Sımpozıým jumysy ult zııalylary bastaǵan Reseı, Tatarstan, Belarýs, О́zbekstan, Qyrǵyzstannan kelgen meımandardyń aldymen M.Áýezov eskertkishine gúl shoqtaryn qoıý rásiminen bastalyp, Abaıdyń «Jıdebaı-Bórili» memlekettik tarıhı-mádenı jáne ádebı-memorıaldyq qoryq-murajaıynyń kórmelerin tamashalaýymen jalǵasyn tapty.
M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory, UǴA akademıgi Ýálıhan Qalıjanov «M.O.Áýezov álemi jáne rýhanı jańǵyrý» atty baıandamasynda zamana synynan súrinbeı ótip, qazaqtyń klassıkalyq ádebıetiniń úzdik úlgisine aınalǵan ádebıet alybynyń ómirsheń muralary týraly jan-jaqty taldaý jasady.
Halyqaralyq deńgeıdegi irgeli jıyn jumysyna sáttilik tilep, sóz alǵan Almaty qalasynyń ákimi Baýyrjan Baıbek sımpozıým taqyrybyna sáıkes ulttyq rýhanııattyń ushar basyndaǵy alyptar qatarynda turǵan M.Áýezov pen búgingi rýhanı jańǵyrý kezeńiniń uly muratyn ádemi ushtastyrdy. Ol Elbasy N.Nazarbaevtyń ult klassıgi Muhtar Omarhanuly týraly aıtqan «Muhtar Áýezov týma daryndylyǵymen qatar ózi ómir súrgen dáýirdiń tragedııalyq jaǵyn da tanytyp ketti. Ol – jarqyn pýblısıst, tanymal ocherkıst, talantty dramatýrg. Qazaqtyń oıshyl-gýmanısi Abaıdyń ómiri men qyzmeti jaıly jazý arqyly qazaq halqynyń ómirlik ensıklopedııasyn álem ádebıetine tanymal etti. О́zi de sheksiz dańqqa bólendi. Ol kóshpendiler tarıhyn sheber sýretteý nátıjesinde ózin de Abaı keshken dáýirdiń zańdy jalǵasy etip kórsete bildi» degen sózin negizge ala turyp, HH ǵasyrdyń basyndaǵy uly ózgerister tusynda ǵumyr keshken ǵulamanyń taǵdyrly maqsatynyń búgingi kúnniń uly arman-ańsarymen astasyp jatqanyn oraıly meńzedi.
Jazýshynyń óz qarajatyna saldyrǵan Tólebaev kóshesindegi 185-úı búginde qazaq mádenıetiniń qara shańyraǵyna aınaldy. О́zi on jyl ómir súrgen memorıaldyq mýzeı-úıde qalamgerdiń eń asyl, eń qymbat muralary men qoljazbalary saqtalǵan. Qalamger «Abaı joly» epopeıasyn dál osy úıde jazyp bitirdi. Ol jaı ǵana memorıaldyq mýzeı emes, ol – Almaty qalasynyń qasıetti boıtumary. Uly qaıratkerdiń týǵanyna 120 jyl tolýyna oraı memorıaldyq mýzeı-úıi Almaty qalasy ákimdiginiń tikeleı qoldaýymen tolyq jóndeýden ótkizildi. Munyń barlyǵy da Elbasy jarııalaǵan «Rýhanı jańǵyrý», «Týǵan jer» baǵdarlamalary aıasynda júzege asyp jatqan ıgilikti ister. Munan bylaı da mýzeı qala qonaqtarynyń ǵana emes, shetten keletin týrısterdiń arnaıy at basyn buryp, aıryqsha qyzyǵýshylyq tanytatyn biregeı mádenı ortalyqqa aınala túsetini sózsiz.
«Alash» partııasy men «Alashorda» úkimetiniń 71 qaıratkeriniń ústinen 1921-1932 jáne 1937-1938 jyldary júrgizilgen tergeý isiniń negizinde jazylǵan «Jegi», «Tez» bólimderiniń zańdy jalǵasy ári qorytyndy áfsanasy ispetti arnaıy M.Áýezovke arnalǵan «Talqy» atty kitap jazǵan belgili alashtanýshy ǵalym Tursyn Jurtbaı alash ıdeıasymen tamyrlas taǵdyr keshken M.Áýezovtiń kúreskerlik qasıeti týraly kóp mysaldy alǵa tartty. Sondaı-aq ol M.Áýezovtiń 50 tomdyq akademııalyq jınaǵyn jobaǵa engizip, onyń alǵashqy 13 tomyn shyǵarýǵa atsalysqanyn, 50 tomdyqtyń tolyqtaı basylyp shyqqanyn, onyń ensıklopedııalyq basylym ekenin, kóptomdyqtyń jalpy qazaq tarıhynan alatyn ornynyń úlken ekenin aıta kele, «50 tomdyqtyń rýhanı salmaǵyn ekshep kórsetýge arnalǵan arnaıy ǵylymı konferensııa uıymdastyrylsa» degen usynysyn jetkizdi.
Qyrǵyz Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasynyń vıse-prezıdenti, professor Abdyldajan Aqmatalıev «M.Aýezov jáne kyrgyz adabıaty» degen taqyryptaǵy baıandamasynda M.Áýezovtiń qyrǵyz ádebıetin nasıhattap, tanytýdaǵy eńbegin aıtpaǵanda, bir ǵana «Manas» jyrynyń talaıly taǵdyry qyl ústinde qalyp, úlken minberlerden «mundaı jyr qyrǵyzǵa kerek pe, kerek emes pe?» degen qııampurys saýal tastalǵanda, darııa bilimimen bultartpas dáıek keltirip, keraýyz kertartpalardyń aýzyna qum quıyp, qorǵap shyqqan qazaq ǵulamasynyń jankeshti erligi men eńbegin qyrǵyz halqynyń eshqashan umytpaıtynyn tolqyp turyp jetkizdi. Sh.Aıtmatovty álemdik deńgeıde tanytýdaǵy eńbegi óz aldyna bólek áńgime. Ol sondaı-aq M.Áýezovtiń 120 jyldyq mereıtoıy qyrǵyz jerinde de keńinen atalyp ótip jatqanyn aıtyp, qazaq baýyrlaryn qýantyp tastady.
Uly jazýshynyń baı murasyn jańa kezeńde qaıta zerdeleýge, shyǵarmalarynyń aýdarmasyna baılanysty, tarıhı-mádenı ınterpretasııanyń ózektiligi men kórkem shyǵarmanyń keıbir máselelerine oraı Nıderlandtan kelgen nemeresi, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Zıfa-Alýa Áýezova birqatar tolymdy oı aıtty. Úsh tildi erkin meńgergen Z.Áýezova jýyrda ǵana aǵylshyn tiline sapaly tárjimalanǵan «Qıly zaman» men «Qarash-qarash oqıǵasynyń» qazaqsha, oryssha, aǵylshynsha aýdarmalaryn salystyra otyryp, tárjimashylardan ketken kemshilikterdi qaıta qaraýǵa baılanysty tilegin jetkizdi.
Sımpozıýmǵa qatysýshylar uly ǵulamanyń tabanynyń izi qalǵan, onyń ómir jolyn eske túsiretin oryndar men muralarǵa qurmetpen qaraýǵa shaqyrdy. M.Áýezovtiń shyǵarmashylyǵy, qazaq ultyna qyzmet etýge baǵyttalǵan saıası ustanymy, ómiri men qaıratkerlik qyzmeti keler urpaq úshin úlgi-ónege bolýǵa ábden laıyq.
Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
