Báıge jáne onyń túrleri

Qazaq dalasyn otarlaýshylar qazaq pen jylqynyń rýhanı-turmystyq jáne jaýyngerlik baılanysyn jaqsy bilgen. Mysaly, Sibir shebiniń áskerı bastyǵy general-maıor Veımarn Syrtqy ister kollegııasyna joldaǵan qupııa baıandamasynda: «Qazaqty tynyshtandyryp jýasytý úshin qýat qory – jylqysynan aıyrý kerek» dese, HH ǵasyrdyń basynda Zaısan óńirinde qyzmette bolǵan kazak atamany Rıabýshkın: «Qazaq atqa minse erlenip ketedi, eshkimge baǵynbaıdy. Bulardy baǵynyshty ustaý úshin jylqydan aıyrý kerek», – depti. 

Bul úrdis 1930 jyldary Qa­zaq­standy basqarýǵa kelgen Go­loshekınniń tusynda iske asyp, qazaq dalasynda shurqyryp jatqan 5-6 mıllıon jaldy tuıaqtydan 1940 jyldyń basynda 1 mıllıonǵa jeter-jetpes jylqy qalypty. Bulardyń 30 paıyzyn Ekinshi dú­nıejúzilik soǵys bastalǵanda zeń­birek súıretýge maıdanǵa attan­dyrǵan. 

Osylaı qazaqtyń jylqy túli­gine zaýal tóngen zaman da ótti. Biraq jylqy men qazaqtyń rýhanı-turmystyq baılanysy áli úzilgen joq. О́tken tarıhqa kóz jibersek, úlken as-toılarda uzaq qashyqtyqqa júırikter jiberilip, báıge dástúri únemi jańǵyryp otyrǵan. Mysaly, 1886 jyly Ereımen óńirinde ótken Saǵynaıdyń asyndaǵy báıgege 1300 júırik qosylǵan. Bulardy Qyzqashqannyń eteginen jiberip, Jylandy ózekti órlete shaptyryp, Qýsaq kólin aınaldyryp ustaǵan. Bul qashyqtyq shamamen 50 shaqyrymdy qurasa, 1897 jyly Torǵaı óńirinde ótken Bektas baıdyń asynda at báıgesine 400 júırik qosylyp, olardy Ázirbaı qopadan 55 shaqyrym jerdegi Sorbulaqtan jibergen. Tólek О́serdiń qara aty birinshi kelip, báıgesine 100 jylqy alǵan. 

Mundaı 50-55 shaqyrymdyq qashyq­tyqqa tek qazaqy tuqym­das jylqy ǵana shydas beredi. Sońǵy jyldary Ulttyq sport qaýymdastyǵy tarapynan uıym­dastyrylyp otyrǵan «Altyn tulpar» alaman báıgesi joǵarydaǵy dástúrdi jańǵyrtý ekeni sózsiz. Qa­tarynan úsh jyl ótkizilgen «Al­tyn tulpar» báıgesin tek júı­rik­terdi tańdaý ǵana emes, qa­zaqy at­begilik ónerdiń de qaıta jań­ǵyrýy dep túsingen jón.
Sol sııaqty, kúntizbelik kes­tege sáıkes jyl saıyn maýsym aıynda Almaty oblysy, Jambyl aýda­nyndaǵy «Kókbastaý» atshabarynda Prezıdent júldesi úshin dástúrli báıge únemi ótkizilip ke­ledi. Onyń syrtynda aýyl-aı­maqtaǵy at báıgesi qanshama...

* * *
Báıge – biz bile bermeıtin etnografııalyq mazmun men baı dástúrge ıe. Soǵan da qysqasha toqtala ketkendi jón kórdik. Báıge ótken zamanda úlken-kishi as-toılarda uıymdastyrylyp, daý­ly máseleler týyndamas úshin báıgeniń bıligi bedeldi aqsa­qaldarǵa júktelgen. As-toıdy basqarýshy adamdy «Kireshi» dep ataǵan. Ol barlyq at oıyndarynyń (báıge, aýdaryspaq, kókpar, t.b.) ádil ótýine jaýapty bolǵan. 

