Farıza túr-bolmysy, sóılegen sózi men týrasyn tilip túsetin minezimen Ábishtiń sheshesi Aısáýlege óte uqsas edi. Birge týǵan qanalas qaryndastaı Ábishke shyr-pyr bop, oılanbastan otqa túsýge ázir edi qashanda. Olar bir-birin alystan tanyp, jaqyn syılasty. Eshkimge eshteńeni keshpegende, Ábishke bárin keshiretin. Bolmys bitimi, minez pishimi ańǵal salqamdaý ony talaı qaterden qorǵap qalǵan da shyǵar-aý. Ol ekeýi táýelsizdiktiń ýly-shýly, kúnde aýdaryspaq mazasyz kezinde lapyldaǵan qyzyl ottyń arasynda júrdi. Ábish aǵynan jarylǵan bir sózinde: «Tirshiliktiń talaı qııanaty men qııameti tusynda opyrylyp ketkeli turǵan jardyń basyndaǵy jalǵyzdaı jabyǵyp qatty qamyqqan, qamyryqqan sátterde basqalar bolmasa da, Farıza qasymnan tabylyp, qoltyqtan súıep qalyp júrdi», deýi tegin emes, sol bir kezdegi aqıqattyń alǵaýsyz shyndyǵy. Mundaı aǵynan jarylǵan sóz kúnde aıtyla bermeıdi. Farıza otyrǵan jerde Ábishtiń kóńili toq, aıdyny asqaq edi. Bir kezeńde birge qatar ómir súrip, shyǵarmalaryn bir mezgilde jarysa jazǵan bul eki týma talanttyń minezderi basqa-basqa bolǵanmen, talant tabıǵattarynyń tasqaınar bastaýy aıyrmasy joq eki torydaı bir-birine uqsas edi. Olar qatar jasasqan zor maǵynaly ómirlerimen, tereń qoparyp, kemel tolǵaǵan shyǵarmalarymen urpaqqa taǵylym bolǵandaı ónege tastap ketti. Men Ábishpen de, Farızamen de kóńil jaqyn jaqsy tanys bolǵanymmen, ishek-qarny aralas, biteqaınasqan syrlas-muńdas bolǵanym joq. Kóp ýaqyt óris-jaılaýym bólekteý bolyp, shet jaılap, qıyr qonyp júrdim.
Ábish pen onyń zamandastary oqýdy támamdap, qatarǵa iligip, ózderinshe tolqyn bolyp, top qurap, ataqtary dabyra bolyp jatqanda, jarty shar aınalyp sendelgen men ýnıversıtet partasyna endi ǵana otyryp jattym. Ol az deseńiz, Reseıden kelgenim, oryssha oqyǵanym bar, aýyzeki sóıleý qorym nasharlaý, jazý-syzýym da kelise qoımaǵan kez. Ataq qýyp, dáreje izdeýmen isim bolmaı, óz-ózimmen arpalysýdan bastaýdan basqa laj joq-ty mende. О́zgeler kún astynyń kúnshýaǵy úshin bir-birimen tiresip jatqanda, men óz-ózimmen kúresip jattym. Meniń tirligim jel dıirmenmen salǵylasqan kári seri Don Kıhottyń tirligine óte uqsas edi.
Shynyn aıtsam, 60-shy jyldary ádebıetke kelgen birinen biri ótken, aýyzdyqpen arpalysqan shabaǵanshyl júırikterdiń alystan shańyn kórip, kók sholaqty qamshylap sońdarynan saldym, sol qıqýmen bas kótermeı áli qýyp kelemin, jettim be, jetpedim be – anyǵyn bilmeımin. Astanada ótken jetpis bes jyldyq mereı toıymda Ábish meniń shyǵarmashylyǵyma baǵyshtap oıdaı sóz sóıledi. Aramyzdan keterden alty aı buryn Qoıshyǵara, Tólen, Qajyǵalı sııaqty qalamdas serikterine kóship-qonǵan jańa páterine shaqyryp, úı kórsetti. Meniń sııasy keppegen «Týǵan aýyl tútini» atty toptama áńgimelerimniń «Juldyz» jýrnalynda basylyp jatqan kezi edi. Ábish, Tólen, Qajyǵalı úsheýi de oqyǵan eken. Ábish tolǵana otyryp, qalamgerlerdiń egdelik mejesine aıaq attaǵanda, jastyq shaqtaryna qaıta oralyp, balalyq, bozbalalyq kezderinde bas-tan keshkenderin áýestene jazatynyna klassıkalyq orys ádebıetinen mysaldar keltire otyryp sóıledi. Ábishtiń ózi de sońǵy óleńder jınaǵy «Ǵapyl dúnıede» jastyq shaǵyna qaıta oralmap pa edi.
