– Abzal Saparbekuly, Túrkııa Prezıdenti Rejep Taııp Erdoǵannyń elimizge resmı sapary bastalady. Bul sapar bizdiń elderimiz arasyndaǵy dıplomatııalyq baılanystardy qandaı jańalyqtarmen tolyqtyrady?
– Bul resmı sapardyń Qazaqstan men Túrkııa – eki baýyrlas el arasyndaǵy qarym-qatynastardyń damý turǵysynan kelgende mańyzy zor. О́ıtkeni bıyl ózara dıplomatııalyq qarym-qatynastardyń ornaǵanyna 25 jyl tolýyna oraı, biz úshin bul aıtýly jyl. Eki el arasynda ekijaqty ári halyqaralyq saıası-ekonomıkalyq máselelerden bastap, energetıka, júk tasymaly, qarjy sektory, ózara ınvestısııa, t.b. baǵyttarda múddeleri túıisip jatyr.
Túrkııa Respýblıkasynyń Prezıdenti R.Erdoǵan Qazaqstanǵa resmı saparynyń aıasynda alǵashqy ret ınnovasııalar men tehnologııalar taqyrybynda Astanada ótetin Islam Yntymaqtastyǵy Uıymynyń (IYU) sammıtine jáne EKSPO-2017 kórmesiniń jabylý rásimine qatysady.
2016 jyly Ystanbulda ótken IYU Sammıtinde memleket basshylary «Islamdy tatýlastyrý týraly» birlesken Deklarasııa qabyldaǵan bolatyn. Túrik tarabynyń osy jyly IYU-da tóraǵalyq etýine oraı, Túrkııa basshysynyń atalǵan is-sharaǵa qatysýy eki el úshin de mańyzy zor.
Jalpy, Túrkııa – bizdiń strategııalyq áriptesimiz jáne tabıǵı odaqtasymyz. Túrkııa Qazaqstannyń halyqaralyq qaýymdastyqtaǵy qazirgi jetistikteri men rólin obektıvti túrde baǵalaıdy, aımaqtaǵy eń mańyzdy áriptes retinde esepteıdi. Elderimiz arasyndaǵy qarym-qatynastardyń damý dınamıkasy, halyqtarymyzdyń ortaq tarıhı, rýhanı jáne mádenı qundylyqtary strategııalyq áriptestikti odan ári damytýǵa berik negiz bolyp otyr. Memleketterimiz saıası, saýda-ekonomıkalyq, ınvestısııalyq, mádenı-gýmanıtarlyq jáne basqa da salalardaǵy ózara tıimdi yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa múddeli.
Mustafa Kemal Atatúrik qurǵan Túrkııa Respýblıkasy 2023 jyly óziniń 100 jyldyq mereıtoıyn ótkizedi. Ulttyq-patrıottyq sana-sezimde tárbıelengen túrik sańlaqtarynyń atqarǵan orasan zor eńbekteriniń nátıjesinde álemdegi ekonomıkasy damyǵan 20 memlekettiń qatarynda. Túrkııa Prezıdenti R.Erdoǵan tóraǵalyq etetin Ádilet jáne damý partııasy Túrkııanyń damýyna jáne eki baýyrlas el arasyndaǵy qarym-qatynastyń kúsheıýine zor septigin tıgizip keledi.
– Túrkııa men Qazaqstan arasyndaǵy ekonomıkalyq qarym-qatynastardy qalaı baǵalaısyz? Saýda jáne ınvestısııa salasynda ózara yntymaqtastyqty odan ári kúsheıtýdiń joldary qalaı dep oılaısyz?
– Qazaqstanda 1600-dan astam túrik kompanııalary jumys isteıdi. Qazaqstan ekonomıkasyna shamamen 2,1 mlrd. AQSh dollary kóleminde túrik ınvestısııasy, Qazaqstannan Túrkııaǵa shamamen 1 mlrd AQSh dollary kóleminde ınvestısııa salyndy. Sonymen qatar, túrik merdigerleri Qazaqstanda quny 20 mlrd AQSh dollardan asatyn qurylys jobalaryn júzege asyrdy.
