«Maǵan búkil qazaq dalasy án salyp turǵandaı bolady», dep G.Potanın aıtpaqshy, halqymyz bar tirlik-tynysyn áýezdi ánimen, nárli sózimen órnektep otyrǵan. Sonyń bir dálelindeı, «Aqbaqaı» ániniń sózi «At qaıda Aqbaqaıdaı shappaı jelgen, Qyz qaıda qudashadaı kózi kúlgen», dep bastalyp baryp, «Mys ta altyn, jez de altyn, altyn da altyn, Adamda sóz bolmaıdy aıtylmaıtyn», degen joldarmen túıindeledi. «Aqqum», «Ardaq», «Surjekeı», «Qanattaldy» sekildi ánderdegi qudiretti ún de bólek estiledi. Bul ánderdi tyńdaǵanda darhan dala kóz aldyńa keledi. Onyń tabıǵatpen jarasym tapqan keıipteri de elesteıdi. Bul – áýen men sóz teń túskende ǵana bolatyn jaıt.
Bular – halyq áýenderi. Al halyq kompozıtorlarynyń ánderi de asqaq qoı. Ásirese, Aqan seriniń «Qaratorǵaıy», «Kókjendeti», «Mańmańgeri», «Qulageri», Birjannyń «Janbotasy», «Adasqaǵy», Abaıdyń «Segizaıaǵy» – dara dúnıeler. Sol alyptardyń únin ótken ǵasyrdyń 80-jyldarynan bylaı qaraı halyqtyq asqaq áýenmen jańǵyrtqan Aqseleý Seıdimbek, Tursynǵazy Rahımov, Tursynjan Shapaılar boldy. Árıne, kásibı kompozıtorlardyń jóni bólek.
Al asqaq úndi ándi alty qyrdyń astynan jetkizetin naǵyz ánshiler tyńdaýshysyn súısintpeı qoıǵan emes. Solardyń biregeıi Ámire Qashaýbaev edi. Ol 1925 jyly Parıj qalasynda ótken Búkil dúnıejúzilik kórmege qatysyp, «Aǵashaıaq», «Qanapııa», «Úsh dos», «Bes qarager», taǵy da basqa ánderdi aıtyp, búkil Eýropany súısindirgeni tarıhtan málim. Keıin uly ánshiniń únin Jarqyn Shákárimov taýyp, Almatyǵa ákelip, halqymen qaýyshtyrǵan tusta «Bes qaragerdiń» shyryly qulaqtyń quryshyn qandyryp, dán rıza bolyp otyrǵan tusta, týma talant Júsipbek Elebekov bir qaıyrymyna qosylyp, kózine jas alǵany bar. Jıylǵan jurt ta tolqyǵan edi.
Sol sekildi, ultymyzdyń uly ánshisi Kúlásh Baıseıitovanyń tunyq daýysy tyńdaǵan adamnyń jan dúnıesin tebirentpeı qoımaǵan. Bul týraly Sábıt Muqanov «Eseıý jyldary» degen kitabynda ádemi aıtqan. 1936 jyly Máskeýde ótken qazaq kórkem óneriniń dekadasynda orystyń ataqty ártisteri, erli-zaıypty I.Moskvın men A.Tarasovanyń súıispenshiligin «Sizdiń bul aktrısa dúnıe júzindegi eń aldyńǵy qatarda turatyn sahna sheberleriniń biri eken», dep Sábeńe jetkize bastaǵanda búkil zal: «Jasasyn qazaq halqy! Jasasyn onyń órge basqan óneri! Jasasyn qazaq halqynyń bulbuly – Kúlásh Baıseıitova», depti. Jurttyń bul qoldaýy qulaqtaryna jetkende olar: «Biz qatelespeppiz, Kúlásh shynynda uly ánshi eken», desipti.
Qazaq ániniń qudirettiligin kórnekti qalamgerler de moıyndaǵan. Orystyń ataqty jazýshysy M.Gorkıı, A.Zataevıch jınap shyǵarǵan qazaq ánderimen tanysqan soń: «Qazir meniń aldymda qazaqtyń myń óleńinen qurastyrylǵan jınaq jatyr. Bári de notaǵa túsirilipti. Áýenderin baıqap qarasam, adam janyn tebirentetindeı, bolashaq Mosarttarǵa, Bethovenderge, Shopenderge, Mýssorskıılerge jáne Grıgterge taptyrmaıtyn baı qazyna eken», depti. Osynyń ózinen-aq qazaq ániniń qandaı ekenin ańǵarý qıyn bolmasa kerek.
Qazaqtyń aıtýly ánshileri Manarbek Erjanovtyń, Dánesh Raqyshevtiń, Bıbigúl Tólegenovanyń, Jánibek Kármenovtiń taza únderi ultymyzdyń keń tynysty ekenin kórsetedi.
Biz bul oıdy nege qozǵap otyrmyz. Sebebi, qazaq halqynda dástúr degen ádemi uǵym bar. Aldaǵy halyq ánderinen bastap, halyq kompozıtorlarynyń, kásibı sazgerlerdiń, keıbir áýesqoı ónerpazdardyń týyndylary – bári de úzilmeı kele jatqan ult sabaqtastyǵynyń óner sabaqtastyǵynyń dáleli ekenin nazarǵa salý edi. Sol uly ánshilerdiń únin táýelsizdik tusynda, bıyl Dımash Qudaıbergen qaıta jańǵyrtyp, álemdi ózine qaratty. Bul ult urpaqtarynyń arasyndaǵy altyn arqaýdyń jalǵastyǵy, oqtyn-oqtyn qaıtalanyp otyratyn qubylys ekenine kózimizdi jetkizdi. Uly Ámire Eýropany dúr silkindirse, onyń daryndy urpaǵy Dımash mıllıardtan asa halyqtyń aýzyn ashtyryp, kózin jumǵyzyp, ózine baýrap aldy.
Bir zamandary Ámireniń daýsyna tánti bolǵan fransýzdardyń bir kónekóz keıýanasy Dımashty kórip, o dúnıege attansam, armanym joq deıtin kórinedi. Buǵan qalaı serpilmeısiń, sergimeısiń.
Dımashtan keıin quldyrap ketken qazaq ániniń bedeli artty. Sanaly tyńdaýshy oılanyp qaldy. Biraq oıdan-qyrdan jınap, án dep aıtyp júrgender áli aıylyn jııa qoımaǵan sekildi. Qalaı desek te, búgingi jeńil yrǵaqtaǵy án ult rýhanııatyna qosylǵan úles, ony áýeletip júrgender shynaıy juldyz deı almasaq kerek. Ýaqyt elegi shynaıy án men shyn ánshini, «juldyzdardy» anyqtap beredi. Sondyqtan da, ult únin shyǵaratyn ult ónerine óner adamdary da, jalpy jurt ta talǵammen qarasa, halyq qazynasy ortaımaıdy, qaıta tola túsedi.
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan»
