TAǴYLYMDY EŃBEK

Seıit Qasqabasov. Oıóris. (Folklor týraly). “Astana polıgrafııa”.Joǵary oqý oryndarynda bilimniń sapasy men deńgeıi kóterilýi úshin ǵylymnyń sońǵy jańalyqtary men jetistikteri oqý úrdisinde únemi eskerilip otyrýy lázim. Bul rette pro­fes­sor-oqytýshylarǵa qoıylar asa qajetti kásibı talap óz salasy boıynsha bilikti maman bolyp, oqytylatyn páni men júrgizetin dáris-sabaqtarynda ǵylymǵa jańadan qosylǵan sony mate­rıal­dar men dálel­den­gen túıin-qorytyndylardy qoldana alýy, árdaıym izdenis ústinde bolýy. Dárisker ustaz úshin, shákirt-stýdent úshin de qolyndaǵy daıyn oqýlyq pen oqý quraly­nyń baǵdarshylyq orny erekshe. Keıingi jyldary qazaq folklortanýy teorııalyq, ádis­temelik jaǵynan jetilip, bıikteı tústi. Atalǵan baǵytta aınalymǵa kirgen derekter, ja­rııalanǵan kólemdi monografııa­lar men qorǵalǵan dıssertasııa­lar sany birshama. Soǵan qara­mas­tan, bul pánnen joǵary oqý oryn­daryn­da paıdalaný úshin ótken ǵasyr­dyń elýinshi jyl­darynda jazyl­ǵan Málik Ǵab­dýllınniń “Qazaq aýyz áde­bıeti” atty kitabyn qaıtalap bastyrý­men ǵana shek­telip kel­dik. Atal­mysh oqýlyqty aýys­tyratyn­daı, ýaqyt talaby­na jaýap bere alatyn zamanaýı qural ázirleý­diń zárýligin sala mamandary áldeqashan sezingen. Osy olqylyqtyń ornyn tol­tyrý maqsatynda jaqynda ǵana jaryqqa shyqqan respýb­lı­kada­ǵy jetekshi folklor­tanýshy, akademık Seıit Qasqa­basovtyń “Oıóris” atty eńbegi jańashyl sıpatymen erekshele­nedi. Avtor­dyń: “Folklor janr­­la­ryn etno­­grafııaǵa súıen­beı zertteý múmkin emes. Etnog­rafııa folk­lor­lyq janr­lar­dyń erte zaman­daǵy sı­pa­tyn, al­ǵashqy damý joldaryn zert­teý­de óte paıdaly. Sebebi, janr­lardyń da, sıýjetter men motıv­terdiń de paı­da bolýy ǵana emes, sondaı-aq olardyń ómir súrýi men óz­gerý, damý jol­dary da turmys­pen, bol­myspen tikeleı baılanysty. Birinshi – folklor men áde­bıettiń birdeı emestigi. Munyń sebebi, olardyń paıda bolýy men ómir súrý túriniń ózgesheliginde. Bul ózgeshelik olardy zertteý ádisteriniń eki túrli bolýyn talap etedi” /55-b/ – degen syndy tujyrymy osy oıymyzdyń aıǵaǵy. О́ıt­keni, qazaq tili men ádebıeti ma­mandyqtaryna arnalǵan qol­danystaǵy oqýlyqta folklor­­dy tek sóz óneri, aýyz ádebıeti dep tar sheńber aıasynda bir­jaqty qarastyratyn. Kitap folklordyń bolmys-tabıǵatyn, sınkretti, kópfýnk­sııaly qyzmetin, onyń baıyrǵy dúnıetanym, nanym-senimder­men, onyń ishinde, totemızm, ma­gııa, tabý, shamandyqpen as­tas­qan qyrlaryn asha kórsetý­men basta­lady. Munan soń folk­lor­dyń ýlıtarlyq qyz­metine, dálirek aıtsaq, turmys­pen, ádet-ǵuryp­pen