Bardy baǵalaı bileıik

Olar óziniń de, ózgeniń de kóńil kúıiniń joǵary bolýyna aıryqsha mán beretin halyq. Biri-birine jymııa qarap, kúlimsireı sóılesýdi, shyn nıet-peıilimen kómektesýdi japondardan úırený kerek. Olar óte meıirimdi, keshirimdi. Aıaǵyn basyp ketken adamnyń ózinen keshirim surap, ıilip turady. Bul – mektep, bul – tárbıe. Áke-sheshesi men aǵa-ápkeleriniń, aınalasyndaǵy adamdardyń osylaı jasap jatqanyn kórgen bala da «uıada ne kórse, ushqanda sony iledi». Meılinshe ınabatty bolýǵa tyrysady. Bolmashy nársege kúıip-pisý, kúıgelektený, «jańbyr jaýmaı sý bolý» japondarǵa tipti tán emes. Qandaı jaǵdaı bolsa da sabyrlylyq tanytýǵa tyrysady.  

Japondar adamdar arasyndaǵy sypaıy da kishipeıil qarym-qatynasqa erekshe mán beredi. Birin-biri baǵalaı bi­ledi.Tipti tanysa da, tanymasa da bir-bi­rine aıryqsha iltıpat kórsetip, kómek qajet bolsa, qolushyn sozýǵa daıar tura­dy. Bile bermeıdi ekenbiz, osynyń ózi adam­dardyń jasyn uzartady eken.

Japondardyń jasy úlken kisilerge qur­metpen qaraýy da erekshe. Olar aýy­ryp qalǵan jaǵdaıda kóńil kúıin kó­te­rip, qamqorlyq jasaýǵa tyrysady. Ta­ny­syn-tanymasyn osyndaı sharapaty mol ıgi istermen aınalysý – olar úshin úı­renshikti ádet, qalyptasqan qaǵıda.

Al bizde qalaı? Zamannyń aýyr­t­palyǵy men kúıki tirshilikti, ju­mys­bas­tylyq pen ýaqyttyń joqtyǵyn alǵa tartyp, aýyldas aǵaıyndy bylaı qoı­ǵanda, áke-sheshe, baýyrlarymen jyldap habar-oshar almaıtyn, olard­yń hal-jaǵdaıyn tym bolmasa telefon arqyly suraýǵa murshasy joq bezbúırekter qaptap ketken joq pa? Aýyldaǵy ata-ana balany oılap, saryýaıymǵa salynyp, kúızelispen kún keship jatsa da, beıqam balanyń búıregi búlk etpeıdi-aý... Bul ne sonda? Japondar týǵan-týysqandaryn aıtpaǵannyń ózinde, eldi mekende birge turatyn adamdarmen udaıy aralas-quralas bolyp, hal-ahýalyn suraýdy, qoldan keler kómegin jasaýdy hosh kóredi eken. Jasaǵan jaqsylyǵynyń ornyna birdeńe dámetpeıdi. Biraq, osyndaı oń tirligi óziniń de, ózgeniń de ómirin uzartatynyn bes saýsaqtaı bi­ledi. Sony bilgendikten de osyndaı qa­dam­darǵa barady. Osynyń bári úlken-kishiniń sanasyna ábden sińip qalǵan.

Qazaq halqyna da osyndaı jaqsy qasıetter tán edi, sodan aıyrylyp bara jatqandaımyz ba, qalaı? Adamgershilik pen qaıyrymdylyqty, meıirimdilik pen iltıpatty ysyryp qoıyp, onyń ornyna qanypezerlik pen qatygezdik jaılap bara jatqan joq pa osy? О́z basynan basqany oılamaıtyn, kómektesý men qolushyn sozý bylaı tursyn, aǵaıyn-týys pen baýyrlardyń, aýyldastar men dos-jarannyń jaǵdaıyna moıyn buryp qaraýǵa da murshasy joq pendeler az ba aramyzda? 

Aǵaıyndy aıtpaǵanda, bir-birin tanymaıtyn adamdardyń arasyndaǵy shynaıy da sypaıy qarym-qatynas pen berik baılanystyń ózi ómirdi uzar­tý­ǵa úlken sep bolady eken. Japon­dar­dyń uzaq ómir súrýiniń bir syry osy. Olar qolda bar, baǵa jetpes baı­lyqty baǵalaı biledi. Baılyǵy – adam­dar. Olardyń ózara sypaıy, ına­bat­ty qarym-qatynasy adamdardy qo­ǵ­am­nyń damýy jolyndaǵy ortaq iske ju­myl­dyryp, alynbastaı kóringen qa­maldardan qınalmaı ótip, úlken je­tis­tikterge jeteleıdi. Munyń ózi adam­dardy aıryqsha bir sezim kúıge bó­lip, ómir súrý men bolashaqqa degen qul­shynystaryna serpin men senim be­re­tinin mamandar ǵana emes, japondar da jaqsy biledi. Osyndaı kóńil kúıdi q­aly­ptastyrý bizdiń qoldan kelmeı me son­da? Álbette keledi.

Japondar abaısyzda aıaǵyn basyp ketken adamnan keshirim suraıdy de­dik. Al bizde she? Aıaqty janshyp ótý, aryndap kelip ıyqtan qaǵyp ketý – kúnine birneshe márte tap bola­tyn jaǵdaı. Ondaı kezde baj ete qa­lyp, kó­zin alarta qarap, tipti qatty-qat­ty «sóz shaıqasy» ǵana emes, jaǵa jyr­tysýǵa deıin baramyz. Osyndaı keleńsiz jaǵdaı eki jaqtyń da ómirin qysqartýǵa alyp keletinin bilesiz be? О́ıtkeni, mundaı jaǵdaı júıkege salmaq túsirip, kóńil kúıińizdi buzady. Ashý­ǵa berilip, bulqan-talqan bolasyz. Ma­mandar osynyń bári adam ómirin qys­qartatynyn málimdep otyr. Ja­pon­dar osyndaı jaǵdaılardyń oryn al­maýyn oılaıdy. Olar kerisinshe, ma­­myrajaı ómir shyrqyn buzbaı, ár­daıym kóńil kúıleriniń joǵary bol­ǵanyn qalaıdy. Soǵan umtylady. Jy­ly qabaq tanytyp, jylyushyraı aman­dasyp, báıek bolý arqyly ózine de, aınalasyndaǵy adamdarǵa da joǵary kóńil kúı men ómir syılaıdy. Kórdińiz be, qarapaıym ǵana qaǵıda.

Elimizdegi tanymal saıttardyń biri Astana men EKSPO-ny kórý úshin qydyryp kelgen sheteldik týrısterdiń pikirin ber­di. Sonyń ishinde bireýi «Báıterek» muna­ra­syna kóterilý úshin bir-birimen ıyq tires­tirip, qaǵysyp qalǵan adamdar­dyń ersi is-áreketin ashyna aıtypty. Bul kúnde kórip júrgen kóp kórinistiń bi­ri ǵana. Basqasyn aıtpaı-aq qoıaıyq, mádenıet saraılarynyń ózinde shyǵar esik­ke keptelip, bir-birimizdi janshyp ji­be­retindeı, taptap ótetindeı so­ra­qy qylyq kórsetip jatatynymyz ja­syryn emes qoı? Kıim ilgishtiń ke­ze­ginde turǵannyń ózinde adamdardyń ús­tinen ekpindep, erbeń-erbeń entelep, er­silik kórsetip jatamyz. Bul jaǵdaı bas­qalardyń júıkesin juqartpaıdy dep kim aıtty? Juqartady. Jaqsy spek­takl nemese kıno kórip, tamasha áser­men shyqqan kúnniń ózinde, mynadaı ersi kórinis kóp adamdardyń kóńilin qulazytatyny anyq. Artyq-aýys, beıpil sózder de osyndaı jerde aıtylady. Mundaı kóriniske «qatysýshylardyń» da, oǵan kýá bolǵandardyń da osydan keıin kóńil kúıi buzylyp, aýrý-syrqaýǵa ushyrap, onyń sońy ómirlerin qysqartýǵa ákeletini haq. Bul bizdiń emes, mamandar naqty derektermen dáleldegen shyndyq. Al kúndelikti ómirde osyndaı kóńilge kirbiń túsiretin keleńsiz kórinister birneshe ret qaıtalanyp jatady, esepteı berińiz, ómirińizdiń qanshaǵa qysqarǵanyn?
Japondar «Qartaıdym, endi qoǵam­ǵa da, eshkimge de keregim joq» dep sa­ry­­ýaıymǵa eshqashan salynbaıdy eken. Qashanda optımıstik kóńil kúıde bo­lý­ǵa tyrysady. Mundaı adamdar qar­taısa da, olardan aýrý-syrqaý al­shaq bolady. Aýrýǵa shaldyqqan kún­niń ózinde, odan tezirek jazylatyn kó­rinedi. О́ıtkeni, optımızm adam ómi­­rin aıtarlyqtaı uzartatynyn ǵy­lymı-zertteý nátıjeleri kórsetip otyr. Má­s­elen, Nıderland ǵalymdary on bes jyl boıy dál osy máselege baı­la­nysty zertteý jasaǵan. Sonda baı­qal­ǵany – qaıǵy men úreıge berilip, tu­la bo­ıyn qorqynysh bılegen, aýrýy­nan aıy­ǵýǵa nemese basyna túsken aýyr jaǵ­daıdan arylýǵa senimi men ji­g­er-qaıraty joq pessımısterdiń op­tı­mıs­tik kózqarastaǵy, keleshekten úmi­ti zor adamdarmen salystyrǵanda jú­rek-qan tamyrlary aýrýlarynan qaı­tys bo­lýy 55 paıyzǵa joǵary ekeni anyq­tal­ǵan. Sondaı-aq, bul elde 65 pen 85 jas ara­lyǵyndaǵy 941 áıel men er adam ishin­de pessımıstermen salystyrǵanda op­tımıster arasyndaǵy ólim-jitim 45 paıyzǵa tómen ekendigi anyqtalyp otyr.

Japonııada tipti jalǵyzbasty qart adam­dardyń ózi kóptiń meıirimi men qam­qor­lyǵynan shet qalmaıdy. Kópshilik ondaı jandardyń jalǵyzsyrap qal­ma­ýyn qatań qadaǵalap, ómirden túńi­lýine eshqandaı da jol bermeıdi. Olard­­yń kóńilin aýlaıdy, árdaıym kó­mektesedi. Adamdardyń osyndaı qam­qor­lyǵyn kórip, jany jaılanatyn qart­tar da qoǵamǵa, óz ortasyna kerek eke­nin sezinetini aıdan anyq. Keıingi kezde muny «altrýızm» dep júr. Qa­zaq­tyń jalpaq tilimen aıtqanda, bul de­genińiz, janyńdaǵy jaqyndaryń men aınalańdaǵy adamdarǵa jaqsylyq ja­­saý degen sóz. Bul da kóbimizdiń qo­ly­myzdan keletin, qanymyzda bar qa­sıet emes pe? Joǵaryda aıt­qa­ny­myz­daı, úlkenimiz bar, kishimiz bar, baı-baqýatty baǵlandarymyz ben qoly ashyq, júregi izgi jomart jandar bar, osyn­daı ıgilikti iske belsene aralasyp, sha­paǵat shýaǵyn shashatyn bolsaq, qazaq qo­ǵamynda da ortasha ómir súrý jasy bir­shama ulǵaıatyny anyq.

Jetim-jesirler men múgedekterge de osyn­daı qamqorlyq jasaýǵa tyrysqan ab­zal. Bul da saýapty is, adamdardyń ómi­rin uzartatyn qaıyrymdy tirlik.

О́mir jasyńyz uzaq bolsyn de­seńiz, biz tilge tıek etken qoldaǵy bar baı­lyq­ty baǵalap, qaıyrymdy ister­den qal­ys qalmańyz! 

Ǵalym Omarhan,
"Egemen Qazaqstan"