SNAIPER

Uly Otan soǵysynda qyr­shyn ketken Sultan Er­kimbaevtyń erligi eline tek 60 jyldan keıin ǵana belgili boldy. Osydan bes jyl buryn Jeńistiń 60 jyldyǵy qarsańynda ba­tyr­dyń jıeni О́mirzaq Ih­tılıa­povtyń izdenisin ile qoldap ketken qostanaı­lyq jýrnalıster jumysynyń arqasynda jas jaýyngerdiń erligi elge jetti. Bul jóninde “Egemen Qazaqstan” gazetiniń oqyrmandaryna da (“Erekshe qupııa arnaıy snaıperler rotasyndaǵy jalǵyz qazaq”, “Qazaqstan – ákesi er Sultannyń, Ýkraına jeri endi anań bolsyn!”) jetkizgenbiz. 1939 jyly Qostanaı oblysynyń Jitiqara aýdanyndaǵy fab­rıka-zaýyt oqýyna (FZO) nebári on alty jasynda alynǵan Sultandy bir jyldan keıin alystaǵy kómirli Kýzbasqa jiberedi. Soǵys bastalǵanda Novosibir oblysyna qarasty Kýzedeev aýdanynda jumys istep júrgen Sultan maıdanǵa attanady da, Chelıabi oblysyndaǵy arnaıy atqyshtar mektebiniń erek­she qupııa bólim­shesinde oqyp, barlaý rotasy úshin daı­yn­d­yqtan ótedi. Sul­tan qu­ramynda bol­ǵan 263-dı­vızııa Kare­lııa maıda­nyn­daǵy Kasteng baǵytyndaǵy urystarda fa­shıs­terdiń ataq­ty “Nord” SS dıvızııasyn qansyratqany tarıhtan má­lim. Karelııa maı­danyndaǵy urystarda mergen­digimen kóz­ge túsken qazaqtyń qara ba­lasy osy dıvızııanyń qu­ramyn­daǵy 997-atqyshtar polkiniń 1942 jyly qazan aıynda jasaqtalǵan erekshe qupııa arnaıy snaıperler rota­syna alynady. Arhıv­ter­den tabylǵan polk jýrna­lyn­daǵy anyqtamada S.Er­kim­baev 1942 jyldyń mamy­rynan 1943 jyldyń qań­ta­ryna deıin 30 fashıstiń kózin joıǵany jáne 1943 jyldyń naýryzyna deıin óziniń snaıperlik vıntovkasymen taǵy da 13 fashısti atyp túsirgeni aıtylǵan. 1943 jyldyń basynda ony “bastamashyldyǵy men batyl qımylynyń arqa­syn­da áskerı bólimshe tapsyrmasyn tabysty oryn­da­ǵany jáne urysta kórsetken erligi úshin” “Za boe­vye zaslýgı” medaline usynady. Munan keıin qo­ly­nyń jaralanǵanyna qaramaı rota jaýyn­ger­le­rine kómekke kelip, basqynshylarǵa qarsy olarmen birdeı batyl qımyl kórsetkeni polkte atap ótip, oǵan óziniń aty jazylǵan “TT” (pıstolet) arnaıy qarýy syıǵa beriledi. Al ótken jyly Podolskidegi Reseı Qorǵanys mınıstrliginiń ortalyq arhıvinen kelgen qujatta Sultan Erkimbaevtyń 1943 jyly maýsym aıynda Qyzyl juldyz ordenimen mara­pattalǵany aıtylǵan. Jáne osy nagradany alǵanda ony Kommýnıstik partııa qataryna kandıdat etip qabyldaıdy. Amal ne, osy nagradany alǵan soń eki aı­dan keıin, ıaǵnı tamyz aıynda 997-atqyshtar pol­ki­niń quramyndaǵy erekshe qupııa arnaıy snaı­per­ler rotasy Harkov úshin bolǵan urysta Severskıı Dones ózeniniń jaǵalaýynda túgelimen oqqa ushady. Olardyń arasynda Sultan Erkimbaev ta bar edi. Jaqynda ǵana qostanaılyq jýrnalısterdiń suraý salýymen Máskeý oblysynyń Podolsk qalasyndaǵy burynǵy Keńester Odaǵy, qazirgi Reseı Qorǵanys mınıstrliginiń ortalyq arhıvinen kelgen qujattar Sultannyń batyr beınesin baıyta tústi. Sol 1943 jyldyń jeltoqsan aıynda KSRO Joǵary Keńesiniń jarlyǵymen asqan erjúrektilik pen batyrlyq tanytqany úshin 263-dıvızııanyń 997-atqyshtar polki quramyndaǵy erekshe qupııa arnaıy snaıperler rotasynyń on jaýyngeri ól­gen­nen keıin I-dárejeli Uly Otan soǵysy ordenimen marapattalady. Olar: bólimshe komandıri, aǵa leıtenant A.Vasılev, M.Volynsev, S.Erkimbaev, V.Stepanov, Iа.Parvın, I.Korobeınıkov, L.Bo­rısevıch, L.Krasnov, E.Leonıdov, M.Chetvergovtar bolatyn. Sultan nagradaǵa usynylǵandardyń arasynda úshinshi bolyp tur. Sonymen qatar arhıv qyzmetkerleri erekshe qupııa arnaıy snaıperler rotasynyń 1943 jylǵy tizimin de jiberipti. Ondaǵy 36 jaýynger-mergenniń arasynda Sultan Erkimbaevtyń jalǵyz qazaq ekenin buryn da aıtqanbyz. Mergendikke úzdik daıyndalǵan barlaýshy rota jaýyngerleri nyspylarynyń barlyǵy da ýkraın, orys nemese slavıan tektes ult bolǵandyqtan olardyń arasyndaǵy tek qazaq qana emes, jalpy túrki halyqtarynyń jalǵyz ókili de Sultan deýge negiz bar. Endi, bir kúnde qyrylǵan 36 jaýyngerdiń ishinen nege ol ǵana joǵary nagradaǵa usynyldy? О́ıtkeni, I-dárejeli Uly Otan soǵysy ordeniniń statýtynda keńestik nagradalar arasynda tuńǵysh ret osy ordenge laıyq dep sanalatyn erlikter naqty atalyp kórsetildi. Onda “jaıaý áskerler, snaıperlik bólimsheler quramynda bolyp, 40-tan asa basqynshylardyń kózin joıǵanǵa beriledi” degen taram bar. Rotadaǵy I-dárejeli Uly Otan soǵysy ordenimen ólgennen keıin marapattalǵan ondyqtyń arasyndaǵy Sultan Erkimbaevtyń jasaǵan erligi osy orden statýtynda aıtylǵan shartqa dóp kelgen. Oǵan Podolskidegi arhıvten kelgen sońǵy qujattaǵy snaıper Sultan Erkimbaevtyń jeke esebi de kýá. Onda: “S.Erkimbaev 1923 jyly týǵan. 263-shi dıvızııa quramyndaǵy 997-atqyshtar polkiniń erekshe qupııa arnaıy snaıperler rotasyna 1942 jyly qazan aıynda alynǵan; 1943 jyldyń qańtaryndaǵy málimet boıynsha S.Erkimbaev 30 nemis soldaty men ofıserin joıdy; 1943 martynda S.Erkimbaev joıǵan fashıstiń sany 43-ke jetken; 1943 jyldyń maýsymyndaǵy málimet–S.Erkimbaev eki aıda 47 gıtlershildiń kózin joıdy; Shtab málimeti – 1943 jyly shildede S.Erkim­baev­tyń jeke esebinde 23 nemis soldaty men ofıseri boldy; S.Erkimbaev 1943 jyly tamyz aıynda Krasnyı Iаr selosynda erlikpen qaza tapty. Jerlengen orny – Harkov oblysy, Izıýmskıı aýdany” dep jazylǵan. Maıdan dalasynda quralaıdy kózge atqan mergendigimen osyndaı kózsiz erlik kórsetken Sultan Harkov úshin bolǵan urystarda sheshýshi ról atqarǵan Severskıı Dones ózeniniń jaǵasyn qanymen, janymen qorǵap qaza tapqanda nebári jıyrmaǵa tolar-tolmas jasta bolatyn. Al onyń jıeni О́mirzaq Ihtılıapov bul da Sultannyń shyn jasy ekenine kúmándanady. – Ákesi joq jetim balany ózgelerdiń ornyna FZO-ǵa jiberý úshin aýyldaǵy atqaminerler Sul­tannyń jasyn bir jasqa úlkeıtip kórsetip jibergen dep otyrýshy edi anam Saqysh,–deıdi О́mekeń. Eger istiń aqıqaty osylaı bolsa, oq pen ottyń arasynda júrip keýdesine “Za boevye zaslýgı” medalin, Qyzyl juldyz ordenin taqqan, komandırleriniń qolynan syıǵa óziniń aty jazylǵan arnaıy qarý alǵan, ólgennen keıin I-dárejeli Uly Otan soǵysy ordenimen marapattalǵan sur mergenniń jasy 19-ǵa da tolmaǵan eken-aý... Qaıran ómir! Cýretterde: rotanyń shabýyly jáne Sultannyń jeke sýreti. ELORDADA Rahymjan Qoshqarbaevqa nege eskertkish pen deni durys kóshe joq? Fashıstik basqynshylarǵa qarsy kúreste batyrlyqtyń qaıtalanbas úlgisi bolǵan, Uly Otan soǵysynyń otty sheji­re­sinde halqymyzdyń ǵasyrlar boıǵy eren erlik dástúriniń myz­ǵymas sabaq­tastyǵyn kór­set­ken kóptegen qazaq azamat­tary­nyń esimderi altyn árip­ter­men jazyldy. Biraq olar­dyń keıbireýleriniń teńdessiz erlikteri kezinde KSRO qu­ramyndaǵy kereǵar ulttyq saıa­sat saldarynan laıyqty baǵa­syn ala almaı qalǵandyǵy da jasyryn emes. Solardyń biri — Astana qala­synyń tól týmasy Rahymjan Qoshqarbaev edi. Rahymjan 1942 jyly 18 ja­synda Aqmola óńirinen óz erkimen qan maıdanǵa attan­dy. Jaıaý ásker ýchılıshesin bitir­gen­nen keıin vzvod ko­mandıri retinde Belarýs maı­danynyń quramynda jaýǵa qarsy shaı­qas­ty. Nemis-fashısteriniń or­da­sy Berlın qalasy úshin bolǵan qandy qasaptyń bel or­ta­synda ba­tyrlyqtyń keremet úlgisin kórsetti. Reıhstagty alýda qaharmandyǵymen kózge túsip, qatardaǵy jaýynger Grıgorıı Býlatov ekeýi birinshi bolyp jaý ordasynyń qabyr­ǵasyna Jeńis jalaýyn tikti. Bul teńdessiz erlik kezinde laı­yq­ty baǵasyn almady. Ol qu­ramynda bolǵan dıvızııanyń ás­kerı basshylyǵy sol 1945 jyldyń mamyr aıynda R.Qosh­­qarbaevqa Keńes Oda­ǵynyń Batyry ataǵyn berý jóninde joǵary jaqqa usy­nys jibergenimen marapat máselesi sheshilmeı aıaqsyz qaldy. Bul ádiletsizdiktiń óteýi tek elimiz egemendik alǵannan keıin ǵana qaıtaryldy. Tuń­ǵysh Pre­zıdentimiz Nursultan Nazar­baev 1999 jylǵy 7 ma­myrdaǵy Jarlyǵymen qazaq­tyń qaısar ulyna Halyq qaharmany ata­ǵyn berdi. Sóıtip, taǵdyr ta­laıy­my kúrdeli R.Qoshqarbaev­tyń teńdessiz erligi 54 jyldan keıin ǵana resmı joǵary baǵa­syn aldy. О́kinishke qaraı, batyr jer­lesimizdiń eren erligin ulyq­taı­tyn ónegeli sharalar onyń týǵan jeri Astana qala­synda joqtyń qasy. Kezinde onyń esimi berilgen sholaq kóshede búginde bar bolǵany onshaqty-aq úı qalǵan. Qala quryly­my­nyń qurylys qar­qy­nymen jyl­dan-jylǵa óz­gerýine baıla­nysty bolashaq­ta ol kósheniń joıylyp ketý qaýpi bar. Mine, bıyl el fashıstik bas­qyn­shylarǵa qarsy jú­r­gi­zil­­gen soǵystaǵy Uly Jeńisiniń 65 jyl­dyq mereıli merekesin atap ótpek. Osy aıtýly kún­niń qar­sańynda Astananyń tól týmasy, Halyq qahar­many Rahymjan Qosh­qar­baevtyń esimin elordada qaıta jańǵyrtý paryz. Son­dyqtan biz, bir top astanalyq arda­gerler qala ákim­digine jáne qalalyq más­lı­hatqa arnaıy usynys jol­daýdy jón kórdik. Uly Jeńis­tiń 65 jyldyq me­rekesine oraı Astana qala­synyń jańadan boı kótergen kórikti kóshe­leri­niń birine halqymyzdyń qa­har­man per­zenti R.Qosh­qarbaevtyń esimi berilse, sol kósheniń boı­yn­da batyrdyń eskertkishi ashyl­­sa, nur ústine nur bolmaq. Qońdybaı JEKSENBAEV, Ásken NÁBIEV, Uly Otan soǵysynyń ardagerleri. Astana. Názıra JÁRIMBETOVA, Qostanaı.