«...Kez kelgen qalamger kitapty sheksiz súıedi, bul – tabıǵı qubylys. О́ziniń jeke kitaphanasyn qaldyrmaǵan jazýshyny tarıhtan izdep tabý múmkin emes shyǵar. Ádette mundaı kitaphanalardyń taǵdyry óte qaıǵyly jaǵdaıda aıaqtalyp jatady. Eger urpaǵyna arnaıy tapsyrýmen úlken kitap qorlaryna qosylmasa, ony sarań, beıǵam «muragerleri» talan-tarajǵa túsiredi. Baǵaly jádigerler shatyrlarda shashylyp, ıa árbir býkınısterde saýdaǵa túsip, kitapqa jany ashymaıtyndardyń qoldarynda toz-tozy shyǵady. Ádebıet zertteýshileri olardy sarsańǵa túsip izdep taýyp, kitap jıegindegi qalamgerdiń eskertpelerine jolyqqanda, jazýshy shyǵarmashylyǵyna jańa maǵyna ústeıtin qundy pikirlerdi taýyp ta jatady.
Petrarkanyń jeke kitaphanasynyń taǵdyry belgili ǵoı. 1374 jyly aqyn ómirden ozǵanda Eýropadaǵy eń baı kitaphana bolatyn. Soǵys kezinde Italııa men Fransııanyń qalalaryna alma-kezek kóship, bir bıleýshiniń qolynan ekinshisine aýysyp júrdi. Per de Nolıak muqııat katalogyn qurastyryp, uly gýmanıstiń oıyna jolyǵý úmitimen ár kitapty paraqtaýmen bolǵan. Osyǵan uqsas Bırkenmaıer Kopernıktiń kitaphanasyn jiti zertteýmen aınalysty. Bul isi óte sátti bolyp, ár kitaptyń qolǵa túsken merzimin taýyp, ony ǵalymnyń murasyn zertteýde utymdy paıdalandy. Sent-Bev týraly monografııanyń avtory Bonnero, tipti árige ketip, Parıj kitaphanalarynyń arhıvin aqtaryp, Sent-Bev tapsyrys bergen búkil kitaptardy taýyp, onyń jumys kúnderiniń dálme-dál kúntizbesin jasaǵan».
Iаn Parandovskııdiń «Sóz alhımııasynan».
* * *
Anaý bir jyly soǵys ardageri Bıbinur Tynysbekqyzymen áńgimelesýge barǵan edim. M.Tólebaev kóshesindegi úıine kirip barǵanymda, eń aldymen eski kitap sóresindegi baılyqqa kózim túsken. Álem ádebıetiniń klassıkteri serııa boıynsha qaz-qatar tur eken. Kitap bitken serııa boıynsha, birkelki túspen turǵanda, tipti kózdiń jaýyn alady. Draızer men Tolstoıdyń, Dostoevskıı men Londonnyń kóptomdyqtary qansha yntyqtyrǵanmen meniń qolyma túspeıdi ǵoı. О́zderine adam qoly tımegenine biraz ýaqyt bolǵandaı áser qaldyrǵan. Baqanastaǵy bir dosymnyń úıindegi jetpis shaqty álem, qazaq jazýshylarynyń kitaptary da meni dál osylaı arbap edi. Kitappen dostyǵy jaraspaǵan joldasyma qolqa salyp edim anasy jınaǵan ádebıetter eken. Bergisi kelmedi.
Buryn kitap oqý mádenıettiliktiń belgisi sanalǵan deıdi úlkender. Árbir qoıshynyń úıinde kitap bolǵan zamannan alystap kettik. Qazir nebir záýlim úıdiń ıeleri saltanatymen maqtanǵanymen, sonsha dúnıeniń ishinde shyn baılyq – kitapqa oryn tabyla bermeıdi. Qazir qazaqtyń úıinde kitaphana joq. О́tken zamanda myńdaǵan taralymmen shyqqan, biraq qalada biz qolymyzǵa túsire almaı júrgen klassıkterdiń kitaby qaı aýylda, qaı qazaqtyń shatyrynda jatyr dep oılaýdyń ózi – azap. Ony izdeıtin bireý bar ma?
P.S. Jazýshy Nurǵalı Oraz «bala-shaǵasy kitapqa qyzyqpaıtyn jazýshylardyń urpaqtary: «ákemizdiń kitaphanasyn alsańdarshy, úıge syımaıdy» dep ótingen kezder boldy», dep edi. Sol kezde Petrarkanyń kitaphanasy men ózim qyzyǵýǵa ǵana dármenim jetken klassıkter esime túsken.
Baǵashar TURSYNBAIULY,
«Egemen Qazaqstan»
