* * *
Birde Tynymbaı aǵa ekeýmiz kópten beri tósek tartyp, syrqattanyp jatqan jazýshy Qalaýbek Tursynqulovtyń kóńilin surap qaıtpaq bolyp, álgi aıaldamaǵa jaqyn mańnan taksı toqtattyq. Baǵytymyz taý bókterindegi ál-Farabı dańǵyly bolǵandyqtan taksı júrgizýshi jigit Rozybakıev kóshesimen joǵary qaraı yzǵytyp ala jóneldi. Kenet jańaǵy aıaldamada avtobýs kútip turǵan aqyn aǵamyzdy kórip qalǵan men:
– Toqtańyzshy, – dedim oǵan jalt qarap. – Taǵy bir kisini ala keteıik...
Ol órge qaraı endi ekpin ala bastaǵan mashınanyń tejegishin taǵy da basýǵa týra kelgenine qynjylǵandaı qabaǵyn shytyp, kilt toqtatty.
– Oý, ne boldy? – dedi Tynymbaı aǵa áýelde shoshyp qalyp.
– Aıaldamada Es-aǵań tur eken.
– Qaı Es-aǵań?.. – Sonsoń mashınanyń terezesinen syrtqa úńilip qarap: – Á-á, Esenbaı Dúısenbaıuly ma? Oıbaı-aý, o kisiniń janynan zý etip óte shyqqanymyz jaramas, toqtaǵanymyz durys boldy, – dep kúlip jiberdi.
Es-aǵań taksıge otyrǵan soń, eki aǵamyzdyń ázili jarasa ketti.
– Taksıdi toqtatqan men, – deıdi Tynymbaı aǵa Es-aǵańa tesile qarap jymıyp. – Áıtpese myna balalar sizdiń tusyńyzdan zyr etip óte shyqpaqshy edi.
– Á-á, – dep Es-aǵań rıza bolǵandaı basyn shulǵıdy.
–Aldaǵy kúnderde meniń osy jaqsylyǵymdy umytpaı, eskere júrińiz. Mysaly, men aıaldamada tursam, siz taksıde kele jatsańyz degenim ǵoı!.. Toqtamaı ótip ketip júrmeńiz. Jalpy... basqasha bir jolyn taýyp, syılap jiberemin deseńiz de, qarsylyǵym joq.
– Áı, Tynymbaı, – dedi Es-aǵań osy sátte sylq-sylq kúlip, – búıtip bastyrmalata sóılep jatqanyńa qaraǵanda, osy máshıneni sen emes, myna balalardyń ózi toqtatqan-aý, shamasy!
Biz dý kúldik.
–Aınalaıyn, bárińe de rahmet, – dedi sodan soń Es-aǵań kóńili jadyrap. – Myna Tynymbaı ekeýmizdiń dostyǵymyz sona-a-aý bir jyly, Tynymbaı aǵalaryń «Bulaq» degen áńgimesin jazyp júrgen kezde bastalǵan. Sol áńgimeni oqyǵan jurt osy kúnge deıin menen: «Bas keıipkeri shynymen-aq siz be?» dep surap jatady. Al men bolsam: «Avtordyń ózinen surasańdarshy» dep qutylamyn.
– Á-á, ıá, sizdiń óleńińizdi áńgimemdegi aqyn keıipkerdiń aýzyna salsam bola ma dep hat jazǵanym esińizde me?
– Esimde... Ony qalaı umytaıyn. Ol kezde men de seniń áńgimeńdegi Ertileýge uqsap, aýylǵa syımaı júrgenmin... Tynymbaı sekildi talantty jazýshy «sizdiń óleńderińiz meniń keıipkerimniń tabıǵatyna saı kelip tur» dep hat jazsa, qalaı qýanbaıyn!