Ábishtiń ózimen, úı ishi shańyraǵymen erte aralasqan Dúısenbek Qanatbaev ekinshi kýrstan bastap sol úıdiń bir balasy bop ketti. Túrikmenniń Krasnovodsk degen jerindegi Súlmen, Súleı degen qumdy buırattarynda týyp-ósken, keıin pershil mamandyǵyn meńgergen, Tólen Ábdiktiń aıtyp taratýynsha gınekolog bolǵan Dúısenbek Qanatbaev «ógiz buzaýlap jatyr» deseń senetin, týa bitti ańqaý, týa bitti adal, týa bitti Jańǵanyń oı-shuńqyrly, aq tikendi, órkesh-órkesh qumynan jaralǵan qospasyz tabıǵı aqyn edi. Ánekı, sol adam janynyń tabıǵılyǵy úshin shyryldaǵan Dúısenbek ýnıversıtettiń ekinshi kýrsynda júrip «Shekara», «Adyraspan», «Adaı kúıi» degen óleńder jazdy. Túrikmenstanda týyp, qazaq topyraǵyna zaryǵyp jetken kókiregi saǵynyshqa toly ol qazaqtyń qala, dalasyn orys jaılap, bılep-tóstep alǵanyn kózimen kórip, áp degende lapyldaǵan asqaq sezimderden tez arylyp, ýaıymshyl oıshyldyqqa boı aldyryp, muń men sherli áýenderge aýysty. Rasýl Ǵamzatovtyń: «Ultym erteń óler bolsa, men búgin ólýge baqylmyn!» degeni saryndas ıdeıany óleńderine túpqazyq etip ózinshe jyrlady. Ábishtiń Dúısenbek óleńderin súısine bas shulǵyp, uıı tyńdaǵanyna talaı kýá boldym. Jas aqynnyń sııasy keppegen óleńderiniń ortalyq baspasózderde kedergisiz basylýyna da septestigi az bolmady, sirá. Qysqasy, Dúısenbek ýnıversıtet qabyrǵasynda júrip, tanymal aqyndardyń qataryna qosyldy.
«Lenınshil jas» gazetiniń ádebıet bólimine jetekshilik etken Ábishtiń synshylyq qabileti oıanǵan bir kez edi. Ábishtiń jas kezde jazǵan óleńderine, ǵaryshtan aǵyp túsken juldyz tasyndaı kedir-budyry joq, jyp-jyltyr, jup-jumyr hıkaıa-povesterine kóbirek mán berip, onyń kúndelikti ádebı prosesterdi baqaıshaǵyna deıin shaqqan, uıqyly enjar oıdy túrtip oıatyp, delebe qozdyrǵan synshyldyq ónerin buldyrlatyp júrgen sııaqtymyz. Ol sonaý óziniń shyǵarmashylyq jolyn bastaǵan 60-70-jyldary ádebıet maıdanynyń aspanynda aýzymen ot shashyp, naızaǵaı oınatyp, daýyl turǵyzǵan Ábish emes pe? Ádebıettiń jetekshi janrlary poezııa, proza, roman úrdisteri týraly ne sóılegende, ne maqala ǵyp jazǵanda tórtkúl dúnıeniń shańyn qaǵyp-silkip, orysty orys etken HIX ǵasyr ádebıetin saraptaı otyryp, qazaq ádebıeti jetistikterimen shendestire túıindeý Ábish synshylyǵynyń ózekti órisi edi. Osy ári ǵylymı, ári dáleldi, lapyldaǵan órtteı jalyndy, shynshyl da kórkem synı tolǵanystary Ábishtiń ushan-teńiz bilimi men álemdik ádebı prosesterdi jatqyzyp-órgizgen mol erýdısııasyn pash etti. Jas qalamger tyńnan túren salǵandaı, buǵan deıin shań basqan ádebı muralardyń betterimen shektelip kelgen sheshendik sózderdi synı eńbekteriniń tildik óresine aınaldyryp, qazaqtyń dilmárlik ónerin ádebıetke qaıtara ákelip qosty. Alaıda qazirgi joqtan bar bolǵan oıy tusaýly, qııaly shekteýli, bilimnen maqrum, óresiz synshysymaqtar Ábish salǵan ıntellektýaldy dańǵyldy, ádebı syndaǵy Ábish ónegesin aqqula umytqandaı, jumǵan aýyzdaryn ashpaıdy. Ábish bıigine jete almaı, Ábish deńgeıinde sóıleı almaǵan soń, onyń synshyldyq ónegesin birjola jaýyp qoıǵan syńaıly.
