Islam dini tarıh sahnasyna shyqqaly beri bilimge aıryqsha kóńil bóldi. VIII-XIV ǵasyrlarda bilim men ǵylymǵa arqa súıegen musylman órkenıeti álemniń ǵylymı, mádenı, rýhanı ortalyǵyna aınalyp, bilim ıelerine erekshe qoldaý kórsetedi. Dinı negizderden nár alǵan ıslam mádenıeti ózge órkenıetterdiń ǵylymı jetistikterin qabyldap, olardy beıimdedi, ári qaraı damytty. Sol kezeńde bilim dinniń negizgi erekshelikteriniń biri boldy.
Osylaısha, ıslam mádenıeti Batys órkenıetiniń damýyna zor yqpal etip, adamzattyń damýyna dańǵyl jol ashty. Arab jazýy ǵylym quraly rólin atqaryp, aqparat pen bilim oǵan deıin adamzat tarıhynda bolmaǵan aýqymda keń taraldy.
Eń bastysy ıslam dininde aqyl men júrek arasynda qaıshylyq bolmady. Islam fılosofııasy boıynsha qudaı zattardy adamdar oılansyn, paıymdasyn dep jaratqan. Adam qudaı men zattardy tanýy úshin dinmen qatar sol zattardy – tabıǵatty zertteıtin ǵylymdardy jaratqan. Ortaǵasyrlyq Batysta bilimdi moıyndamaǵan din ǵylymǵa qarsy soǵys ashyp, dinı fanatızm, ınkvızısııa, soǵystar men ımperıalızmge jol berdi. Qazir de musylmandar nadandyqtan, tar uǵymdardan áli de qutyla almaı keledi.
HIV ǵasyrdan keıin musylman álemi belgili obektıvtik sebepterge baılanysty damýda artta qaldy. Musylman aımaǵynda aýyzbirshiliktiń bolmaýy, ıslamnyń keń peıildi, tereń rasıonaldy jáne rýhanı negizderiniń ornyna shekteýli, aıasy tar formalızmniń saltanat qurýy, syrtqy kúshterdiń joryqtary, Jibek jolyndaǵy halyqaralyq saýdanyń toqyraýy, Eýropadaǵy demografııalyq ósim, kapıtalızm men óndiristik tóńkeris sııaqty sebepter jatady. Jańa dáýirde musylman elderi túgeldeı derlik álemdik geosaıası alpaýyt kúshterdiń yqpalyna táýeldi bolyp, ǵylym damymady.
Otarshylyq kezeńin basynan ótkergen kóptegen musylman elderinde saıası, quqyqtyq, áleýmettik-ekonomıkalyq máseleler uzaq jyldar boıy sheshimin tappaı, Taıaý Shyǵysta úzdiksiz halyq narazylyǵynyń basty sebebine aınaldy. Aımaqta tarıhı jaǵdaıǵa baılanysty bilim men ǵylym máseleleri ekinshi qatardaǵy problemalarǵa aınaldy. Keıbir musylman elderindegi dinı radıkalızm nadandyqpen qatar kedeılikten bastaý alady. Al negizinde, damyǵan elderde bilim, ǵylym jáne tehnologııanyń damýy adamnyń saıası-ekonomıkalyq quqyqtarynyń qorǵalýyna baılanysty ekeni belgili.
Musylman elderi álemdegi energetıkalyq resýrstardyń úshten eki bóligine, atap aıtqanda munaı qorlary men gazdyń 63%-yna ıelik etedi. Soǵan qaramastan IYU-ǵa múshe 57 memleket halqynyń 26%-y kedeı, basym kópshiligi áleýmettik-ekonomıkalyq damý turǵysynan álemniń órkenıetti elderinen artta qalǵan.
HH-HHI ǵasyrlarda ıslam áleminde demografııalyq dúmpý oryn alyp, álem halqynyń tórtten bir bóligin quraǵanyna qaramastan bilim men adam kapıtalynyń sapasy tómen deńgeıde. Máselen, IYU elderimen salystyrǵanda Eýropadaǵy zertteýshiler sany 10 ese kóp eken. Eýropada 1 mıllıon adamǵa shaqqanda ǵalym sany 4651 kisi bolsa, musylman elderinde bul kórsetkish Túrkııa, Iran, Mysyr, Ázerbaıjan, Qazaqstan, Týnıs, Malaızııa sııaqty elderdi sanamaǵanda 1000 kisiden tómen. Túrkııa men Iran IYU elderinde jarııalanatyn ǵylymı zertteýlerdiń jartysyn qamtamasyz etedi. Al IYU-da shyǵatyn ǵylymı maqalalardyń úshten bir bóligi Malaızııada jarııalanady. Tehnologııa eksporty salasynda Malaızııa IYU óndiretin ónimderdiń 80%-yn syrtqa shyǵarady. Arab elderinen Týnıs pen Iordanııa ǵalym sany boıynsha alda keledi. Parsy-arab shyǵanaǵynyń baı elderi ǵylymı zertteýlerden góri ýnıversıtettik jáne dinı bilimge qomaqty qoldaý kórsetýde.
SESRIC uıymynyń zertteýine sáıkes Islam yntymaqtastyǵy uıymyna múshe elder álemde ǵylym men tehnologııaǵa bólinetin qarjynyń tek 2,4%-y, patentterdiń 1,6%-yn jáne jarııalanymdardyń 6%-yn ǵana qamtamasyz etedi. IYU elderi ǵylymı zertteýlerge shamamen jylyna 30 mlrd AQSh dollaryn jumsaıdy. Al bul kórsetkish Reseıdiń ǵylymǵa bóletin bıýdjetine jaqyn. IYU elderi IJО́ kórsetkishiniń 1%-yn ǵana ǵylym-bilimge jumsaıdy. Túrkııa men Iran ǵylymı zertteýlerge shamamen 10 mlrd AQSh dollaryn bólip, musylman elderiniń kóshin bastap tur. IYU elderiniń basym kópshiligi ǵylymǵa IJО́-niń 0,7 %-yn bóledi. Túrkııa, Týnıs, Iran, Malaızııa sııaqty elder kisi basyna shaqqanda ǵylymǵa eń kóp qarajat jumsaıdy.
Qazirgi musylman elderindegi eń ózekti másele qoǵam men memlekettiń úılesimdi, jan-jaqty damýyn qamtamasyz etetin bilim men ǵylym salasy turalap, áleýmettik jáne qaýipsizdik problemalary beleń alýynda jatyr. Musylman áleminde turaqtylyq ornap, ǵylym men bilimge qaıta kóńil bólinýi, dúnıejúzilik qoǵamdastyqqa ıntegrasııalanýy úshin ıslamnyń tózimdiligi, ashyqtyǵy jáne pikir alýandyǵy týraly jańa tujyrymdamalar men fılosofııaǵa muqtajdyq aıqyn sezilýde. Ol úshin musylman qoǵamdary jalpy adamzattyq qundylyqtardy, ózge órkenıetterdiń jetistikterin qabyldaýǵa, jańa bilim men tehnologııany úırenýge nıet tanytýy qajet. Musylman áleminiń úshten bir bóligi jas-tar ekenin eskersek, ǵalamat áleýettiń baryn túsiný asa qıyn emes.
Qazirgi musylman álemindegi kúızelisten shyǵý, kedeılik máselelerin sheshý qoǵamnyń bilim deńgeıi men tálim-tárbıesine tikeleı baılanysty bolmaq. Sondyqtan musylman áleminde adam men tabıǵat týraly jańa dúnıetanym qalyptastyryp, aqyl men júrekti teń ustaǵan ıslamnyń keń kókjıegine qaıtý qajet.
Qazaqstanǵa kelsek, elimiz ıslam áleminde bilim ındeksi boıynsha aldyńǵy qatarly memleket. Sondaı-aq, IYU elderi arasynda Qazaqstan ǵylymı jáne ındýstrıaldy negizderi kúshti memleketterge jatady. О́ıtkeni, elimizde saýattylyq deńgeıi joǵary, keńestik, ulttyq jáne batystyq bilim júıeleriniń elementteri úılesim tapqan. Qazaqstan izgilik pen bilimge qushtar jastardy tárbıeleý arqyly ıslam áleminiń ıntellektýaldy jańǵyrýyna septigin tıgizip, musylman álemine óz damý úlgisin usyna alady.
Sondyqtan, EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesiniń jabylý saltanatymen tuspa-tus oraılastyrylǵan jáne musylman áleminiń eń kókeıkesti bilim-ǵylym máseleleri talqylanatyn IYU ǵylym jáne tehnologııa sammıtiniń Astanada ótýiniń úlken máni men áseri bolary daýsyz.
Janat MOMYNQULOV,
fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty, shyǵystanýshy