Túrkııanyń geostrategııalyq ornalasýy, Shyǵys pen Batysqa ortaq áleýmettik-mádenı sıpaty, sondaı-aq quqyqtyq saıası júıesi, bul elge degen qyzyǵýshylyqty arttyryp otyrǵany ras. Deı turǵanmen, ekijaqty saýda-ekonomıkalyq qarym-qatynastardyń jetistikteri men ózara salynǵan ınvestısııalar eki eldiń ekonomıkalyq áleýetine saı kelmeıtindigin aıta ketken jón. Elbasy N.Á.Nazarbaev osy máselege jete nazar aýdaryp, saýda-ekonomıkalyq salanyń damýyna jáne jańa deńgeıge kóterilýine mán berip keledi. Sondyqtan, saýda-ekonomıkalyq saladaǵy ózara is-qımyldy jandandyrý máselesi Qazaqstan men Túrkııa basshylyǵynyń qamqorlyǵymen «Jańa sınergııa» birlesken ekonomıkalyq baǵdarlamasy aıasynda qolǵa alyndy. Baǵdarlama, joǵaryda aıtyp ketkenimizdeı, eki el arasyndaǵy Strategııalyq yntymaqtastyq týraly sharttyń negizinde qurylǵan Joǵary deńgeıdegi strategııalyq yntymaqtastyq keńesiniń (JDSYK) jumysy aıasynda jasaqtalyp, «Jańa sınergııa» baǵdarlamasyn júzege asyrý jóninde Is-sharalar josparynyń bir kezeńi aıaqtaldy. Túrkııa Prezıdentiniń Qazaqstanǵa sapary aıasynda 2017-2020 jyldarǵa arnalǵan jańa Is-sharalar jospary qabyldanady dep mejelengen.
Eki baýyrlas el arasyndaǵy saýda aınalymy men ózara ınvestısııalardy kóterý máseleleri boıynsha qarqyndy jumys jalǵasyn tabýda. Osy oraıda eki memleket basshylarynyń qoıǵan ortaq maqsaty bar – eki el arasyndaǵy saýda aınalymynyń kólemin 10 mlrd AQSh dollary mólsherine jetkizý. Sondyqtan Prezıdentterdiń aldymyzǵa qoıǵan maqsatqa qaraı jumys isteý – ortaq mindetimiz. Túrkııa taraby udaıy qoldaýyn bildirip, kúrmeýi kúrdeli máselelerdiń sheshilýine atsalysýda.
Jaqynda ekijaqty saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyqty jandandyrý maqsatynda Qazaqstan-Túrkııa Úkimetaralyq ekonomıkalyq komıssııasynyń X otyrysynyń jumys tobynyń jıyny ótti. Komıssııanyń otyrysy barysynda saýda-ekonomıkalyq máselelerdiń keń aýqymy, atap aıtqanda, saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyq boıynsha, sonyń ishinde ózara saýda, ınvestısııa, kólik, energetıka, ónerkásip, aýyl sharýashylyǵy, týrızm, shaǵyn jáne orta bıznesti damytý, ǵylymı-tehnıkalyq saladaǵy yntymaqtastyq syndy 32 baǵytta ózekti máseleler qarastyryldy. Sondaı-aq, «Jańa sınergııa» birlesken ekonomıkalyq baǵdarlamasyn júzege asyrý jáne is-sharalar josparyn talqylaý boıynsha taraptardyń jumys toptary kezdesti.
Qazir álem dıplomatııanyń ekonomıkalyq sıpatyna basymdyq bere bastady. «Bain&Co Türkiye» men Túrkııanyń «DEİK» Syrtqy ekonomıkalyq qarym-qatynastar agenttiginiń birlese otyryp ázirlegen baıandamasynda túrik ınvestorlarynyń 2016 jylǵa deıingi 10 jyldyq kezeńde shetelge 36 mlrd dollar kóleminde ınvestısııa quıǵany aıtyldy. 2023 jylǵa deıin taǵy da 64 mlrd dollar kóleminde shetelge ınvestısııa quıýy ábden múmkin. Sondyqtan osy ınvestısııalyq aǵynnan Qazaqstannyń da qomaqty úles alýy basty mindetimiz.
– Osydan birer jyl buryn sarapshylar «Jezqazǵan – Beıneý» temir jol magıstralin jańadan salynyp jatqan Ahalkalakı (Grýzııa) – Kars (Túrkııa) temir jol jelisimen túıistirý múmkindigi qarastylýda» degen edi. Eger, bul joba júzege assa Baký jáne Ystanbul porttary arqyly jańa Marmaraı temir jol týnnelimen Eýropa elderine shyǵýǵa múmkindik týar edi. Túrkııa bıliginiń bul joba jaıly ustanymy qandaı?
– Qazaqstan men Túrkııanyń geografııalyq múmkindikterin tolyq paıdalaný maqsatynda Uly Jibek jolyn qaıta jańǵyrtý óte mańyzdy. Eki memleket arasyndaǵy taýar tasymaldaý shyǵyndarynyń joǵary bolýy ekijaqty saýdaǵa, tranzıttik tasymaldaýǵa jáne eksporttyq áleýetimizge keri áserin tıgizip otyr. Baký – Tbılısı – Kars temir jol torabynyń iske qosylýy arqyly ózara jáne tranzıttik júk tasymaldary artady dep úmittenýge bolady. О́z kezeginde Ankara Túrkııa aýmaǵy arqyly ótetin temir jol torabyna shyndap nazar aýdara bastady. Azııa men Eýropany jalǵaıtyn «Marmaraı» temir jol týnnelin iske qosty.
Baký – Tbılısı – Kars temir jol torabynyń iske qosylýy bastapqy kezeńde jylyna 1 mln jolaýshy jáne 6,5 mln tonna júk tasymaldaıdy dep boljanǵan. Osy baǵyt iske qosylǵan kezde Qazaqstannyń óz utymdy úlesin alady. Sondyqtan Uly Jibek joly boıynda ornalasqan memleketterdiń temir jol ákimshilikteri arasynda ortaq kompanııa qurý nemese tıimdi mehanızm engizý arqyly taýarlardyń jedel jáne tıimdi tasymaldaýyna oń septigin tıgizer edi.
– Túrkııanyń Ortalyq Azııa memleketterimen jáne Qytaımen saýda-sattyq salasy boıynsha Aqtaý qalasyn logıstıkalyq ortalyq retinde qaraıtynyn bilemiz... Túrik aǵaıyndar tarapynan naqty usynystar bar ma?
– Túrkııa Úkimetiniń negizgi aımaqtarda (Eýropa, Azııa jáne t.b.) osyndaı kóliktik-logıstıkalyq ortalyqtaryn damytyp, osy óńirler arqyly kórshiles memlekettermen saýda-sattyǵyn arttyrýdy kózdeıtini aıan. Aqtaý óńiriniń kóliktik qolaılylyǵy (teńiz portynyń jáne temir joly torabynyń barlyǵy, kórshiles memleketterge jaqyndyǵy, t.b.) osyndaı sheshim qabyldaýyna túrtki boldy. Osyǵan dálel retinde Túrkııa Respýblıkasynyń Aqtaý qalasynda konsýldyq bólimshesiniń ashylǵanyn, sonymen qatar «Aqtaý» teńiz portyn qaıta jańǵyrtýǵa jáne logıstıkalyq ortalyq salýǵa nıet bildirgenin atap ótýge bolady. 2016 jylǵy 6 aqpanda sol kezdegi Túrkııa Premer-Mınıstri A.Davýtoǵlýdyń Qazaqstanǵa jasaǵan resmı sapary barysynda Túrkııanyń Halyqaralyq tasymaldaýshylar uıymy óz qarajatyna Aqtaý qalasynda 100 avtokóliktik logıstıkalyq ortalyq salýǵa ótinish bildirgen.
Osyǵan oraı, Aqtaý óńirinde Qazaq-Túrik ındýstrıaldyq aımaq qurý arqyly Túrkııadan tikeleı ınvestısııa tartý múmkindigin qarastyrý – utymdy is. Sonymen qatar, kóliktik-logıstıkalyq ortalyq qurý arqyly «Kaspıı baǵytyn» jandandyrýǵa bolady dep oılaımyz.
– Túrkııa Respýblıkasymen kórshiles memleket Sırııada bolyp jatqan qaqtyǵystar eldiń áleýmettik, ekonomıkalyq jáne saıası jaǵdaıyna eleýli yqpalyn tıgizip jatyr ǵoı. Ony beıbit jolmen oń sheshimin izdegen Astana prosesiniń múmkindigin Túrkııanyń saıası elıtasy qalaı baǵalaıdy?
– Sırııada beleń alǵan azamattyq soǵystyń nátıjesinde sırııalyq bosqyndarǵa pana bolyp otyrǵan birden-bir memlekettiń, sózsiz Túrkııa ekendigi ras. Qazirgi kezde osy memlekette 3 mıllıonnan astam bosqyndar qonys tepken. Árıne, bul ahýal eldiń áleýmettik jáne ekonomıkalyq jaǵdaıyna keri áserin tıgizedi, biraq gýmanıtarlyq turǵydan alǵanda, Ankara sırııalyq bosqyndarǵa járdem kórsetip keledi.
Osy oraıda, sırııalyq máseleni sheshý boıynsha Astana prosesi Túrkııa úshin de asa mańyzdy. Túrkııa Premer-mınıstriniń burynǵy orynbasary N.Kýrtýlmýsh atalǵan proseske: «Túrkııa Sırııa men Iraktaǵy qantógisti toqtatýǵa baǵyttalǵan barlyq bastamalardy qoldaıdy. Deeskalasııa aýmaqtaryn qurý týraly sheshim bir kúnniń ishinde qabyldanǵan joq. Bul – Astana prosesiniń nátıjesi. Sondyqtan Sırııada beıbit ómir ornatýǵa barynsha kúsh salamyz», – dep edi. Osyndaı kózqarasty Túrkııa Prezıdentiniń resmı ókili jáne baspasóz hatshysy I.Kalyn da ustanady. Onyń oıynsha, Túrkııa úshin Astana prosesiniń mańyzy orasan zor. Al Túrkııanyń Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary S.Únaldyń pikirinshe, Astana prosesi aıasynda Sırııada úsh deeskalasııa aımaǵy qurylǵannan keıin jábir kórýshiler men zardap shegýshilerdiń sany kúrt azaıǵanyn baıqaýǵa bolady.
Astanadaǵy bes kezdesýdiń nátıjesinde Reseı, Túrkııa jáne Iran ókilderi deeskalasııa aımaqtary týraly memorandýmǵa qol qoıǵan soń, Sırııadaǵy áskerı-saıası jáne gýmanıtarlyq jaǵdaı túzele bastady. Rasynda, bul bastama Elbasymyzdyń jáne qazaq dıplomatııasynyń jeńisi boldy.
– Halyqtardy, elderdi jaqyndatatyn sózsiz rýhanııat. Osy salada qyrýar jumystar atqaryp otyrsyzdar. Aldaǵy ýaqytta qazaq jazýshylarynyń kitaptaryn túrik tiline aýdarý máselesi jalǵasa bere me?
– Qazaqstan men Túrkııa arasyndaǵy qarym-qatynastardyń 25 jyldyǵy aıasynda Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasyn iske asyrý maqsatynda qazaq rýhanııatyn, rýhanı baılyǵyn, mádenıeti men ádebıetin, óner men ǵylymyn nasıhattaý jumystary qarqynmen jalǵasyp otyr. Túrkııada shyǵarmashylyq ortalyqtarmen, ǵylymı-zertteý ortalyqtarmen ornatqan tyǵyz baılanystyń nátıjesinde Qazaqstannyń ımıdjin qalyptastyrý baǵytynda mádenı-gýmanıtarlyq is-sharalar uıymdastyrylýda.
«Egemen Qazaqstan» gazetinde jaryq kórgen Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasy elshilik tarapynan túrik tiline aýdarylyp, «Qoǵamdyq sanany jańǵyrtý baǵdarlamasyn» iske asyrý maqsatynda Túrkııa Prezıdentine tapsyryldy. Sondaı-aq, basqa da Túrkııanyń beldi-bedeldi memlekettik jáne qoǵam qaıratkerlerine jetkizý jumystary atqaryldy. Sonymen qatar, atalmysh maqalanyń tolyq nusqasy túrik tilinde Túrkııadaǵy «О́nje Vatan» gazetinde, Eýrazııa Jazýshylar odaǵyna qarasty «Kardesh Kalemler» (Baýyrlas qalamdar) atty halyqaralyq ádebı jýrnalynda, Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıteti О́kiletti keńesine qarasty «Azııa-Eýropa» jýrnalynda, Túrkııadaǵy qazaq dıasporasyna qarasty «Qazaq eli» jýrnalynda jáne Túrkııa Ǵylym jáne ádebıet týyndylary avtorlarynyń odaǵyna qarasty «ILESAM» jýrnalynda jaryq kórdi.
Elshiliktiń qoldaýymen sońǵy eki jyldyń ishinde 30-ǵa jýyq qazaq kórkem shyǵarmasy túrik tilinde jaryq kórdi. Degenmen aýdarma máselesin odan ári damytý, shetelde kitap shyǵarý jáne aýdarmashyǵa tıisinshe qoldaý kórsetý memlekettik baǵarlamanyń enshisinde júıeli túrde damýy qajet degen oıdamyz. Qazaq qalamgerleriniń kitaptaryn túrik tilinde jaryqqa shyǵarý boıynsha jumystarymyzdy ári qaraı jalǵastyramyz. Jyldyń aıaǵyna deıin birneshe qazaq shyǵarmalaryn shyǵarýdy josparlap otyrmyz.
– Eýrazııalyq kontınentte túrki halyqtary az emes jáne olardyń ortaq múddeleri de joq emes. Múmkin, jalpy túrki elderiniń bir ortaq uıymy kerek degen pikir jıi aıtylǵanmen, saıası baılanystardyń, el basshylary sammıtteriniń jumysyn retteıtin arnaıy saıası ınstıtýttar joq qoı. Siz qalaı oılaısyz?
– Qazirgi kezde túrki yntymaqtastyǵyn damytý maqsatynda jumys istep otyrǵan halyqaralyq uıymdar men túrli deńgeıdegi qaýymdastyqtar bar. Túrki ıntegrasııasy boıynsha eń joǵarǵy deńgeıdegi kún tártibin belgileıtin, túrkitildes memleketter basshylarynyń sammıtin uıymdastyryp otyratyn Túrkitildes memleketter yntymaqtastyǵy keńesi dep atalatyn halyqaralyq uıym óz jumysyn jalǵastyryp keledi. 2009 jyly Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń bastamasymen qurylǵan uıym siz aıtqan ortaq túrki múddeni qorǵaý baǵytynda yntymaqtastyq sharalaryn uıymdastyrýda. Elordamyz Astana tórinde álemde teńdesi joq Halyqaralyq Túrki akademııasy kúlli túrki álemniń túrkologııa salasy boıynsha zertteý jumystaryn júrgizip, qazirgi tańda halyqaralyq ǵylym ordasyna, ǵylymnyń qarashańyraǵyna aınalyp úlgerdi. Sol sııaqty 2008 jyly Ystanbulda qurylǵan Túrkitildes elderdiń parlamenttik assambleıasy halyqaralyq uıym retinde múshe elderdiń zańnamalyq úılestirý boıynsha jumystaryn ilgeriletip otyr. Sonymen qatar, túrki mádenıeti men ónerin damytý maqsatynda qurylǵan TÚRKSOI uıymynyń orny da erekshe.
Qazirgi tańda ár salada múshe memleketterdiń qoldaýymen túrki yntymaqtastyǵyn damytý maqsatynda jumys istep otyrǵan uıymdar osylar.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Gúlbarshyn SABAEVA,
jýrnalıst