Ol az deseńiz, óz tusyndaǵy jas býynnyń uıytqysy, ótkir de azýly «Lenınshil jas» gazetinde «Aldyńǵy tolqyn – aǵalar, keıingi tolqyn – iniler» atty aıdar ashyp, ádebı oıdy silkindirýge muryndyq bolǵan da Ábish. Ol erteli-kesh áıteýir bir lap etpeı qoımaıtyn kesapatty daýdyń aldyn oraý maqsatymen, aǵa býynnyń shyǵarmashylyq jetistikterin alǵa tarta otyryp, olardy ókshelep kele jatqan jas býyn ókilderin birinen keıin birin jarqyrata kórsetip, qazaq ádebıetinde tyńnan túren salǵan sony, jańa, joıqyn ádebı qozǵalystyń bastalǵanyn jar salyp aıtýdan tanbady. Ol osy kezdegi ádebı prosesterdiń beıresmı ıdeology edi. Ádebıetimizdiń jetekshi janry poezııanyń ál-ahýalyna kesip-pishti qatal úkim shyǵarýǵa da batyldyǵy jetti. «Otyzynshy jyldardan bermen qaraı mynaý alpysynshy jyldardyń ortan beline deıingi aralyqtaǵy poezııamyzdyń sarynyna qulaq túrsek, «urttap alǵan» adamnyń sóılegenindeı. Tym jelkildek, tym jelpildek. Lapyrǵan, lepirgen, sapyrǵan birdeńe. Qazaqtan ótken jaǵasy jaılaý halyq joqtaı. Kúırete kúızeltpek túgili, shymbaıyna batyryp shymshyp alǵandaı birde-bir quqaı kórmegendeı. Kúńirenbek túgili kúńkildegen sybys shyqpaıdy. Buryn-sońdy adamzat keshpegen mamyrajaı zamanǵa tap bolǵandaı. Otan, partııa, kósem, joryq, jeńis... Qıt etse, alaqanyn uryp, sanyn shapaqtap jatqan shat-shadyman. О́zimizdi aıtsaq – ish kıimimizdiń aýy jyrtylyp keterdeı dálirip, ózgelerdi aıtsaq – ákemizdiń quny ketkendeı, ejireıip sala beretin bir áńgúdik dáýren... Basqany qoıyp, baǵzydan beri táńiri tutyp, tabynyp kelgen zeńgir kóktiń ózine qarap judyryq túıip, kıe tutyp kele jatqan Jer-anamyzdyń ózine aıaǵymyzdy jalatqymyz kep, toqal qatynymyzdaı aqyryp-shaqyryp tepsinip baqtyq». Mine, Ábishtiń aıtýynda poezııa aýjaıy osyndaı edi. Kempirdiń azý tisindeı áredik aǵarańdaǵan Qasym Amanjolov, Juban Moldaǵalıev, Syrbaı Máýlenov, Ǵafý Qaıyrbekovterdi qospaǵanda, poezııanyń nobaı saryny jónsiz elirgen dańǵaza dabyra, alaqol jaltaqtyq dertine belsheden batqan-dy. «Men ne deımin, qobyzym ne deıdi» degendeı óz muńyn únsiz muńdaǵan halyq bir jaqta, halyq muńyn muńdaıtyn poezııa bir jaqta, dárejeden dámeli aqyn bir jaqta laǵyp júrdi. Gazetter tapsyrys berse, aqyn jek kórip turǵanyn maqtap, jaqsy kórip júrgenin dattaýdan arlanbady. Ábish olardy «áleýmettik delquly, rýhanı naqurystar» dep atady. Shynynda da álgiler ádebıettiń jolbıkelerine aınalyp, jarty jolda kóshten qalyp qoıdy. Qazirgi urpaq olardyń attaryn da bilmeıdi.
