Tór – árkim miner at emes, árkim ustar zat emes. «Tegi jamandy teń kórme – tórińe shyǵady, tileýi jamandy es kórme – tóbeńe shyǵady», dep toqsan aýyz sózdi tobyqtaı túıinge syıdyra otyryp eskertken babalar sóziniń baǵamy kókirek kózimizge osy oıdyń ushyǵyn kóldeneń tartyp turǵan joq pa? Tór jaıynda sóz bola qalsa kóbimizdiń tilimiz ushyna orala ketetin «túrikpen tórin bermes» degen máteldiń túbiri de bizge tórdiń óz ıesi, óz kıesi baryn ańǵartady. Bul rette, danyshpan Abaıdyń qazaqtyń keıbir maqal-mátelderin synaıtyny sııaqty, óńi ózgergen, uıqasy úıleskenimen qısyny kelmeıtin sózder el arasynda az emes. «Kóp aıtsa – kónetin» ádetpen ataly sóz – bataly sóz retinde qabyldaǵandyqtan, mundaı maqaldardyń keıbiri qoǵamdyq sananyń ózgerýine de áser etip jatady. Sondyqtan máteldegi maǵynalyq qaıshylyqty sheshý úshin árıne, sóz tórkindetýge týra keledi.
Máteldegi túrikpenniń túrikten taraǵany belgili. Al osy «túrik» sóziniń túbiri «tór»-den shyǵatynyn keıbir túrkolog ǵalymdar meńzep jazǵan. Bizdińshe, bul qısyndy boljam. Mysaly, «tóre» – tórdiń ıesi – «tór ıe». Sol sekildi uzatylǵan qyzdyń shyqqan túp negizi «tórkin» sóziniń de qaınar kózi «tór»-den bastaý alady. Sondaı-aq, bılik aıtýdy bildiretin «tórelik» aıtý, zań, ıaǵnı mızam uǵymyndaǵy «tóre-bitik» sózderiniń barlyǵynyń tórkininde osy «tór» jatyr. Bul ózi qashannan kele jatqan qazaqtyń qoltýma sózi. «Tórúk» – tórde otyryp tórelik aıtatyn kisi maǵynasyn berse, «Túrgesh» sózi kóne sanaǵa «tórdegi kisi» uǵymyn uıalatatyn. Búgingi mońǵoldyń tilinde «tór» – «memleket» degen maǵynany beredi. Kúndeı kúrkirep ótken kóktúrikterdiń memlekettigin qaıta jańǵyrtqan Shyńǵys hannyń urpaǵyn da jurt «tóre» dep ulyqtaǵan. Jıyp aıtqanda «tóre» – («tór ıe») tórde otyryp tórelik aıtatyn, memleket pen mızamnyń ıesi degen maǵynany bildiredi. Bul dálel-dáıekterdi Kúltegin bitiktasyndaǵy «Atam Bumyn qaǵan, Estemi qaǵan otyrdy; Otyryp, Túrúk bodun-halqyn, Elin, tóresin tuta berdi» degen sóziniń ózi de aıǵaqtap tur. Osy sózdi arada myń jyldan astam ýaqyt ótkende Buqar babamyzdyń «tórde otyrǵan qart babań, tóresinen jańylar maldan soń», dep, ádildikten taıyp zańynan jańylǵan bıdi synaıtyn áıgili sózinen kezdestiremiz. «Tóresiz el bolmaıdy» maqalynyń maǵynasy da osy uǵymdaǵy sóz ekeni aıtpasaq ta túsinikti. Endeshe burynǵy babalarymyz tórtkúl dúnıege tórelik aıtqan, tórinde otyryp óz mızamyn júrgizgen degen maǵynaǵa saıatyn «túrikpen tórin bermes» máteliniń máni de osylaısha kókiregimizdi kóne dáýirdiń kúmbirine jeteleıdi.
Otbasy jaǵdaıynda da ár shańyraq, ár áýlettiń óz tóri, tór ıesi bar. О́ıtkeni ol – ordadaǵy otaǵasynyń oryny. Tipti ıesi dúnıeden áldeqashan ótip ketken úlken shańyraqqa barǵanda tórdi baspaq túgili jaqyndamaı qurmet qylyp otyratyn ájelerdi kózimiz kórdi. Arnaıy aıtylǵan aqylmen emes, bala kúnnen ardaqty ana, jelekti jeńgeden kórip boıǵa sińgen izet tórge ozdyrmaýshy edi ol kisilerdi. Odan eshkim alasarmaıdy, kerisinshe tór de, tór ıesi de, izet qylýshynyń da dárejesi tipti bıikteı túser edi.
Tórge shyǵý úlken qurmet, bıik bedel árıne. «Esikten kirmeı jatyp tór meniki deme» dep entelegen edireńniń entigin bastyryp, oǵan otyrýǵa onyń laıyqty, laıyqty emestigin ózderi-aq belgilep otyrǵan. Otaǵasynyń «tórletińiz» degen ruqsatynsyz tórge ozǵandy «jaman úıdi qonaǵy bıleıdi» degendeı óz tóriniń mızamyn uqtyrǵan. Marhabattap tórge ozdyrǵan elge syıly aqsaqalmen otaǵasy da qatar otyrǵan. Tórdiń qadiri qashpaǵan qara shańyraqtarda qashannan solaı bolǵan. «Aıaǵy jaman tórdi bylǵaıdy, aýzy jaman eldi bylǵaıdy» degen maqaldyń ózi atalarymyzdyń tór qadirin bilmeıtin kim kóringendi tórge ozdyrmaı onyń qasıet, kıesin saqtaı bilgendigin baıandap turǵan joq pa? Osyndaı oı jetelegen keı sátte, qadirin bilmegenge usynylǵan tór, tartylǵan bas, jabylǵan shapan ǵasyrlar boıy ultymyzdyń ulyqtalyp kelgen qasterli uǵymynyń qasıetin ketiretindeı kórinedi.
Tór qadiri tór ıesin syılaýdan, er qadiri elge bedel jınaýdan. Táńirge táýbe, tórtkúl dúnıe kóz tikken kelisti tórimiz – aıbarly Astanamyz bar, tustastarynan oza shaýyp, tóńiregine tórelik aıtqan tór ıemiz – Elbasymyz bar. Endeshe, tórt qubylasy túgel eńseli elge aınalǵan shaqta kıeli tórimizdiń qadirin bilip, qutymyz arta bergeı!
Darhan QYDYRÁLI,
«Egemen Qazaqstan»
