Meniń tárbıe saǵatym

Osydan úsh jyl buryn áleý­mettik jelige alǵash tirkelgen kez­de ondaǵy júgensizdikti, ádep­sizdikti, oıyna kelgenin jaza salatyn jaýapsyzdyqty kórip shoshynyp edim. «О́zi uıalmaǵan kisiniń betin shıedeı qylady» degendi qazaq tegin aıtpaǵan ǵoı. О́rkókirek, tilemsek, anaıy­lyq­tan aldyna jan salmaıtyn jastardy kórip janym jaralanyp qalady. Betpaqtyqqa bet burǵan bul qoǵamdy túzetýdiń bir emi – biz sekildi ómir kórgen úlken adam óz ónegesimen keıingi urpaqqa tárbıe berýi kerek dep oıladym. О́zimniń ájelik úlgimdi, úlkendik jolymdy kórseteıin dep, «Meniń tárbıe saǵatym» dep ózekjardy oılarymdy jaza bastadym. Bul jazbamnyń ishinde «Ul qandaı bolýy kerek?», «Qyz qan­daı bolýy kerek?», «Ene men ke­lin arasyndaǵy qarym-qaty­nas qandaı bolýy kerek?» degen bólimderi bar. Qazirgi jastar kóbinese áleýmettik jelide otyrady. Olardyń barlyǵy kitap oqı bermeıdi. Sondyqtan da oılarymdy qysqa-nusqa jazyp, áleý­mettik jelide maǵan tirkelgen dos-tarymmen bólisip otyramyn. Qa­zir jeli­degi dos sany 5 myń­ǵa je­tipti. Oılarymdy una­typ, pikir bildirip jatatyn jan­dar kóp. Tipti oraldyq Nádir Qu­rym­baev degen jas kásipker ha­bar­lasyp, jelidegi oılarymdy jınaqtap, 50 bettik jınaq etip, 100 danamen shyǵaryp ta berdi. Men bireýge aqyl aıtýdan aýlaqpyn, Abaı atamyz aıtqandaı, «óz sózim ózimdiki»...
* * *
Taǵdyr – mańdaıǵa jazyl­ǵan maıdan. Baqyt – basar baspal­da­ǵyńdy bıiktetý, súıikti bolý men súıikti etý, bir jigit úshin ata-anańdy qıyp ketý, attaǵan altyn bosaǵańa syıyp ketý, syıyp ketý úshin kúımeske kúıip ketý, tamyr jaıyp óný, kónbeske kóný, qyryq shyraq janyp, sóný, baǵyný men saǵyný, ýaıymdaý, ýaıymdatý men ózińdi moıyndatý. Bul joldan bizge deıingiler ótken, tózimdileri ǵana muratyna jetken, bizden keıingiler de ótedi, Maıdanda úlesker emes kúresker bolyńyzdar, qyzdarym!
* * *
«Uıań uıa buzbas» deýshi edi aq ájem. Mar­­qum anam da «Uıaty tó­gi­lip tur eken» – dep bireý­lerge baǵa berip otyratyn. Boıy­myzdan uıańdyq pen uıat taba almaı qalyp jatamyz. Nege? «Toq adam toq­paqpen oınaıdy» – degen osy ma? Qarqyl, shańqyl, ana­ıy­lyq, ospadarlyq kóshede sherý­lep júr. «Iltıpatsyz irge só­ger, yqylassyz yrys tóger», «Kó­she­de kórgendilik tanytpaǵan úıin­de de úılesimdik tappaıdy», «Min­detsigen indetshil bolar», «Kósheniń kózi kóp, kesheniń sózi kóp». «Eserdiń eskertýi esik ishinde, estiniń eskertýi besik ishinde». Oılanaıyqshy...
* * *
Áke – tór, ana – besik, ul – qýat, qyz – shýaq. Ulyń qýatty, qyzyń shýaq­ty bolsa, tóriń qýatty da shýaqty bolady. Uldyń qýaty ál ketip, qartaıǵanda, qyzdyń shýaǵy júzińnen ár taıǵanda kerek. «Jetilgenshe aldyńa, jetilgesin artyńa qara», – dep otyrýshy edi ájem. Ult tiregi – uldarym, tárbıe tini – qyz­darym, jetilgesin artqa qaraılap júrmi­sińder? Qamshynyń sabyndaı qys­qa ǵumyrdyń jastyǵy ótedi, qart­tyǵy jetedi, dúnıe – kezek.
* * *
Pikir – ár adamnyń óz kózqara­synyń jemisi. Aıtylǵan oı-pikirdi salqynqandylyqpen qabyl­daý – mádenıettilik, qol­daý ne qarsy pikir aıtý – aza­mat­tyq. Tiksiný, kúpsiný, sal­ǵylasý, tuqyrtý, tildeý – sóıleý mádenıetin bilmeý. Parasat­ty, paıymdy pikirden aqıqat gúl ashar, paıymsyz pikir paryq­syzdyqqa ulasar. Túrtip sóıleme, sanany silkip sóıle.
* * *
Ultyn súımeıtin uldan, qu­laq kesti qul artyq. Tildiń kıe­si – eldiń ıesi. Tildiń Týyn qu­lat­­paǵan el – urpaǵyn jylat­paǵan el. Jurttyń tilin jat­ta, ult­­tyń tilin saqta. Qara sózi joq­tyń, qara kózi joǵalar. Ana til – qanyńnyń tamshysy, namy­syńnyń qamshysy. Tilin umytqan tegin de umytar.