Jalǵan járeýkeshtikpen kúnde ushyrasyp, shynaıylyq izdeýden jandary zapy bolyp, tar qamaýdy buzyp shyǵar jol tappaı tynystary tarylyp júrgen, júrekterine qońyr saz, kómeılerine tolǵaqty sóz uıa salǵan qazaqtyń órimtal jas býyn aqyndary – ultynyń qara qobyzy bop kúńirengen Ábishtiń oıly da muńdy únine eleń etisti. Olar Ábishtiń kóńil áýeniniń qulaq kúıinen-aq izdegen shynaıylyq pen ádilettiliktiń aýyly qaıda jatqanyn aıtpaı tanyp, saryla izdegenderin endi tapqandaı halyq muraty, ult taǵdyry, qazaqtyń kókseý kókjıegi degen qasterli uǵymdarmen jylap tabysyp, qushaqtasa qaýyshyp, bite qaınasa bastady. Aıdyn bulaq bop, keń sarqyrap atqylap aqqan rýhanı qýat – Qadyr, Muqaǵalı, Jumekenderdi qazaq poezııasynyń qus qonar bıigine samǵatty. Ulttyq rýhanı arnaǵa jeke-jeke júlge bop qosylǵan Tólegen, Farıza, Aqushtap, Jumataı, Nesipbek, Temirhan, Esenǵalı, Ulyqbekter ulttyń kúre tamyr ash ózegindeı bolǵan uly darııany gúl baǵyndaı jaıqaltyp jiberdi. Ashýly urpaqtyń ashy da ustaranyń júzindeı ótkir poezııasy jańa urpaqtyń kóńil kókseýine aınaldy. Ádebıettiń bary da, nary da bizbiz dep ataq-dańqqa semirgen aǵa býyn ókilderi Ábish jalaýlatqan jańa aýjaıǵa biri ashyq, biri astyrtyn qarsylyq tanytty. Pysh-pysh áńgime qaýlap órbip boı bermeı bara jatqan soń, ony búlikshil oıdyń ordasy «Lenınshil jastan» alastap, Mádenıet mınstrliginiń repertýar kollegııasyna aýystyryp jiberdi.
Joǵarǵy jaqtyń saqtyǵy orynsyz emes-ti, keshikpeı qazaq ádebıetindegi abs-traksıonızm ý-shýy bastalyp ketti. Aǵa býynnyń solaqaı ókilderi «Keıingi býyn – iniler» dep Ábish qoldap, kótermelegen jas býyn ókilderin sulata soǵý naýqanyna bilek sybana kiristi. Abstraksıonızm jat pıǵyl dep tanylyp, kezeńdik ıdeologııalyq ustanymǵa aınaldy. Biraq araǵa jyldar salyp, ómir shyndyǵy bul shalaǵaı ustanymnyń qozdaǵan ornynda kúlin ǵana qaldyrdy. Ol úlken talassyz tabıǵı túrde óz-ózinen júzege asty. Araǵa on jyl salǵanda keshe ǵana quıryqtaryna shala baılanǵan «abstraksıonıster» shetinen qazaq ádebıetiniń klassıkterine aınalyp shyǵa keldi.
Qazaq ádebıetindegi osynaý dúr silkinistiń ıdeology Ábish Kekilbaev ekenin úlken úıdegi saıasatkerler aıtpaı tanydy. Ábishti ýaqytsha bolsa da ádebı ortadan alastaý máselesi kún tártibine qoıyldy. Jabyla júrip izdep tapqandary ony ásker qyzmetine jiberý edi. Qalamgerdi áskerden arashalap qalamyz dep, joǵary jaqqa sózi ótedi degen ıntellıgensııa ókilderi tabanynan taýsyldy. Alaıda birde-biriniń qolynan kelmedi. Ábish mádenı túrde jer aýý jazasyna kesildi.
Qalamgerge ara túsken dýaly aýyzdardyń sózderi iltıpatqa alynbaǵanyna qaraǵanda, Ábish taǵdyry qasarysqan quzyrly qoldyń kúshteýimen júzege asty. Ońashada bul oraıdy talaı túrtpektegenimde, Ábish suraǵymdy estimegendeı, qulaq qaǵyp selt etpedi. Qııanat kimniń qolymen istelgenin bildi, biraq aıtpaı ketti.
Dalalyq lagerde bolǵan Ábishke tórt-bes aıdan keıin demalys kúnderi otbasymen qaýyshyp, birge bolýǵa ruqsat etildi. Onyń jarym kóńilin aýlap, úılerine shaqyryp dastarqan kórsetýshiler kezekke turyp qapyldy. Osy kezderi Ábishtiń boıynda ashýshańdyq minez ushqyndary nyshan berdi. Bolmashyǵa shyrt etip, joldastarynyń shańyn aspannan qaǵyp, taýsyla sóılegenine kózim kýá bolǵan kezder az emes. Ol áldekimderge ókpeli, áldebireýlerge renishti, óz taǵdyryna túńilisti jaǵdaıda edi. Kezekke turyp shaqyrǵan úılerge bardy ma, barmady ma, anyǵyn bilmeımin. Osy kez ol bizben jıirek qatysty.
...Birde sol kezdegi oqyrman, kórermen kóńilin baýraǵan ádebıet pen ónerdiń sony týyndylary tilge tıek boldy. Ebil-sebil jópeldem poezııaǵa qaraǵanda, baıaýlaı qozǵalatyn prozanyń ajary aıshyqtala bastaǵan kez edi. Á.Nurpeıisovtiń «Qan men terine» sońǵy núkte qoıylyp, alǵash ret jeke-jeke úsh kitap bop shyqqan, T.Ahtanovtyń «Dala syry», B.Soqpaqbaevtyń «О́lgender qaıtyp kelmeıdi», A.Nurmanovtyń «Qulannyń ajaly», Q.Ysqaqovtyń «Qońyr kúz edi», Á.Kekilbaevtyń «Kúıshi», «Shyńyraý», «Hansha darııa hıkaıasy» eleýli ádebı qubylys sanalyp, oqyrmannyń da, ádebıet synshylarynyń aýzynan túspeı turǵan. Teatrda «Beý, qyzdar-aı!», «Bóltirik bórik astynda», «Ana – Jer ana» jarysa júrip jatty. 60-shy jyldardyń basynda teatrǵa jylap kirip, jylap shyǵatynsyń. Kórermenniń sany elýden aspaıtyn. Endi qazir teatrdyń aldy topyrlaǵan halyq, bılet tappaısyń, kúnde anshlag. Másele shyǵarmanyń jeti qat jer astyn qoparǵandaı tereń oılylyǵynda ǵana emes, halyq ómirine jaqyndyǵynda ekenine de, mine, kóz jetip otyr. Kınoda «Qyz Jibek» ekranǵa shyǵyp, radıo, telearnalarda Shámshiniń «Aqmańdaılymy», Nurǵısanyń «Sarjaılaýy» sańqyldap jandy jadyratyp turǵan bir mamyrajaı kez edi.