Ertede at jarysy bastalar aldynda, basyna qyzyl oramal baılap, qoldaryna baqan ustaǵan adamdar jar salyp, júırikterdi bir jerge jınaıtyn bolǵan. Muny «At shyǵarýshylar» dep ataıdy. Báı­gege qosylǵan júırikterdi, báı­ge shabar nemese at shyǵar jer­ge deıin aman-esen jetkizýge ta­ǵaıyndalǵan adamdy «At aıdaý­shy» deıdi. 

Shaýyp kelgen júırikterdi ustaıtyn jerdi «Kómbe» dep ataǵan. Kómbege júırik attardy tosyp alýǵa yńǵaıly, bıikteý, aınalasy tolyq kórinetin qyratty jer tańdap alynady. 

Júırikter jolǵa shyǵar aldynda kómbe-tóbede turǵan kópshi­liktiń aldynan ótedi. Ataqty júırikter basqa attardan bólek jalǵyz-jalǵyzdan júredi. Kireshi taǵaıyndaǵan asaba ataqty júırik­terdi maqtap-madaqtap tanystyrady. Qazaqy dástúr boıynsha kóptiń aldynan ótken júırikti ıesi til-kóz tıip ketpeýi úshin kejimdep (denesin tolyq jaýyp) alyp ótedi.

Kóptiń aldynan júırikter tizilip ótken tusta atbegiler báıge attarynyń babyn baıqap, aıaq alysyn ańdap, qaı júıriktiń mańdaıy jarqyrap, ozyp kelerin oı mólshermen tabady. Dál tapqan adamnyń atbegilik óneri joǵary baǵalanady. Olardy synshylar dep ataıdy.

Eń sońynda kómbege jaýapty adam bul jolǵy as-toıǵa qansha júırik jınalǵanyn, sondaı-aq, alystan at terletip kimderdiń kelgenin, at jarys ótetin qashyq­tyqty, báıgege tigilgen syılyqty jarııalap, attardy aıdaýǵa ulyqsat etip, shabandoz balalardyń kózinshe kómbeniń máre syzyǵyn belgilep, oǵan arnaıy qaraqshy nemese belgi (basyna jalaý baılaǵan uzyn dińgek t.b.) ornatady. 

Júırikter kómbege toptalyp jetken jaǵdaıda at ustaýshy adamdar jańylysýy múmkin. Osyndaı jaǵdaıdy baqylap tórelik aıtatyn adamdy «Kiregi» dep ataıdy. At ustaýshy kireshiler óte adal bolýy kerek. Júırikti durys ustamasa jan­jal týyndap, rý men taıpa arasyna jik túsip, búlik týyndaýy múmkin. 

 Uzaq shabystan kómbege jetken júırikter sharshap, qarlyǵyp, sońǵy kúshin sarqyp keledi. Osyn­daı qarlyǵyp kele jatqan júı­rikke tyń rýh berip, qıqýlap, kóm­­beden kóterińki kúımen ótýine kómektesetin adamdardy «Kóter­meshiler» deıdi.
Báıgeden ozyp kelgen júırikke mindetti túrde júlde beriledi. Júldeniń túri kóp. Tarıhı derekterde toǵyz taıtuıaq altyn, toǵyz kúmis jamby nemese toǵyz túıe, toǵyz qulyndy bıe, toǵyz maýyty kilem, toǵyz torqaly kıim, toǵyz maqpal kıim, toǵyz ton, toǵyz shapan, toǵyz torpaq sııaqty toǵyz túrli buıym berilgen. 

Eger osy bir toǵyzdan bireý berilse «bir toǵyz» nemese toǵyz­dan úsheý berilse «úsh toǵyz» dep ataǵan. Tipti baı-dáýletti áýletter toǵyz toǵyzǵa deıin júlde-báıge beretin dástúr bolǵan. 

* * *
Qazaq tanymynda báıgeniń kóptegen túrleri bar. Atap aıt­qanda: alaman báıge, údemeli báıge, aıǵyr, taı, qunan, jorǵa jarys, t.b.
Alaman báıge. Bul júıriktiń jasyna, jynysyna qaramaı jappaı báıgege jiberetin jarystyń túri. Basqa báıgelerden ereksheligi munda qatyp qalǵan ereje joq. Keı jaǵdaıda kedirli-budyrly, taýly-tasty jerler de tańdap alynýy múmkin.

Alaman báıgeniń ejelgi qa­lyptasý maqsaty: jaýyngerlik joryq kezinde jaqsy attardy tańdap alyp, uzaq joryq-shabysqa irikteý úshin uıymdastyrylǵan. Alaman báıge kezinde at ústindegi shabandoz balanyń tózimi, taqy­mynyń myqtylyǵy da synǵa tú­sedi. Osy arqyly qazaqtar atús­ti saıysqa myqty jaýynger uldar­dy tárbıelegen. Jalpy «alaman» sóziniń túp tórkinine kelsek «joryq» uǵymyna tán. 

Erte dáýirde alaman báıge kún­dik jerden jiberiletini jaıly epostyq jyrlarda aıtylady. Ol úshin júırikter bir kún buryn sórege (báıge shabarǵa) qaraı aıdalyp, sha­bandoz balalar aıran-shalabyn ala baratyn bolǵan. 

At aıdaýshy alamanǵa shabatyn júırikterdi sórege túnetedi de, tań sáriden turǵyzyp, balalardyń sýsyn-shalabyn ishkizedi. Odan keıin attardy tizip, túgendep jarys jolyna shyǵarady. 

Taı jarys. Bir jastaǵy jylqy tóliniń jarysy. Qashyqtyǵy 6-8 shaqyrymnan aspaıdy. Qazaq halqy bolashaq tulpar bolar jylqy men batyr bolar balany taı jarysynan bastap tanyǵan. Kóshpendiler dástúrinde taı jarysy kezinde eń sońynan kelgen taı men balaǵa da syılyq beretin uǵym bar. Bul jas balanyń kóńilin aýlaıtyn jaqsy dúnıe.

Qunan jarys. Qunan jarystyń qashyqtyǵy 15 shaqyrymnan aspaýy kerek. Odan uzaq bolsa súıegi qatyp, ókpesi jetilmegen jas jyl­qy burlyǵyp, beti qaıtyp qalady. Qunan jarys kezinde jyl­qynyń bolashaqta qandaı dárejede bap súıedi (qońdy, kúıli nemese aryq, ortasha etti t.b.) sony anyqtaıdy jáne shabys yrǵaǵyn tanıdy.

Dónen jarys. Dónen jarystyń qashyqtyǵy 20 shaqyrymnan aspaýy tıis. Dónen jylqynyń jarysy kezinde júıriktiń súıek syny aıqyndalady jáne erkek jylqy bolsa aldaǵy ýaqytta aıǵyr nemese júırik, bolmasa minis aty bola ma, sony sheshedi. 

Jorǵa jarys. Buǵan tek iri jylqylar qatysady. Jorǵalar 8-10 shaqyrym qashyqtyqqa jiberiledi. Bul jarystyń basty ereksheligi atty shaptyrmaıdy tek jorǵalatyp jarystyrady. Jorǵa jarysy kóbinde aınalyp shaýyp, kúlli kórermenniń kóz aldynda ótedi. 
Jorǵa attyń úzeńgisi qysqa bolý kerek, úzeńgi uzyn bolsa, kári jilik pen jaýyrynnyń basyna tıip zaqym kelip jorǵa álsireıdi. Jorǵaǵa úsh aıyl – tós aıyl, orta aıyl, shap aıyl tartady. Jorǵashy tizgindi bir qolmen teń ustap, nyq otyrady. 

Beken QAIRATULY,

«Egemen Qazaqstan»