Anamnyń aıtqandary
Kıe adamnyń basynda emes, sha­shynda, shashty kez kelgen jerge tastamańdar, shashtaryńdy jaımaı, jınap júrińder.
Kıe adamnyń sanasynda emes, ti­linde, tilegiń tilinse de tiliń tilinbesin, búlinbesin.
Kıe adamnyń ómirinde emes, ónerin­de, adal adamdy arýaq qol­daıdy.
Kıe adamnyń boıynda emes, bosa­ǵasynda, bosaǵa berik bolsyn.
Kıe sánde emes, dámde, dám taý­sylmasyn.
Kıe elde emes, Jerde, jaýǵa ultaraq berme...
* * *
Salǵylasý – menmenshildik. Mándi sóz marqa shyǵar, sal­ǵy­las­qannyń arty ashylar. Shyn sózdiń tońy – yrys, salǵy­lasýdyń sońy – urys. Tike sóz – tikenek. Qasarysqannyń qany qaraıar. Batpan sózdi baıqap aıt, maqtan sózdi qaımaǵyn shaıqap aıt. Salǵylasqanda syı bolmas.
* * *
«Erkek – bas, áıel – moıyn», – de­gen­di qalaı túsinemiz? Meniń oıymsha:
Erdiń bedeli baspen, áıel­diń bedeli aspen kóteriler. Oı­syz bas – myqty moıynnyń oıyn­shyǵy. Mıy myqtynyń – syıy myqty, Basy joqtyń qasy kóp. Aqylsyzdyń aıaǵy basyna baǵyn­bas. Qorytylmaǵan oı qolamta bolar.
* * *
Beıimdelý. Qaıǵyra bilme­seń de, qaımyǵa bil. Jubata bil­megen jylata beredi. Sadaqa­da suń­qyldama, qýanyshta yńqyl­dama. Sadaqanyń shelpeginde sher bar, toıdyń telpeginde ter bar. Sherli jerde sheshensime. Qaıǵy-ózen seniki, qaıyq – halyqtiki, qaıyqtaspasań, aıyptaspa. Kek­teskenmen bettespe.

Enelerge qulaqqaǵys 
Bir kúni úıge bir-bir sómke aqsha arqalaǵan eki adam tústik ishýge keldi. Sálemdesip alyp, shaı ázirlep zyr júgirip júrmin, enem qasyma kelip: Ana uzyn boıly bala saǵan qaıyn aǵa bolady, «Saraljyn» sovhozynyń kassıri, osy rýdyń úlkeni «Jelatanyń» nemeresi, «Qusatanyń» balasy, atyn ataýǵa bolmaıdy, óziń qalaı ataıtynyńdy oılan, – dedi. Men shaı quıyp otyrmyn, bireý esik qaqty, shyqsam jańaǵy qaıyn aǵamdy izdep kelgen eken, ishke kirip, «Kassır aǵa», Sizdi bireý suraıdy, – dedim, betim ottaı ja­nyp ketse kerek, enem ornynan atyp turyp, betimnen súıip, bári durys, – dep sybyrlaı saldy. Sodan bastap, tanysqan qaıyn aǵalarym men qaınylaryma at qoıyp aldym. Keıbireýin menen buryn túsken abysyndarym qoıǵan atpen atap kettim. О́zimnen keıingilerge enem men anamnan alǵan sabaǵymdy berip kelemin.
* * *
Syıly bolǵyń kelse, syıym­dy bol. Kelinge syımaǵan eneni el syılamas. Kelinge kóp sóz emes, kóp kómek kerek. Dym ber­me­seń de dem ber. Bilgenińdi úı­ret, kúmánińdi kúıret. Men bi­lem dep syzdanba, ulyńdy qyz­ǵanba. Uldyń qadiri shal ketkende biliner, qyzdyń qadiri hal ketkende biliner, kelinniń qadiri ál ketkende biliner. Ene – emen esik, kelin – tutqa. Tutqamyz turaqty bolsyn!

Syrlasý. Qyzym, saǵan aıtam...
Senim men sezim bolmaı adam­nyń baqytty bolýy qıyn. Eń birin­shi ózińe, eki kózińe, aıtqan sózińe senimdi bol. Estigenińdi bireý­ge aıta salýdy ádetke aı­­nal­­dyrma. О́sektiń sońy – ókinish. «Aýzy adaldyń – asy adal», – degendi babalar tegin aıtpaǵan. Kúıeýińmen jarysyp, taıtalasyp sóıleý – ádepsizdikke jatady. Aqyldasýdy boıyńa, aıtylǵan aqyldy oıyńa sińire bil. Kelin – keleshek ana, sábıge beriler sana ekenin umytpa. Meniń ájem: «Urysqaq qatynnyń qyzy uqypty bolmaıdy», «Urys uıa buzady», – degenderdi qaıtalap otyrýshy edi. Áje ádebimen keıingilerge sabaq bolsyn, árkim keregin alsa degen oımen syr shertemin. Sezimińdi sarala. Unatý men súıýdi shatastyryp almaǵaısyń. Kópti unatasyń, kópke unaısyń, birdi súıesiń. Shyn sezim ǵana synǵa tóze alady, baqytqa bas-taıdy, baqyt – qanaǵat, qanaǵatshyl jan mándi de, sándi ómir súre alady...

Buzylý 
Ul buzylsa, jurtqa syn, qyz buzylsa, ultqa syn. Er buzylsa, sert keter, áıel buzylsa, dertti eter. Zań buzylsa, lań bolar, El buzylsa, jer bolar, kóńil toly sher bolar. Bas buzylsa, tis keter, as buzylsa, ish keter. Jas buzylsa, isti eter, barmaǵyńdy tisteter. Ult buzylsa, salt keter. Salty joqtyń – halqy joq.

Sholpan QYDYRNIIаZOVA,
aqyn, 
Qazaqstan Respýblıkasyna eńbek sińirgen mádenıet qyzmetkeri,
«Qurmet» ordeniniń ıegeri 

Oral