keletin tusy, sóz óneri retin­degi qasıet­terine tolymdy túsinik beriledi. Folklordy ta­rıhı uzaq damý joldaryn bastan keshirgen qu­bylys retinde zer­deleıtin av­tor onyń túp-tegine úńilip, qura­mynda yrymdar men ǵuryptar, tyıymdar men arbaý, jalbary­ný taraýynan mıftiń túrleri jaıynda tushymdy málimetter tabamyz, adamzattyq alǵys pen qarǵystar aralasqan kúıde kelýi, anerki (matrıarhat) dáýiriniń kórinisteri, baıyrǵy mıfter, ejelgi mıftik keıip­kerler – ilki ata men jasampaz qaharman, totem-baba, keıingi patrıarhaldy zamannyń ádet­teriniń jańǵyryq­tary týraly oı órbitedi. Ǵalym saqtar, kóne túrkilik, qazaq handyǵy tusyn­daǵy folklor­dyń damý bary­syn saraptaıdy. Al VIII ǵasyr­dan bergi folk­lor­dy jańa dáýir­diń jemisi retinde baıyp­tap, bul mezgilde týyn­da­ǵan ta­rı­hı jyrlardyń kóptep saq­talǵanyna, aqyndar men jyr­shy­lardyń, sheshenderdiń dás­túr­di órletýge qosqan úlesi­ne, kúni búginge deıingi aralyq­taǵy janr­­lyq jikteýler men taqy­ryp­­tyq taramdalyp, fýnk­sıo­naldy óz­geris­terge túsýine den qoıady. Kitap­tyń qazaq folk­lo­rynyń janrlyq qura­myn sara­laǵan mıf­tik sana, oılaý saty­la­ryn tilge tıek etedi. Rýhanı folk­­lor­­dyń dástúri baǵzy dáýir­­lerden bastalatyn qabat-qyr­tysy qat­par­ly bolǵan­dyqtan, mundaı kóp­qabattardy aıqyndaý qıyn da kúrdeli, sol sebepti etnogra­fııa, arheo­logııa, tarıh, lıng­vıs­tıka salalarynyń aıǵaq-dáleldeme­leri­­ne júginý meılin­she mol. Quralda fol­klor­dyń qazir­gi máde­nıetpen, mýzyka­men, teatr­men, kınomen, beıneleý óneri­men, teledıdar­men baıla­nysy baıandalady. Eńbektiń stýdentterge fol­k­lortanýdyń irgeli prob­le­malaryn ıgerýge septesetin tus­tary – folklorlyq janrlar teorııasy, folklordyń tarıhı tıpologııasy, poetıkasy, teks­to­logııasy týrasyndaǵy bólim­deri ekendigin atap ótken jón. S.Qasqabasovtyń ǵalym retinde uzaq jyldardan bergi keshendi zertteýlerine súıenip, halyq prozasyn ishteı mıf, hıkaıa, ápsana, hıkaıat, ańyz, ertegilerdi janýarlar, qııal-ǵajaıyp, batyrlyq, novella­lyq, satıralyq degen janrlyq túrlerge bólip, olardyń árqaı­syna tán belgilerin ajyratady. Epıkalyq túrlerge arnalǵan bólimde “Qobylandy”, “Qozy Kór­pesh-Baıan sulý”, “Qyz Ji­bek”, “Kenesary”, “Aıman-Shol­pan”, “Naýryzbaı-Qan­shaıym” jyr­lary jaıly keńi­rek tal­danady. Zertteýshiniń, ásirese, epı­­kalyq janrlar sa­­na­tyna “balladalyq jyr” degen derbes túrdi qosyp, oǵan buryn lıro-epos, tarıhı jyrlar sana­­tynda sóz bolyp júrgen “Aı­man-Shol­pan”, “Naýryzbaı-Qan­shaıym”, “Ernazar-Beket” táriz­di úlgilerdi jatqyzýy – jańasha