Esi-derti – eldiń jaıy
Qazaq jyrynyń túbin qazsań eki myń jyldyqqa sapar shegip ketesiń. Ol osy dúnıedeı kári, hám osy dúnıedeı óndir jas qalpynda tur. Qazaq jýrnalıstıkasy – qazaq kósemsóziniń qolyna qamshy ustap, atqa mingenine az ǵana ýaqyt, sanaýly jyldar ótti. XIX ǵasyrdyń aıaǵynda týyp, XX ǵasyrdyń basynda qalyptasa bastaǵan ulttyq synshyl oıymyzdyń eski paraqtaryn aqtarar bolsaq, qolǵa sarǵaıa bastaǵan «Dala ýálaıaty», «Qazaq» gazetterimen «Aıqap» jýrnaldarynyń tigindileri iligedi. Bir aıaǵy kórde, bir aıaǵy jerde qalyń uıqy qushaǵynda jatqan saıyn Saharaǵa «Oıan, qazaq!» dep aıqaı salǵan: Alash arystary – Ahmet Baıtursyn, Álıhan Bókeıhan, Mirjaqyp Dýlatov, Jaqyp Aqpaılardan bastaý alatyn ulttyq jýrnalıstıkamyz keıinnen Muhtar Áýezov, Sáken Seıfýllın, Beıimbet Maılın, Qadyr Taıshyqovtarmen qaıta túrlenip, bertinde: Baýbek Bulqyshev, Kamal Smaıyl, Sherhan Murtaza, Nurmahan Orazbek, Seıdahmet Berdiqul, Marat Qabanbaılarmen sonyǵa bet alyp, sonarǵa iz salyp edi. Sol ulttyq jýrnalıstıkamyzdyń asaý tolqynynyń jýan ortasynda turǵan talantty da qanatty bir ókili – Jumataı Sabyrjanuly.
Bizde «balaǵynda bıti bar», qolyna qalam ustaǵan qazaq balasynyń kópshiligi QazGÝ-diń jýrnalıstıka fakýltetine túsip, qara tanyp alady da, óz mamandyǵyn ózi mise tutpaı, aqyn bolyp, aıdy aspanǵa shyǵarýǵa, jazýshy bolyp, jahanǵa jar salýǵa qumar-aq. Munyń bári bizdiń ult bolyp, uıı almaı jatqanymyzdyń bir belgisi syqyldy. Nanbasańyz, turmys-salty bizden góri jón-túzý, oı-órisi bizden góri ozyqtaý Batysqa qarańyz. Bul elderde ulttyq jýrnalıstıka – memlekettik kósem oı – «tórtinshi bılik» sapynda tur. Táńirimen taıtalasamyn dep, jumaqtan qýylǵan Adam Ata-Haýa Ana úmbetine bir tamshy dándi jerden ar-uıatymen terip jep, kórgendi el, kósheli memleket bolý úshin ne kerektigin kókten túsken tórt kitaptan keıin kózge shuqyp kórsetetin ár eldiń óz kósemoıy – kósegesin kógerter jýrnalıstıkasy bolýy kerek-ti.
Jumataı Sabyrjanuly jýrnalıstıkanyń ózgeshe bitim-bolmysyn ózge áriptesterinen góri erterek ańǵarǵan eken. «Basyn ashyp alatyn bir jaı, men satırık emespin», – deıdi ol. – Osylaı dep talaı aıttym jigitterge. «Skromnıchat» etip otyr dep júre tyńdaıdy. Bir qyzyǵy ... «sonda kimsiń?» dep eshqaısysy suramaıdy. Sonsoń, ózime-ózim suraq qoıyp, jaýap berýge týra keledi. Men – shamasy jetkenshe shıratyp jazýdy jany súıetin, ómir qubylystaryna syn kózben qaraýǵa daǵdylanǵan, minezdi... jornalespin». Osydan artyq ta, kem de baǵa boıyma juqpas, sirá. Qazir berilgenmen, keıin alynyp tastalady...» («О́kpeleseń, óziń bil», 4-bet).
Ádemi sóz! Muny ol ádebıetti mensinbeı, kósemsózdiń bedelin kóterý úshin aıtyp otyrǵan joq. Bul – ózimizdiń Asan qaıǵy, Abaıdan bastap, ózgeniń Gomer, Shekspır, Gete, Pýshkınderin qurandaı qumartyp oqyp, qudaıdaı pir tutqan aýyzdan ǵana shyǵatyn lebiz!