Áne-mine degenshe, «Almagúlge» de jetip qaldyq. Es-aǵań bizge alǵys aıtyp, Gagarın kóshesiniń boıynan túsýge oqtalǵan kezde taksı júrgizýshi qaratory jigit erekshe yqylas tanytyp:
– Aǵa, úıińiz jaqyn ba edi? Áıtpese, tez burylyp, podezge deıin jetkizip salam ǵoı, – dedi elpildep.
«Kóńil kóńilden sý ishedi» degen osy-aý, shirkin!
* * *
Qyzyq áńgime. «Bulaqty» aıtamyn da. Jalpy, jazýshy Tynymbaı Nurmaǵambetovtiń qalamynan týǵan áńgimelerdiń bári de tartymdy, qyzyqty, oıly bolyp keletinin qalyń oqyrman qaýym bizden de jaqsy biletin bolsa kerek. О́ıtkeni, óz ultymyzdyń bolmysyn, minez-qulqyn, jaratylysyn barynsha tereń, tabıǵı qalpynda móldiretip, birde kúldirip, birde jylatyp otyryp jetkizetin mundaı sýretker sanaýly ǵana emes pe.
Áıtkenmen, onyń «Bulaq» áńgimesindegi Ertileýdiń ózge keıipkerlerden kó-ó-óp aıyrmashylyǵy bar ekeni anyq. Sebebi, ol – aqyn. Onyń muńy, onyń armany, onyń qýanyshy men qaıǵysy aınalasyndaǵylardyń kúndelikti ásh-pishi men tásh-pishine múlde uqsamaıdy.
Ol, Ertileýdi aıtamyz da, aýyldan tórt shaqyrym jerdegi bıik tóbeniń baýyrynan qaınap shyǵyp jatatyn Qarabulaqty bizdiń Úlken anamyz dep qasterleıdi. О́sken jerin, týǵan aýylyn erekshe súıedi. Sol sebepti qystyń kózi qyraýda kınomehanık dosy Qoshqarbaıǵa: «Ekeýmiz Qarabulaqtyń basyna baryp qaıtaıyqshy» dep qolqa salady.
«Jańa jaýǵan qalyń qardy ombylaı keship» Qarabulaqtyń basyna barǵanda «ol shalqasynan jatqan kúıi, maıda qońyr únmen» óleń oqı bastaıdy:
Janym meniń...
Mynaý jaryq dúnıede
О́zgermeıtin ne bar eken,
bildiń be?
Altyn araı kúnniń de,
Aı qalqytqan túnniń de
Turǵany ǵoı máńgilik.
«Qoshqarbaı aqynnyń óleń oqyǵanyn buryn-sońdy kórgen joq-ty. Sondyqtan ol Ertileýdiń aıdalada jatyp óleń oqyǵanyn áýelgide ersileý qabyldasa da, kele-kele qyzyǵýy, eligýi basym boldy.
Janym meniń...
Bıik kókten bılep, oınap
jaýǵan qar
Qanat qaǵyp qara jerge
jetedi.
Biraq bul da baıansyz:
Kóbelek bop keledi,
Kóz jasy bop ketedi,
Kórgen tústeı ótedi.
«Bıik kókten bılep, oınap jaýǵan qar» deıdi. Mynaý keremet qoı! Qandaı ádemi aıtady. Á... Mynaý, Ertileý shyn aqyn eken...».
Mine, osynaý áńgimedegi Qoshqarbaı tańǵalyp otyrǵan óleńniń avtory shynynda da, jańa ǵana «Almagúl» shaǵyn aýdanynan túsip qalǵan aqyn Esenbaı Dúısenbaıuly bolǵany ma. Qandaı qyzyq, á?!
* * *
Qalekeńniń úıinen qaıtyp kele jatqan jolda Tynymbaı aǵadan «Bulaq» áńgimesiniń qalaı jazylǵanyn jáne ondaǵy bas keıipker Ertileý aqynnyń prototıpi kim ekenin suradym.
– E-e, ol bizdiń Qyzylorda jaqta turatyn bir jigit edi, – dedi jazýshy ótken kúnderdi esine alyp. – Aty-jóni – Balashbek Shaǵyrov degen azamat. Kóp oqıtyn... Kóp biletin. Jáne onyń elden erekshe bir qyzyq minezi bar edi. Maǵan áńgime jazýǵa túrtki bolǵan da sonysy bolar...
Qyzylordadaǵy radıokomıtette istep júrgen kezim. Bir kúni jumysqa Balashbek izdep kelip tur. О́zi áldenege renishti. «Redaksııadaǵy jigitterge baryp, «Aq kemeni» oqydyńdar ma? – dep surasam, bir de bireýi bilmeıdi. Jańa estigendeı kózderin ashyp-jumady», – deıdi.
Oıbaı-aý, ol – Shyńǵys Aıtmatovtyń «Aq kemesi» endi ǵana jaryqqa shyǵyp jatqan kez emes pe. Atyn estigenim bolmasa, men de ony áli oqymaǵan edim, ishim qylp ete qaldy», – dep jymıdy Tynymbaı aǵa.
Al meniń esime jazýshynyń «Bulaq» áńgimesindegi:
«Bul joly ol Qoshqarbaıǵa júdeý ári kóńilsiz kórindi.
– Aýdanǵa baryp qaıttym, – dedi ol áńgimesin ózi bastap. –Barǵany bar bolsyn. Batpaqtap kóshede ári júrdim, beri júrdim de, keri qaıttym. Áli «Aq kemeni» eshqaısysy oqymapty. Túsinesiń be? Eshqaısysy...
Ertileý áldeneden taýy shaǵylǵan kisishe biraz únsiz turdy. Qoshqarbaıdyń da basy salbyrap ketti. Ol tap qazir Ertileý basqany emes, ózin kinálap turǵandaı sezindi.
– Oqymadyq-aý dep kúızelip te otyrǵan eshkim joq. Bir-bir stolda shetterinen kerilip otyr. Myna qoǵam týraly, biz týraly jurt ne dep jatyr? Bul dúnıede ne jańalyq, ne jaqsylyq bar degen oı qulaqtaryna kirip te shyqpaıdy. Solaı, baýyrym, aýdanǵa beker-aq barǵan ekenmin, taýsylyp, sharshap qaıttym», degen joldar oraldy.
Mine, áńgime qaıda jatyr! Sýretker óz jerlesiniń baıaǵy bir qyzyq minezin arqaý ete otyryp, jalpy, adamzat, qoǵam týraly qandaı-qandaı tereń oılar túıedi deseńizshi.
– Aqynnyń beınesin jan-jaqty asha túsý úshin onyń óleńderinen úzindi keltirýim kerek boldy, – dedi Tynymbaı aǵa áńgimesin jalǵap. – Ásirese, Qoshqarbaı ekeýiniń qystygúni Qarabulaqtyń basyna baryp, kóktemdi, jazdy ańsap, ómir, tirshilik týraly tolǵanatyn sátindegi asqaq sezimin, shabytyn kórsetý úshin men Balashbektiń ózinen bastap, jıyrma-otyzǵa jýyq aqyndardyń óleńderin aqtardym. Sóıtip, Es-aǵańnyń óleńine jolyqtym ǵoı. Sodan soń, ózine hat jazyp, óleńińizdi keıipkerimniń aýzyna salsam bola ma dep ruqsat suradym. Keıin bildim, Esenbaıdyń da sol kezde qınalyp, aýylǵa syımaı, Almatydaǵy ádebı ortany ańsap júrgen kezi eken... Bálkim, sodan da bolar, «Bulaqtaǵy» Ertileýdi áli kúnge deıin Esenbaı dep qabyldaıtyndar kóp-aq.
* * *
Endi meniń esime jazýshynyń «Bulaq» áńgimesindegi Ertileý aqynnyń Qoshqarbaıǵa qarap: «Men óz óleńimniń daýsyn estýge ińkár boldym. Sondyqtan da, men seni ertip, aýyldan ádeıi uzap kettim. Aspan, qylamyqtap jaýǵan qar, sonan soń Úlken anamyz tyńdady. Myń da bir rahmet. Tynysym keńip, raqattanyp qaldym. Aqyn úshin óleń oqýdyń ne ekenin sen bilmeısiń-aý... Bilmeısiń ǵoı... – Ertileýdiń daýsy dirildep ketti. – Men baqytsyz emespin. О́zim súıgen pánnen sabaq beremin. Shákirtterimdi de jaqsy kóremin. Budan artyq men úshin ne kerek? Tek óleńim...» degeni oraldy.
Iá, bul tek sóz ǵana emes, aýyldaǵy ishqusa bop júrgen aqynnyń jan syry. Ol ony ábden qınalǵan kezde ózin qatty syılaıtyn, ósek tasymaıtyn, biraq, mynaý dúnıede poezııa atty sulý álemniń bar ekeninen múlde beıhabar, «Buryn nege óleń oqymaǵanmyn. Aqyndardyń óleń oqyǵanyn nege tyńdamaǵanmyn», dep qaıran qalyp otyrǵan Qoshqarbaıǵa ǵana aıtady.
Bul ózi, jalpy, aqyndarǵa tán, jo-joq, tek aqyndarǵa emes-aý, búkil ádebıetshi qaýymǵa tán muń bolsa kerek.
* * *
Taıaýda teledıdardan jýrnalıst, telejúrgizýshi Vladımır Poznerdiń ıtalııalyq dańqty kınorejısser Federıko Fellınıdiń zamandasynan suhbat alyp otyrǵanyn kórdim. Jýrnalıst: «Italııadaǵy qazirgi fılmder nege Fellınıdiń fılmderindeı álemge áıgili emes?» dep saýal qoıdy.
Sonda dańqty rejısserdiń zamandasy: «Poezııanyń dáýiri ótip ketti. Bul óte ókinishti nárse. Aldaǵy bir zamandarda adamzat balasy ol dáýirge qaıta oralýǵa tıisti...» dep jaýap qatty.
* * *
Ras, qazir álem ádebıeti oılanyp tur. Gabrıel Garsıa Markestiń «Júz jyldyq jalǵyzdyq» romanynan keıin oqyrmandy tańǵaldyratyndaı dúnıe jazyla qoımaǵan sekildi...
Baıaǵyda aýyldan Almatydaǵy ádebı ortaǵa jetýge asyqqan aqyn aǵalar qazir kezek-kezegimen O dúnıege attanyp jatqan jolaýshylardaı áser qaldyrady. Olardyń naq ortasynda bizdiń Es-aǵań – bir kezderi boztorǵaı aqyn atanǵan Esenbaı Dúısenbaıuly da bar...
Jaqynda ǵana «Qazaq ádebıeti» gazetinde onyń «Bir appaq bult júretin tóbemde kil...» degen ortaq taqyryppen ómiriniń sońǵy jyldarynda jazǵan bir top óleńderi jaryq kórdi. Mine, sonda:
О́ń men tústeı ómirden,
Kóshsek, bizdi kim joqtar?
Kún tutylyp kóńilde,
Kúrsinedi túngi ottar, – dep tolǵanypty aqyn.
Qandaı tamasha sýret…
* * *
Al, bizdiń kózimizge ottaı basylatyn baıaǵy aıaldama áli de sol ornynda. Kezek-kezegimen avtobýstar kelip toqtap, jolaýshylar sapyrylysyp, biri minip, biri túsip jatady. Tek bizdiń Es-aǵań ǵana kórinbeıdi...
Nurǵalı ORAZ,
«Egemen Qazaqstan»