Joq jerden batyseýropalyq romannyń órbip damýy týraly áńgimeni bastap ketti. Baqsaq, roman dáýiri qazirgi deńgeıge jetkenge sheıin úsh júz jyldyq shyrǵalańdy basynan keshiripti. Roman janryna alǵash den qoıǵan ıspandar bolǵanmen, jańalyq ataýlyǵa qulaqtary túrik elgezek fransýzdar oza shaýyp alǵa túsip ketken. Grek, Rım álemine keń jaıylǵan antıkalyq epıka tura kele rysarlyq, avantıýrıstik, kýrtızandyq romandarǵa aınalyp, aqyr sońy realıstik arnaǵa aýysqanda, aǵylshyn, nemis, ıtalııandar ádebıettiń jańa janryna endi áýestene bastaǵan edi. Fransýz romandary orystyń túren túspegen tyń bolmysyna tikeleı áser etip, onyń Tolstoı, Týrgenev, Chehov, Býnın sııaqty ókilderin órkenıettiń shyńyna samǵata áýeletken. Fransýzdar ózderin artqa tastap, oza shapqan orystyń rýhanı bulqynysyna qaıran qalǵannan basqa amal tappaǵan. Orystyń roman dástúri, ásirese onyń «Soǵys jáne beıbitshilikten» bastalǵan epıkalyq arnasy bizde M.Áýezov arqyly kógerip, órken jaıǵan. Ábish M.Áýezovti joǵary qoıyp, álemdik alyptarmen ıyqtastyra sóılep otyrdy. Onyń «Gornyı gıgant», Kishi Almaty saıyndaǵy piltastardyń ústinde shyntaqtap jatyp shertken áńgimesi keıin tutas maqalaǵa aınalǵanyn jınaqtarynan kórdim.
Taǵy birde, qazan aıynyń ortańǵy tustaryndaǵy mamyrajaı shýaqty kúnderdiń birinde saıasynda biz otyrǵan alma terek oqys esinegen jelden japyraqtary burqyraı jaýyp, butaqtary sybyrlaı shaıqalyp ketkende, qos judyryqtaı dáý, qyp-qyzyl aport alma Ábishtiń jastyǵyna dúńk etip, alaqanyna aýnap tústi. Jıyn-terim áldeqashan bitken. Odan beri qazan amalynyń túngi salqyny da uryp ótti. Bul qaıdan júrgen, netken alma? Kezektese qanshama moıyn sozǵanmen, almanyń kózden tasa tyǵylyp turǵan jerin taba almadyq. Qyzyl aport tup-týra kók aspannyń ózinen úzilip túskendeı edi. Ábish aýdaryp-tóńkerip, qos alaqandy túgel kómkergen almaǵa uzaq telmirdi. Tep-tegis juqa qabyǵy aınadaı sáýlelengen, aınalasy jup-jumyr, órtteı qyp-qyzyl minsiz alma. Tek qana sabaǵynyń túbinde tyrnaq ornyndaı kúp-kúreń daǵy bar.
– Aport ábden pisip, bal shyrynǵa aınalǵanda, sabaǵynyń túbinen qurt túsetin ádeti. Shamasy, mundaı tátti alma bul baqta joq shyǵar, – degen Ábish Klarany shaqyryp alyp: – Eshkim tımesin. О́zim suraǵanda berersiń, – dep áıeliniń boqshasyna salyp jiberdi.
Kóp uzamaı osy qyzyl alma qalamgerdiń «Ańyzdyń aqyry» romanyna fılosofııalyq túıin bolǵany oqyrmanǵa aıan.
1970 jyly Ábish «Qazaqfılm» stýdııasyna bas redaktor bolyp, ssenarıılik qory jutań tartyp, kúızelisti kúıge tap bolǵan qazaq kınosyn turalaǵan qalpynan turǵyzý úshin eki jyldyq ssenarııster kýrsyn ashyp, arnaıy stıpendııa tólep, tańdaýly degen prozashylardy kınossenarııst mamandyǵyna oqytty. Olardyń qatarynda Dýlat, Tólen, Qajyǵalı, Tynymbaı bolǵany esimde. Ábish eki aıda nemese úsh aıda bir bizderdiń jazóǵandarymyzdy ózi qadaǵalap oqyp, talqylaý ótkizip otyrdy.
– Sender prozanyń úrdisine salyp, astarlap, tuspaldap jazýdy qoıyńdar. Aıaq astynda tas jatsa, «myna jerde qyrynan túsip tórt buryshty kirpish jatyr» dep taıǵa tańba basqandaı badyraıtyp jazyńdar. Senderdiń tuspaldaryńdy túsinetin bizde rejısser joq, – dep sharshaı sóılegeni esimde.
Ánes SARAI,
jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty
