Isteblıshment fenomeni

Bılik – memleketter men ha­lyqtardy uıymdastyrýdyń já­ne basqarýdyń negizgi qu­ra­ly, basqarý men baǵynýdyń negizgi tetigi. Adamdardyń túr­li qaýym­da­s­tyq­ta­ry­nyń ara­syn­daǵy jáne qoǵamnyń ish­ki, syr­t­qy máselelerin sheshýdiń qura­ly da bılik. Bıliktiń ıdeıalyq já­ne ma­zmundyq arqaýynda saıa­sat turady. Bı­lik­tegi toptar óz­­deriniń qoǵamdy bıleý men bas­­qarý joldaryn túrli saıası dok­trınalar, ıdeıalar men teo­rııa­lar negizinde jasap qalyp­tas­tyrady. 

Bılik pen saıasat únemi birin-biri tolyq­tyryp baryp iske asyp oty­rady. Al, mem­leket bılik pen saıa­satty qoǵamdyq qaty­nastarǵa en­gizip, qoǵamnyń saıası shyn­­dy­ǵyn qalyptastyrady. Saıası qa­ty­nastar saıasattyń, bıliktiń óza­ra yqpal­da­syp, qarym-qa­tynastar jasaýy arqyly jú­re­di. Sondyqtan búkil saıası jú­ıe­niń qyzmet etýinde saıasat, bı­lik, memleket qubylystary she­shýshi ról atqarady.
Osy úsh taǵany berik, myq­ty memle­ket­terdiń damýy oı­da­ǵy­­daı bolady. Qate, qo­ǵam­dyq shyn­­dyqqa sáıkes kelmeıtin saıa­­sat ustanyp, halyqty qor­qy­týmen basqaratyn az ǵana baı top­tardyń múddesin qorǵaıtyn bı­ligi bar elderde bolashaq joq. Ondaı elder uzaq tarıhı ke­­ńistikte ómir súre almaıdy. Bı­­likti durys uıymdastyrýdyń bar­lyq halyqtar men memleket­ter úshin taǵdyrlyq mańyzy erek­­she. Tıimdi, halyqshyl, mem­le­ketshil bılik damýdyń qaınar kózi.

Belgili bir bıligi bar organ­dar qoǵamnyń túrli salalaryn bas­qarýdy qam­tamasyz ete­di. Sondyqtan bılik adam­zat úshin asa qajetti, tipten zá­rý qubylys. Bılik joq jerde beı­bere­ket­sizdik bastala­dy. Bı­lik mindetti túrde bel­gi­­­li bir saıası baǵytty, saıasa­t-
­­ty bas­shy­lyqqa alady. Saıa­sat bı­lik­­tiń mindetterin, ba­ǵyt­­ta­ryn jáne josparlaryn anyq­tap beredi. Demek, saıasat pen bı­lik ózara dıalektıkalyq baı­lanysta, birinsiz-biri bolmaı­dy, iske aspaıdy. Saıasat – bı­likke jetýdiń, ony ustap tu­rý­dyń jáne eldi basqarýdyń aıla-tásilderi jáne joldary. Saıasat bılik arqyly shyndyqqa aınalady. Eshqandaı bıligi joq top­tyń saıasatynyń iske asýy múm­kin emes. Oppozısııada bılik bol­maǵandyqtan onyń yqpaly bı­liktegi toptan tómen. О́ziniń jaq­tastaryn kóbeıtý arqyly oppo­zısııa bılikke yqpal ete ala­dy. О́z saıasatyn iske asyrý maq­satynda oppozısııa bılikke qol jetkizgisi keledi.

Bılik, sondaı-aq, adam­dar­dyń jáne áleýmettik toptar­dyń arasyndaǵy baǵynýǵa negiz­del­gen qubylys. Onyń máni ba­ǵy­nysh­ty bolýda. Sondyqtan saıa­sat­­tanýshylar bılikti qoǵamdaǵy erik­ti qatynastar dep esepteıdi. Se­bebi, jeke tulǵa qalaı ma, qa­lamaı ma, ol erikti túrde bılik qatynastaryna qatynasady. Bı­liktiń osy sapasy onyń jal­py­lyq qasıetin anyq­taıdy. Ada­m­z­at qoǵamyna, barsha ha­lyq­tar men memleketterge bılik tán. So­­nymen birge, ár elde bıliktiń qa­tal­dyǵy, qurylymy men maz­mu­­ny árqalaı, ártúrli. Bılik fe­n­o­­meniniń kúrdeliligi de osynda. 
Bılik barsha memleketterde bar, biraq bir bıliktiń túrin ekinshi el tolyqtaı qaıt­ala­maı­dy. Tip­ten, álem ha­lyq­ta­ry­nyń ba­­sym kópshiligi den qoıyp otyr­­­­ǵan de­mo­kra­tııalyq bı­lik júıe­si bi­rin-biri qaı­­ta­la­maı­dy. Ár eldiń ózine tán b­ı­­lik erek­she­likteriniń bo­lýy zań­­­dylyq. О́z halqy men mem­le­ke­tiniń kókeıkesti min­det­terin she­shýge qabiletti bılik júıesin ja­saı alǵan memleketter udaıy ta­bysqa jetetindigin tarıh tá­ji­­rıbesi dáleldep keledi. Ke­ris­inshe, bıligi álsiz, nemese tı­im­siz memleketter keri ketip, ydy­rap jatady. Iаǵnı, qandaı ha­lyq bolsyn, óz elinde tıimdi já­ne kúshti bıliktiń bolǵanyna múd­deli, sondaı bılikti qalaıdy.

Bılik eń aldymen eldegi qo­ǵam­­­dyq óndiristi, ıaǵnı ekono­mı­kany uıym­das­ty­rady. Na­ryq­tyq ekonomıkanyń tabys­ty damýy sol eldegi bılik qaty­nas­tary­nyń qolaıly nemese qolaısyz bolýyna táý­eldi. Bı­lik eldiń ekonomıkalyq ómi­rin uı­ymdastyra otyryp, qoǵam­nyń birligi men tutastyǵyn saq­taýda sheshýshi ról atqarady. Mem­lekettik bılikke qol jetkizgen toptyń negizgi eki mindeti osylar. Sonymen birge, bılik she­she­tin basqa máseleler de jet­kilikti. Qoǵamdyq ómirdiń bar­lyq negizgi salalaryna bılik yq­pal etedi. Memlekettiń ómir súrýiniń qaýipsizdigi máse­le­leri de tolyqtaı bılikke baı­la­­nys­ty. Memlekettik sheka­ra­nyń t­u­tas­tyǵy men myz­ǵy­mas­ty­ǵy­nan bas­tap, halyqtyń áleý­met­tik-rýhanı má­selelerine deı­in bı­liktiń naza­rynda jáne bı­lik­tiń qyz­­meti arqyly sheshiledi. 

Memlekette bılik álsirese ol qo­ǵam­dy basqarý, baqylaý, uıym­das­­tyrý yqpa­ly­nan aıryla bastaı­­dy. Bul qubylys iri top­tardyń bılikke ta­­lasýy jaǵdaıynda, halyqtyń áleýmet­­tik tolqýlary men na­ra­zy­lyǵynyń shekten tys bel­sendiligi jaǵdaıynda, bı­lik­tegi ko­mandalardyń aýys­ýy­nyń uzap ketýi­niń áserinen, soǵys­tardyń, ultaralyq janjaldar kesirinen bolyp jatady. Bı­liktiń memleketti basqarý qabiletiniń álsireýiniń saldarynan memleketter ózderiniń táýelsizdiginen aırylyp qalýy da kezdesedi. Bılik keıde bas­qa elderge qarsy asa qatal, agr­es­sııalyq saıasat ustanyp opyq jep te ja tady. Mysaly, fa­shıstik Germanııanyń ultshyl-sosıalıstik bıligi ózderiniń sho­vı­nıstik saıasatynyń qurbany bol­dy. Germanııa bólshektenip ba­ryp, áreń aman qaldy.

Bılik qoǵam men memlekettiń bir­tutastyǵyn saqtap, damýyna yqpal etetin negizgi kúsh. Son­dyqtan eldegi yqpaldy top­tyń barlyǵy derlik bılikti, ásirese memlekettik bılikti óz qoldaryna alýǵa tyrysady. Basqarýshy bılik álsizdik tanyt­qan jaǵdaıda básekeles toptar bılik­ke talasa ketedi. Bılikke ta­las demokratııalyq memleket­terde zań sheńberinde júrip, saı­laý nátıjeleri arqyly beı­bit jolmen sheshiledi. Al, tota­lı­tarlyq, avtorıtarlyq júı­e­lerde bılikke talasý úlken qaq­tyǵystarǵa, ózara soǵysýǵa deıin alyp keledi. Mysaly, Lıvııada, Sırııada, Irakta, Aýǵanstanda, osyndaı ishki saıası tartystar nátıjesinde sheteldik kúshter osy elder aýmaǵyna kirip ketti. 

Monarhııalyq, dıktatýralyq elderde kúsheıip alǵan toptar mindetti túrde bılikke tala­sý­dy ádetke aılandyrady. Im­pe­rator, patsha álsiregen sát­te yq­paldy top túrli aıla tásil­der­men, halyqty kóterip, armııa­ny paıdalanyp bılikti óz qolyna alyp alady. Keı jaǵ­daı­da armııa qolbasshylary bı­lik­ke keledi. Azııa, Afrıka, La­tyn Amerıkasy elderinde onda­ǵan ás­kerı tóńkerister bol­ǵany bel­gili. Tipti, baýyrlas Túr­kı­ıa­nyń ózinde birneshe márte ás­ke­rı tóńkeris bolyp, bılikke ge­ne­ral­dardyń kelgenin bilemiz.
Bılikke talasý qubylysy óte qaýipti. Bılikke talas uzaqqa sozylsa, saýda-ekonomıkalyq qatynastarynyń nasharlap kete­tin­digi, halyqtyń áleýmettik má­se­leleri sheshilmeı kúızeliske ushy­raı­tyndyǵy shyndyq. Sol sebepten, bılik óte qýatty, kú­r­­­deli, sonymen qatar názik f­e­­­no­men. Bılikpen oınaý otpen oınaýdan da qaýipti. Adam­zat­tyń ozyq oıshyldary bı­likti durys júrgizýdiń, baıan­dy etýdiń, ustap turýdyń já­ne onyń jasampazdyǵan art­ty­rý­dyń joldaryn udaıy iz­­des­ti­­rip ke­ledi. Alaıda, bar­lyq mem­­le­ket­terge ortaq, ár elde ju­mys is­teýge qabiletti bı­lik­tiń ýnı­fı­kasııalanǵan modeli ta­byl­ǵan joq. Bılik fenomeniniń kúr­deliligi de osynda. 

Árıne, ár eldiń bıligi óz múd­desi úshin, halqynyń maq­sat-murattary joldynda túr­li aıla-áreketterge barady. Mem­lekettik bılikte túrli qupııalar, aı­tylýǵa tıisti emes oqıǵalar men qubylystar bolyp jatady. Olar memleket múddesin bar­lyq múddelerden joǵary qoıa­tyn makıavellıstik saıasat us­tanýy da ábden múmkin. Al má­sele bıliktiń sheshimderi men is­teriniń sol eldiń halqyna, da­mý perspektıvasyna paıda ákelýinde. Mysaly, Keńes Oda­ǵynda 1921-1931 jyldar ara­lyǵynda júrgizilgen jańa eko­nomıkalyq saıasat (NEP) so­sıalıstik revolıýsııa ıdeıa­sy­na qaýyshpaǵanymen, zor ta­bys­tar ákeldi. О́kinishke qaraı, durys NEP saıasaty, bı­lik­tiń qa­te ıdeıalarynyń ne­gizinde toq­tatyldy. Sóıtip, sosı­alıs­tik memleket qurý talabyna ha­lyq­t­yń ekonomıkalyq múddesi qur­ban boldy. Bılik ońbaı qa­telesti. Qatelik zor adamı já­ne materıaldyq shyǵyndarǵa alyp kelgeni tarıhtan belgili.

Árbir eldegi bıliktiń qalyp­ta­sýynyń túrli obektıvti já­ne sýbektıvti sebepteri bar. De­gen­men, bılik formasyn tań­daý­da el­diń halqyna óz yq­palyn tıgizip otyr­ǵan saıası elıtanyń róli zor. Saıası elı­tanyń túpkilikti nıeti qan­daı? Ol óz toby­nyń baıýyn, klandyq múddelerin, óz bı­li­giniń qorǵalýyn birinshi oryn­ǵa qoıatyn bolsa, halyqtyń jal­pymemlekettik múddelerin tek uran retinde ǵana kóterip, naq­ty sheshpese tolyqqandy demo­kra­tııalyq bılik qalyptaspaıdy. Onyń ornyna olıgarhııalyq, plý­tokratııalyq bılik keledi. Saıa­sı keńistikte ádiletsizdikter men toptyq múddeler basym bolsa, halyq múddeleri aıaq­qa taptalyp, qarapaıym ha­lyq­tyń ishinde narazylyq kóńil-kú­ıi birtindep qordalana bas­taıdy. Odan shyǵýdyń joly demokratııalyq bostandyqtardy ashatyn merıtokratııalyq bılik. Bul bılik eńbegi halyqqa sińgen, jańashyl basshylardyń bıligi. Merıtokratııa únemi jetilip, ja­ńaryp otyrýy mindetti. Bi­limdi, halyqshyl ıgi-jaqsy, bas­qarýshy elıtasy qýatty elder ta­bysqa jetýshi elder ekendigin kórýdemiz.

Halyqtan shyndyqty jasyr­ma­ǵan, ýádelerin oryn­daýǵa um­ty­l­ǵan, paıdaly re­for­malarǵa mu­ryndyq bol­ǵ­an, zań men tár­tiptiń saq­ta­lýyn qamtamasyz etken bı­lik formalary tarıhı ke­ńis­tikte uzaq ómir súrgen. Tip­ti, halyqshyl, memleketshil bol­ǵan monarhııalyq bılikterdiń de ǵu­myry uzaq bolǵandyǵyna ta­­rıh kýá. Sondyqtan, bılik pen halyqtyń tyǵyz baılanys­ta bo­lýy, ortaq jalpyulttyq maq­­sattar men qundylyqtar úshin birlesip kúresýi óte ma­ńyz­­dy. Álemdik tarıh bılik pen ha­lyqtyń birligi bolǵan mem­le­ket­ter­diń zor jasampazdyq je­ńis­te­rine jetkendiginiń únemi kýá­si bolyp keledi.

Saıyn BORBASOV, 
saıası ǵylymdar doktory, professor 

ALMATY