Aýdandyq gazetten bastap, respýblıkalyq basylymdarǵa deıin qalam siltegen Jumataı Sabyrjanuly búkil ǵumyryn baspasózge bere salǵan qalamger dese bolady. Kórgeni kóp, kóńilge túıgeni de soǵan jeteqabyl. Esi-derti eldiń qamy. Qaı týyndysyn oqysań da Alash úshin shyryldap, Adam úshin attan salatyn, «namystan ólgen kisiniń nemeresi» aldyńnan shyǵady. Tili – ýdaı. Qazaqty bodan qylǵan totalıtarlyq qoǵam, «basynda mı joq, ózinde oı joq, kúlkishil kerdeń nadan», «kóp aıtsa – boldy, jurt aıtsa kóndi, ádeti jaman adam» (Abaı) ony ábden ashyndyrǵan. Kúıdirgen. О́rtegen... Tiliniń ashy, mineziniń quıyn bolatyny sodan.
«О́kpeleseń, óziń bil» – búgingi qazaq qoǵamynyń bolmys tirshiliginiń shynaıy kórinisi. «Jamanǵa aıtsań biledi, qamshymen tartsań tiledi» degen – ataly sóz! El bolyp, besigimizdi túzeımiz desek, bizge uıala bilý kerek, qyzara bilý kerek. Eń áýeli sol elge úlgi kórsetip, aqyl aıtatyn qalamger qaýym óziniń búgingi «ıt minip, ırek qamshylaǵan» tirliginen uıalǵany jón bolady. Jumataı Sabyrjanulynyń bul kitabyn ýnıversıtet-akademııalardyń jýrnalıstıka fakýltetinde oqýlyq retinde oqytý kerek! Qazir qazaq baspasózinde keýdesi aıaqqaptaı bolyp, ultynyń sózin jer asty qylyp, óziniń pendelik pıǵylyn qoǵamdyq pikirge tyqpalaıtyn, qarny jer syzǵan «qalamgerler» qaptap barady.Jazǵan syzǵandarynyń syrty – «ulttyq», ishi – pendeýı, eldi iritip, jerdi shýlatyp júredi.
Batys elderinde biz syqyldy qoldan jýrnalıst daıyndaý úrdisi degen joq. Kim, meıli ol ekonomıst, meıli fılosof, teatr synshysy ma, joq, álde mádenıettanýshy ma, kim bolsa, ol bolsyn, ortaǵa salar ordaly oıy, ataly sózi bolsa, sol kisi jýrnalıst bolyp, tórtinshi bılikti qolǵa alýǵa haqyly. Bizde ázirshe mundaı tirlik joq, hám onyń taıaý aralyqta bola qalar qarasy da kórinbeıdi. Sondyqtan, eń quryǵanda táýelsizdikke táý etken tusta burynǵy qalyptasqan qasań qaǵıdalardy belden basyp, qazaq baspasózinde sony beleske shyqqan Jumataı Sabyrjanulynyń qalam siltesine qarap, oılanǵanymyz lázim. Sonda «siresken sosıalıstik stıl, ormandaı oryssha oralym, toń tanymǵa toly qobyraǵan qoǵa gazetterden» (214-bet) qutylyp, qolyna tórtinshi bılikti ustaǵan baspasózben úzeńgi qaǵysýǵa bolady.
Jýrnalıstıka – ulttyń oı-óz sheberi, ol besiktiń oıý-órneginen bastap, beıittiń kúmbezine deıin kóz salýǵa tıis. Ulttyń kósemsózi ulttyń ýyzyn qanyp iship, álemdik rýhanııattyń qazanynda qaınap shyqsa, tobyr – Halyqqa aınalyp, Tulǵa bosaǵada otyrmaı, tórge shyǵady. Jumataı Sabyrjanuly Pýshkınniń poezııasy men Tolstoıdyń romandary Reseıdi qandaı bıikke kóterip shyqsa, Belınskıı men Gersenniń synshyl oıy da sol eldi soǵan jeteqabyl shyńǵa alyp shyqqanyn suńǵylalyqpen sezingen.
Serik AQSUŃQARULY,
aqyn, halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty
