Erterekte Kaspııdiń ońtústigin, Tarbaǵataı, Turan ólkesi, keıinde Syrdarııa boıyn jaılaǵan babalarymyzdy Qazybek bı saharany jońǵar basqynshylarynan azat etkennen keıin Arqaǵa bastap kóshirip kelgeni tarıhqa belgili. Bastapqyda Ulytaý, odan keıin Qarqaraly, Qyzylaraı óńirin qonystanǵan.
Saryarqanyń eń bıik taýy Qyzylaraı men Beǵazynyń tóńireginen Ulytaýǵa deıingi saıyn dalamyzdy túp atalarymyz ejelgi dáýirden bastap mekendegenin dáleldegen ǵulama Álkeı Marǵulan ǵylymı jańalyǵyn Beǵazy-Dándibaı mádenıeti dep ataǵan. Aqsorań seńgiriniń zańǵar quz-jartastary qaraǵaı, arshalarmen, etegi shoq-shoq terek, qaıyńmen kómkerilgen, aınalasy kógoraı shalǵyn osy kúnge deıin qaz-qalpynda saqtalǵan.
Tabıǵat-ananyń asa sheberlikpen somdap-zerlegen Aqsorań seńgirin, onyń kóz toımas kórkem tabıǵatyn alǵash kórgenderdiń ózi osynda týyp-ósken ár adamnyń armanshyl, órshil, elshil, sezimtal, sýretker bolmaýy múmkin emes dep tamsanady. Osy Qyzylaraıdyń aınalasy at shaptyrymdaı ǵana tóńireginde Alash ıdeıasyna ómirlerin arnaǵan, tuńǵysh shynaıy demokratııalyq qazaq avtonomııasy – Alashorda memleketin qurǵan Álıhan Bókeıhan, Álimhan Ermekov pen Jaqyp Aqbaev syndy alyp tulǵalar týǵan. Al Álıhannan bir jyl keıin, ıaǵnı 1867 jyly asqaq ánshi, biregeı kompozıtor, aryndy aqyn, sal-seriler leginiń sońǵy tuıaǵy Áset Naımanbaıuly dúnıege kelgen.
Dálirek aıtsaq, bıylǵy jyly 150 jyldyq mereıtoıy ótip jatqan, bulbul Ásettiń kindik qany tamǵan jer burynǵy Qarqaraly ýeziniń Temirshi bolysyna qaraıtyn 8-shi aýyly. Bul qazirgi Qaraǵandy oblysy, Aqtoǵaı aýdanynyń Qyzylaraı selolyq okrýgindegi Naımanbaı bulaǵynyń janyndaǵy Naımanbaı qystaǵy. Qarakesektiń onynshy urpaǵy Ásettiń barlyq atalas baýyrlary, onyń ishinde Shor Qojamberliden taraǵan urpaq búginge deıin osy aýdanda turady.
Aqynnyń qysqasha shejiresin tarqatyp, naqty týǵan jerin táptishteýge Áset Naımanbaıulynyń týǵan jeri men dúnıeden ótken jyly týraly derekterdiń árqıly bolýy oıtúrtki boldy. Mysaly, 1936 jylǵy «Sosıaldy Qazaqstan» gazetiniń 26 maýsymdaǵy sanyndaǵy Baltash Ysqaqovtyń «Áset ári ánshi, ári halyq aqyny» atty maqalasynda «Ásettiń qaı jyly týǵany belgisiz. Týyp, ósip, kóbinese meken etken jeri Úrjar, Maqanshy qalalary» delingen. 1973 jyly shyqqan Qazaq sovet ensıklopedııasynyń 2-shi tomynda «Áset Naımanbaıuly 1867 jyly Qarqaraly ýeziniń Temirshi bolysyna qarasty segizinshi aýylda týǵan» dep anyq jazylǵan. Al 2005 jyly shyqqan «Qazaq ádebıeti» ensıklopedııalyq anyqtamalyǵyndaǵy ómirbaıan «Áset Naımanbaıuly (1867, qazirgi Shyǵ. Qazaqstan obl. Úrjar aýd. Baqty a. – 23.03. 1922, Qytaı, Qulja q.) – kórnekti aqyn, ánshi-kompozıtor» dep bastalǵan. Sol jylǵy «Qazaq mádenıeti» anyqtamalyǵynda qate derekti sol betinde qaıtalaǵan. Bıylǵy «Qazaq kúntizbesi» de belgisiz dep jazǵan. Budan bylaı ǵylymı birizdilik úshin 2011 jyly Almatyda shyqqan «Qazdaýysty Qazbek bı» ensıklopedııasynda keltirilgen «Áset Naımanbaıuly (1867, qazirgi Qaraǵandy obl. Aqtoǵaı aýd. Qyzylaraı aýyly – 1923, Qytaı, Ile aımaǵy, «Kókqamyr» jaılaýy» degen durys nusqany ustaný qajet dep esepteımiz.
Ásettiń ómirbaıany men shyǵarmashylyq murasyna 1928 jyly alǵash nazar aýdaryp, zertteı bastaǵan Ilııas Jansúgirov. Odan keıin 1931 jyly Sáken Seıfýllın óziniń «Qazaqtyń eski ádebıet nusqalary» atty kitabynda Ásettiń Kempirbaımen aryzdasýyn mysalǵa keltiredi. 1941 jyly Ospanbaı Ospanov «Áset aqyn» degen maqalasyn «Sosıaldy Qazaqstan» gazetinde jarııalaǵan. Al Sábıt Muqanov Áset shyǵarmashylyǵyna 1942 jyldan bastap 1959 jylǵa deıingi aralyqta birneshe ret oralǵan. Ásettiń aıtysker aqyndyǵyn Muhtar Áýezov joǵary baǵalaǵan. Aqynnyń ádebı murasyn zertteýge negiz qalaǵan Baltabaı Adambaev. 1968 jyly «Jazýshy» baspasynan B.Adambaev pen S.Ordalıev qurastyrǵan «Áset Naımanbaev. Shyǵarmalar» – alǵash jınaq shyqty. Onyń keń jáne mazmundy taldaý alǵysózin jazǵan Beksultan Nurjekeev.
Osydan tórt jyl buryn Ásettiń aqtoǵaılyq atalas urpaǵy, ǵalym-zańger Baqytbek Syzdyqovtyń bastamasymen Jazýshylar odaǵy tóraǵasynyń birinshi orynbasary, aıtýly aqyn Ǵalym Jaılybaı jáne belgili aqyn Ǵalym Qalıbekuly Qytaı eline arnaıy ekspedısııa jasap, Quljadaǵy «Kókqamyr» jaılaýyna baryp, Ásettiń qabirine zııarat etip, onyń «Qyzylaraıdaǵy» kindigi kesilgen jeriniń topyraǵyn aparyp, duǵa baǵyshtap qaıtqan bolatyn. Sol sapar jóninde «Qazaq ádebıeti» gazetiniń 2013 jylǵy 26 shildedegi sanynda Ǵ.Qalıbekulynyń «Alty Alash ardaqtaǵan Áset aqyn» atty móldiretip jazylǵan joljazbasy jarııalandy.
Áset teńdessiz ánshi retinde jastaıynan, medresede oqyp júrgende-aq kózge túsken. Onyń
«...Qazirettiń qasynda shákirt edim, Adastyrdy osy óleń orta joldan» deıtini sodan. Ataqty Qoıandy jármeńkelerinde kópke tanylǵan asqaq daýysy qashanda alty qyrdan asqan desedi. Ánderin dombyra, sybyzǵy, syrnaımen súıemeldep aıtqan. Áıgili ánshi-kompozıtor Kenen Ázirbaev óz esteliginde Áset án aıtqanda, tyńdaýǵa qumartqan jurt birneshe kıiz úıdi qulatyp, kóp úıdiń týyrlyǵy, jabyǵy tilingenin aıta kelip, «Al ózim kórgen ánshilerdiń ishinen Ámire bolmasa, Ásetke par keler eshqaısysy joq-aý!» dep tamsanady. Keshegi Jánibek Kármenov, búgingi Qaırat Baıbosynov, Bekbolat Tileýhanov jáne basqa tanymal ánshilerden Áset ánderiniń asqaqtyǵy men kúrdeliligine tamsanyp, olardy aıtýǵa ekiniń biri daýysy jetpegendikten batyldary barmaıtyndyqtaryn talaı estidik.
Áset tabıǵatynan naǵyz tókpe, sýyrypsalma, aıtysker aqyn. Jas Áset qazaqtyń álemde balamasy joq, biregeı óneri aıtystyń alamanyna alǵash ret áıgili Qoıandy jármeńkesindegi óner dýmanynda qosylǵan. Kóptegen sóz saıystarynyń ishinde ázirge jınaqtarǵa ilikkeni Yrysjan, Káribaı, Sámet, Baqtybaı, Qalı, Qosymbaı, Qyzyr, Málıke jáne Kempirbaımen aıtystary. Ásettiń bulardan basqa da aıtystary men sóz qaqtyǵystary bolǵanyna kúmánimiz joq.
Degenmen, saýatty, kókiregi oıaý óziniń keıbir óleń, qıssa-dastandaryn jazyp ta shyǵarǵany anyq. Ásettiń áıeli Tátejan jesir qalyp, 1924 jyly nemere baýyry orys eline kóshirip alýǵa keledi. Sol jaıly esteliginde: «Ásettiń jazǵandary bir qobdı edi... baýyrym «Kólik kótermeıdi» degen soń kórshige qaldyryp, qaıta kelip alamyz dep tastap kettik. Qaıta kórý qaıda, biz kórgen beınetti ıtke bermesin...», – dep ókinedi Tátejan.
Qazaq elindegi 1916 jylǵy kóterilisterden soń Ásettiń ómiri de patsha ókimetiniń arnaıy baqylaýyna kóshkenin ekiniń biri bile bermeıdi. Keńes ókimeti de ony áý bastan jaqtyrǵan emes. Áset keńes ókimetine qarsy, ultshyl, alashordashyl, túrikshil atanǵany belgili. О́mir boıy ádildikti, shyndyqty tý etken Áset ol bılik jaıynda «Jańa shtat» degen óleń jazyp, jurtqa jaıyp jibergen. Sodan bastap «Ásetti Oktıabr otany á degennen qyryna aldy» dep jazady ásettanýshy Amanjan Jaqypov. Sol uzaq óleńniń myna bir úzindisi biraz nárseni aıǵaqtaıdy:
...Asýǵa at shyqpaǵan arba shyqty,
Búrkitti qandybalaq qarǵa jyqty,
Qul – sultan,
Kúń hansha bolǵan zaman,
Keshegi torǵaı bılep samuryqty,
Qopada qaban soqqan jolbarystar,
Jaltańda qoıan kórse, jarǵa buqty,
О́ńkeı qul, óńkeı kedeı, jalań aıaq,
Búldirdi-aý, Rossııany aıamaı-aq ...
Ásettiń murasy meılinshe mol, budan da tolyǵa túseri haq. Onyń ómiri men shyǵarmalaryn, ásirese ánderin mýzykalyq turǵyda saýatty taldaý, tereń zertteý, zerdeleý qajet. Olardy shaǵyn maqalada tolyq ashý múmkin emes. Bul rette Shyǵys Qazaqstan oblysy, Úrjar aýdany, Maqanshy aýylyndaǵy Áset Naımanbaıulynyń ádebı-memorıaldyq murajaıy ujymynyń, onyń basshysy Áben Razýevtiń talaı jyldan beri atqaryp júrgen orasan eńbekterin rızashylyqpen ataý azamattyq paryzymyz. Olar sheksiz alǵys pen qurmetke laıyq jandar. Olar bıylǵy mereıtoıǵa da erekshe ázirlenýde.
Qaraǵandyda, Aqtoǵaıda Ásetke qatysty biraz sharalar ótkizý josparlanýda. Bul abyroıly ister Qytaıda, Túrkııada jalǵasyn tabýy tıis dep joramaldaımyz. Sondaı-aq, Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń bastamasymen Úkimet sheshimi shyǵyp, aýqymdy sharalar belgilenedi degen úmittemiz. Olardyń ishinde qazaqtyń uly ónerpazy Áset Naımanbaıulynyń esimin máńgilikke qaldyrý maqsatynda teńdessiz ánshi-kompozıtor, tókpe aqynnyń esimin Astanadan bastap týǵan, ósken, óner shashqan óńirlerindegi mádenı mekemeler men oqý oryndaryna, kóshelerge berý, jeke murajaılar ashý, eskertkishterin ornatý, respýblıkalyq ánshi konkýrstaryn ótkizý «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa laıyqty úles bolary sózsiz.
Qaıyrbek SÁDÝAQASOV,
Mádenıet qaıratkeri