paıymdaý. Bul eńbek sońǵy álem, orys, qa­zaq ǵalym­darynyń tájirı­belerin qaperde ustaı otyryp, daıyn­dalǵa­nymen eshkimdi qaı­ta­laı­maı­tyn, fol­klordyń zań­dy­lyq­­taryn aıqyn da ózindik jınaq­­taýshylyq ustanym­dary­men qundy. Jetpis belesten yjdaǵatty izdenis ústinde asqan S.Qasqa­basov kópshilik aldynda shyǵar­­­ma­shylyq esep bergendeı óziniń ǵylymı eńbekterin tórt tom etip bastyrǵan. Ǵalymnyń osy top­ta­­manyń jalǵasy etip usynǵan “Oıóris” atty kitaby qazaq stýdentteriniń folklor haqyn­daǵy teorııalyq uǵym-túsinigin baıytyp, oı-órisin keńeıtetin, jańa sapa, mazmun­daǵy tereń, ıgilikti jumys dep baǵalaımyn. Shámshádın KERIM, professor. BIRTÝAR TULǴA BOLMYSY Halyqaralyq “Qazaq tili” qoǵa­my Aqtóbe oblystyq uıy­my­nyń tóraǵasy Kemeıdýlla Tóleý­baı­uly­nyń qurastyrýy­men “Shekti Móńke bı Tileý­uly” dep atalatyn eleýli eńbek jaryq kórdi. Bul súbeli týyn­dy — týǵan halqy sózine súıinip, tóreligine júgingen birtýar Móń­ke babanyń esimin jańǵyr­tý, onyń biregeı bolmysyn keıingi urpaqqa tanytý jolynda jasalǵan búkil­halyqtyq qyz­met­tiń hronıkasy, tektes taqy­ryptyq jarııa­la­nym­dardyń jylnamasy. Sony­men birge, bul kitapty osynaý kúrdeli istiń basy-qasynda bolyp, tikeleı bas­shylyq jasaǵan, kóptegen uıym­das­tyrý sharalaryn shar­shamaı, shaldyq­paı, ózgeshe bir iskerlik­pen atqarǵan qurastyrý­shy-avtor Kemeıdýlla Tóleý­baı­ulynyń da teńdessiz eńbegi­niń qaıtarymy degen oryndy bolady. Móńke bı muralaryn el ıgi­li­gine qaıta oraltý oraıyndaǵy bú­kilhalyqtyq istiń shejiresin hattaǵan hám bolmysy bólek bı ba­ba­myzdyń esimi men shy­ǵar­ma­­shy­ly­ǵyna qatysty burynǵy-búgingi jarııalanymdardyń júıe­li tizbegin túzgen kitaptyń akademııalyq arqaýyn, tarıhı sanany jańǵyrtý ereksheligin, ǵylymı aınalymǵa engizgen málimet-derekteriniń mol eken­digin atap kórsetken jón. Ortaq ataýmen shartty túrde “Urpaqtaný” salasy dep jal­py­la­ma ataıtyn bolsaq, eki myńyn­­shy jyl­dardan bastalǵan Móńketaný ǵy­lymy qazir júıeli arnasyna tústi. Birqatar jarııa­lanymdar arqyly Móńke bıdiń qaıratkerligi, bıligi, boljampaz­dyǵy, jyraý­ly­ǵy, t.b. tulǵalyq tutastyǵy jurt­shy­lyq zerdesine jetti. Bul oraı­­­daǵy izdenister baǵyty bir ǵana Móńke bıdiń ómiri men shyǵarma­shy­lyǵy tóńireginde shektelmeı, ol ǵumyr keshken dáýir­diń, bı ba­ba­myz­dyń arǵy-bergi ata-baba­la­ry­nyń taǵy­lym­dy tarıhymen tyǵyz birlikte óristeý ústinde. Móńke bı murasyn zertteý men nasıhattaýdyń endigi baǵyt­tary qandaı bolmaq kerek? Biz­diń oıy­myzsha, móńketaný­shylar aldaǵy ýaqytta naq osy másele tóńiregine toptasqany jón sııaq­ty. Móńke Tileýuly­nyń tarıhı tulǵasy, qo­ǵam­dyq qaıratkerligi, shy­ǵar­ma­shylyq qýaty jónindegi aldaǵy ja­zylatyn jarııalanym­dar bu­ryn­ǵydaı baıandaýshylyq sıpatynan góri taqyryptyq, mátin­dik taldap, saralaý, bıdiń berekeli beren sózin tereń túsin­dirý, tolǵanysty tol­ǵaý­larynyń qudiretin uǵyndyrý oraıyndaǵy fılologııalyq-fılo­sofııalyq turlaýly tujyrymdarǵa qaraı baǵyt ala bastaýy kerek. Jáne de sol aıtylǵan jáıtter onyń bol­jampazdyq qasıetin ǵana áspet­teýmen shektelmeı, shyǵar­ma­shylyq tulǵasy men tabıǵı ta­lan­ty­­nyń qubylystyq qa­sıe­t­ine, sıýjetsiz poema ele­ment­­terin bo­ıyna sińirgen tol­ǵaý­larynyń jan-jaqty, tııanaq­ty tarazyla­nýy­na qyzmet etse deımiz. Móńke bı murasyn keńi­nen tanytýdyń jańa kezeńi endi bastaldy. Mine, sóz bolyp otyr­ǵan kitaptyń tu­tas­taı ta­nymdyq taǵylymy bizdi osyn­daı ońdy oılarǵa bastaıdy. Ki­tap osy sıpatymen qundy, osy erek­she­ligimen oqshaý kórinedi. Serikqalı BAIMENShE, fılologııa ǵylymdarynyń doktory. Máskeý. JYR TOLQYDY ALMATYDA Almatynyń turǵyndary tamasha poezııany ańsaǵan eken. Tereń sózdi paryqtap, minsiz lırıkany pir tutatyn kópshilik Abaı atyndaǵy memlekettik akademııalyq opera jáne balet teatrynda aqyn Farıza Ońǵarsynovanyń mereıtoılyq jyr keshi ótedi eken degen habardy estigennen, abyr-sabyr bılet izdestire bastaǵa­nyn bilemiz. Senbi kúni bılet tımese de, shaqyrý almasa da bekzat óner ordasyna bir kúnge kóship kelgen óleń padıshasynyń patsha­lyǵyna bas súǵýǵa asyq bolyp jatqan­dardy kórý ǵanıbet edi. Qazaqtyń poezııaǵa qushtar bolmysy turǵanda aqyndary eldiń alaqanynda júre beretini aqıqat. Bul keshke aqyndy izdep ákim de, mınıstr de, elimizdiń atqaminer azamattary da keldi. Opera jáne balet teatryna qaraqurym halyq, qushaq-qushaq raýshan gúlderi enip, jyr keshiniń shymyldyǵy túrildi. Teatrlandyrylǵan kórinister Farıza aqyn­nyń óleń patshalyǵynyń esigin erkin, eshkimdi qaıtalamaıtyn ór daýyspen ashyp kelgen jastyq shaǵyn kórermenniń kóz aldyna ákeldi. Zalda otyrǵan halaıyq sonaý 70-shi jyl­darǵa saıahat shegip, muńyn mahabbat das­tan­­daryna, sherin ómirge degen sheksiz qushtar­lyqqa aınaldyra alǵan óndirdeı jas aqyn Farızamen (aktrısa Nazgúl Qarabalına) qaýyshty. Talant terezesi teń turǵan Farıza men Muqaǵalıdyń syrlasýy el arasynda ekeýara, aýyzben aıtylatyn áńgimelerdiń aqıqatyn aıtyp, shyndyqqa toly dıalogtardyń shetin tarqatty. Osydan keıin aqyn sahnaǵa kóterildi. Aldymen aqyndy osy keshti uıymdastyrýǵa uıytqy bolyp júrgen elimizdiń Mádenıet jáne aqparat mınıstri Muhtar Qul-Muhammed qut­tyq­tap: ónersúıer, poezııa qadirleıtin qaýym! Farıza apamyzdyń poezııada jas qaýyrsyn bolyp alǵash qosylǵan perishte kezi­nen bastap búgingi qazaq poezııasynyń padısha­sy­na aınalǵanǵa deıingi búkil ómirine, búkil shy­ǵar­­mashylyǵyna bir ja­ǵy rıza bolyp, bir jaǵy erekshe syılap, qadir­lep kele jatqan bir za­man­dasy bar. Ol – Qa­zaq­­stan Respýb­lı­ka­sy­nyń tuńǵysh Prezı­denti Nursultan Ábish­uly Nazar­baev! Aldymen El­basynyń quttyq­taýyn oqyp berýge ruq­sat etińizder, dep Memleket basshysynyń amanatyn oryndaýǵa kiristi. – Qurmetti Farıza Moldasynqyzy, sizdi úl­ken mereıtoıyńyzben shyn júrekten quttyq­taımyn! Siz ulttyq poezııamyzdaǵy ózindik dara daýysyńyzben erte tanylǵan dara talanttardyń birisiz. Názik te syrshyl, ótkir de órshil lırıkańyzben birden-aq óleńsúıer qaýymnyń ystyq yqylasyna bólendińiz. Halqyńyz sizdiń otty da jigerli poezııańyzdan árdaıym sýsyndap, árdaıym rýhanı qýat alyp keledi. Izbasar­laryńyzdyń arasynan daryndy aqyndar shyqty. Siz sondaı-aq, tamasha jýrnalıst, bilikti ujym jetekshisi retinde de kóp ister tyndyrdyńyz. Parlament depýtaty bolyp saılanyp, elimizdiń quqyqtyq memleket atanýyna úlken úles qostyńyz. Osyndaı san-salaly qyzmetińizben, qabyrǵaly isterińizben halqyńyzdyń laıyqty qurmet-qoshemetine ıe boldyńyz. Eńbekterińiz joǵary memlekettik nagradalarmen atap ótildi. Osynyń bári aqyn-azamat úshin úlken mártebe, zor baqyt. Baqyty­ńyz baıandy, densaýlyǵyńyz myqty bolyp, halqyńyzdyń ózińizge degen sheksiz mahabbaty­na bólene berińiz! – depti quttyqtaý hatynda Memleket basshysy. Osydan keıin Farıza Ońǵarsynovanyń sózine jazylǵan ánderge kezek berildi. Farıza aqynǵa qalam ustaǵan shyǵarma­shy­lyq qaýym atynan Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy, aqyn Nurlan Orazalın sóz arnady. Aqyn janyn aqynnan artyq kim túsiner?! Nurlan Myrqasymuly qashanda ózine tán sulý sózdiń kómbesimen kópshiliktiń kóńilindegi ortaq oıdy qozǵady. – ...Sonaý bir jyldary “Lenınshil jas” gazetindegi “Men saǵan ǵashyq emes em...” deıtin jalyndy jyrlarymen jurtty ózine jalt qaratyp, poezııaǵa adýyndy minezińizben, ádemi sulý jyryńyzben kelip edińiz.., – degen Nur­lan aqynnyń sózin tyńdaı otyryp, Farıza shabytty kúnderdiń esteligine shomylyp otyr­ǵan­daı áser qaldyrdy. О́ziniń jyr keshinde Farıza Ońǵarsynova ár kezderi jazylǵan jyrlaryn oqydy. Ǵ.Esi­mov, N.Núsipjanov, M.Júnisova, E.Ábdi­halyqova, J.Jeksenuly, T.Dosymov, G.Aqúr­pekova sııaqty óner qaıratkerleri men estrada juldyzdarynyń oryndaýynda aqynnyń sózine jazylǵan tanymal ánder shyrqaldy. Aınash ESALI, Almaty.