Keıingi jyldary aýdan halqynyń arasynda talqylanyp, túrli pikirler aıtylyp, saıyp kelgende, Túrikbasy ataýyna basymdyq berilip jatqany ras. Oblystaǵy, tipti respýblıka kólemindegi zııalylar, ásirese aqyn-jazýshylar men ǵalymdar, bilim salasynyń ókilderi ortalarynda da jıi-jıi sóz bolady. «Táýelsizdigimizge shırek ǵasyrdan asty, endi alańdaıtyn ne bar? Táńirtaýdyń tańǵajaıyp jeri, Qarataý men Alataýdyń túıisken tóri Túlkibas kúıinde qalmaýy qajet, Túrikbasy atyn qaıtarý kerek», desetinder óte kóp.
Qazirgi Túlkibas ataýy týraly ártúrli ańyzdar bar. Bireýi bylaı. Este joq eski zamanda túlki basty áýlıe osy tóbeni meken etken eken, sodan Túlkibasy áýlıe atanypty desedi. Taǵy birinde túrkiniń dinbasy osynda jerlengendikten, Túrikbasy atanyp, birte-birte Túlkibasy, Túlkibas bolyp ketken deıdi.
Jazba tarıhta, arhıvterde jazylǵandaı, bul óńirdi otarshyldar jeti ret jaıpap ótken. Jer men sý, eldi mekender attary da san ret ózgergen, qubylǵan. Túrkesh qaǵanaty jaıly derekter kózi qytaı arhıvterinen tabyldy. Qaǵanat týraly tuńǵysh ret dıssertasııa qorǵap, «Túrkeshter» dep atalatyn ǵylymı monografııa jarııalaǵan kórnekti tarıhshy ǵalym Álimǵazy Dáýlethan bolatyn. Ol Qytaıda týyp-ósken. Keıin Qazaqstanǵa kelgen, qytaı tilin jetik bilgendikten, asa qıyn taqyrypty ıgerip, ǵylymı olja saldy. Osy «Túrkeshter» eńbegi Túlkibasy jańylys at, Túrikbasy tarıhı at ekenine aıqyn negiz bolyp tabylady.
Túrkesh qaǵanatynyń negizin 629 jyly salǵan О́jeli qaǵan keıinnen Saqal atanǵan. Ol 706 jyly baqılyq bolyp, bılik Sýlýq qaǵannyń qolyna ótken. Sýlýq qaǵan Túrkesh elin 32 jyl bılegen. Turan jerine joryq jasaǵan arab basqynshylaryna talaı ret kúırete soqqy berip, Súzegen qaǵan atanǵan. Sol Súzegen qaǵan (Sýlýq) ordasy Túrikbasy tóbesine tigilgen. Túrikbasy tóbesi qos órkeshti. Eki órkeshinde de bulaq bar. Sondyqtan jaýlar qanshama qorshasa da qorǵandy, ordany ala almaǵan. Túrik-Túrkesh qaǵandary Arys pen Qulan ózenderi qosylǵan tustaǵy osy tóbege orda tikkendikten, Túrikbasy atanǵan.
Reseı otarshyldyǵy tusynda Túrikbasy tóbesindegi tas qorǵandar tonalyp, qıratylyp, qurylysqa jumsalyp ketken. Tarıh ǵylymynyń korıfeıi atanǵan ataqty akademık Bartold «Otchet ot kommandırovkı v Srednıýıý Azııý» (Máskeý, «Naýka» baspasy, 1986) degen eńbeginde Túlkibas jerine issaparmen kelip, qos órkeshti tóbeni aralap kórip: «Túlkibas – múlde qate ataý, durysy – Túrikbasy. Buǵan r-ǵa tili kelmeıtin qytaılar da áser etken» dep jazǵan.
Taǵy da bir dálel bar. O basta kúlli túrkilerge ortaq bolǵan tilimizdegi «bash» pen «murun» sózderi jer bederlerine baılanysty tóbe, shoqy, taýlarǵa da qoldanylǵan. Osy turǵydan qaraǵanda da Túrk bashy, Túrikbasy – Túrik bıigi degen uǵymdy bildiredi.
Qazaq kórkemsóziniń kóshbasshysy, qazaq kósemsóziniń qolbasshysy atanǵan halyq jazýshysy, ultynyń súıikti sýretkeri Sherhan Murtaza osy Túlkibas ataýyn Túrikbasy dep ózgertý týraly táýelsizdikke qol jetpeı turyp-aq talaı ret jazǵan. Aıtqan. Solardyń birinde búı deıdi: «Túlkibas dese, men túlkiniń basyn kóz aldyma elestete almaımyn. Túrikbasy dese, kóneniń kóne zamandary kóz aldyma kelip, kólbeńdeı beredi... Dáýirli shaqta qazir Túlkibas dep júrgen aýdanda Túrik hanynyń ordasy turdy...».
Sonymen Túlkibas ataýyn Túrikbasyǵa ózgertý búgingi urpaqtyń tarıhı paryzyna aınalyp otyr. Rýhanı jańǵyrýǵa oraılastyra aýdan atyn jańǵyrtyp, Túrikbasy tóbesine me, Arys pen Qulan ózeniniń qosylǵan tusyna ma, Súzegen (Sýlýq) qaǵanǵa erekshe eskertkish qoıylsa der edik. Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasynda halyqtyń tarıhı jady haqynda, baıtaǵymyzdyń qasıetti, kıeli jerleri jóninde jan-jaqty aıtylǵan, ólketanýǵa ózgeshe mán-mánis berý týrasynda tebirenisti tolǵanystar tunyp tur. Túrikbasy atyn qaıta qalpyna keltirý Memleket basshysy maqalasyndaǵy maqsat-mindetter talaptaryna hám saı keledi dep sanaımyz.
Mekemtas MYRZAHMETULY,
abaıtanýshy ǵalym, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik jáne halyqaralyq «Túrki álemine qyzmeti úshin» syılyqtarynyń laýreaty
Marhabat BAIǴUT,
jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, halyqaralyq «Alash» jáne «Túrki álemine qyzmeti úshin» syılyqtarynyń laýreaty
Sársenbek SAHABAT,
aqyn, halyqaralyq Názir Tórequlov atyndaǵy
syılyqtyń laýreaty
