Abaı: «Máshhúr – adamzattyń áýlıesi ǵoı»

Saparymyz oń bolyp Máshekeńniń máńgilikke tynys tapqan tusyna jetip eńselendire turǵyzǵan kesenesine zııarat ettik. Shyraqshy mollaǵa aıat oqytyp, táý etip, bas ıistik. Qyzyl granıtten jonyp ja­sal­ǵan qyzdyń jıǵan júgindeı tap-tuınaqtaı qulpytastyń astynda alyp jú­rekti, aqyl oıdyń kemeńgeri, týǵan jur­tyna ólsheýsiz qyzmet etken aıaýly Máshe­keńniń – Máshhúr Júsiptiń máńgilikke ýaqyt qudireti júrmes, súıegine syzat salýǵa da kúshi jetpes asyl denesi tynystap jatyr. 

Sonaý tómennen keseneni betke ala shanshyla kóterilgen mármár satynyń óz qaptalynda Máshekeńniń aqyndyq oıynyń tógilip túsken injý marjanyndaı jyr shýmaqtary tasqa bádizdelip oıylyp, túsirilgen eken.

Ár shýmaq óleń joldarynda ǵulama oıdyń sary altynnyń býyndaı býyrqana qotarylǵan suńǵatty oıpattary seni de tereń tebireniske jetelep, jeteńe jeter­lik nebir asyl pikirlerimen baýraı túsedi.

Máshekeń ózin tanystyrý óleńinde jandy portretin jasaıdy, ákesi men babasynyń dinı jolda ımanı jol kesh­kenin jetkizedi. 
Tirlik pen densaýlyqta – basta baǵym,
Onan sońǵy dáýletim – til men jaǵym.
Qudaı bergen on eki múshelerim,
О́z ónerim ózime – altyn taǵym. 

Alty alashqa jaıylyp ketken atym, 
Júrgen jerim – dý bazar, 
qylyp hatym.
Ustaz pirdiń hýmmaty bolyp járdem,
Bir ushsam, kete berem, bar qanatym. 

Baıanaýyl, Qyzyltaý – ósken jerim,
Kirim jýyp, kindigim kesken jerim.
Qalam, sııa, qaǵazdy qolyma alsam,
Keler qorshap boıyma ǵaıyp pirim.

Aıdabol men Kúlikten – taqqan zatym,
Máshhúr degen – bir laqap, 
Júsip – atym.
Orta boıly, qoı kózdi, pitir murtty,
Aqquba, bıdaı óńdi qııapatym. 

Jylym qoı, toǵyz beske kelip jasym,
Jarastyqty, kórnekti saqal, shashym.
Jel qaıyqtaı jel sózge esýshi edim.
Turǵan kúnde: «domalap órge tasym!»

Ákem Kópeı – jetpis úsh jasynda ótken,
Din jolyna jas kúnde bizdi úıretken.
О́zi jastaı tarıqat jolyn izdep,
Ábilqasym ıshanǵa qyzmet etken.

Babamyzdyń aty eken – Shermuhammed,
Qudaıǵa qul, Nábıge bolǵan úmbet. 
Balalaryn oqýǵa súıreıdi eken,
Eki qoldan jetelep, qylyp húmmer. 

О́ziniń óner jolyndaǵy sátti samǵaý­laryn elestete sóılep, ákesi men baba sal­ǵan sara jol – din jolyn tańdap alyp, ımanı asyl qasıetterge boı aldyr­ǵandyǵyn zor qurmetpen málimdeıdi.

Máshekeń óziniń taǵy bir óleńinde týǵan jurtynyń qarańǵylyq halin barynsha ashyna sóz etedi.

Túzeler qashan jurt bop myna qazaq,
Qylmaǵan kim bar deısiń bizdi mazaq.
Keshegi ótken dáýirde tunshyǵýmen
О́lýge, ólmesek te, qaldyq az-aq!

Aıaqty bir basa almaı emin- erkin,
О́tti ǵoı ıt qorlyqpen ómir shirkin!
Júrgenbiz, ólip qalmaı ne ǵyp shydap,
Qarashy kúderideı jannyń berigin!

О́shpeıdi ósip zoraıǵan ótirik, urlyq!
Qalǵan joq álimjettik, áli ozbyrlyq!
О́tkizdiń ómir jasty jylaýmenen,
Jalǵannan taıaq jeýmen kórip qorlyq.

At shaýyp aınala almas bizdiń mingen,
Tyshqansha jan saqtadyq shyqpaı innen.
Zamana basa kóktep bılep ketip,
Ketippiz bolyp kápir, shyǵyp dinnen!

Júrdik-aý tirimiz dep biz de uıalmaı,
О́zdigińnen ólýge jan qııa almaı.
О́ner, bilim, talapqa jol joqtyqtan,
Haıýansha qańǵyp qaldyq oqı almaı. 

Osynaý ashy shyndyqtyń basty nysanasy, sóz eter taqyryby qazaq. Osy jurt­tyń miskin halin kezinde osyn­daı sorlaý­syz, minsiz sýretteý dárejesi­ne eki aqynnyń biri jete alǵan joq. Zor jana­shyrlyq kúızelisinen týǵan bul óleń óz ótkirligin búgin de joımasa kerek.
Ásirese:

Kedeıdiń shyqpaıdy óner saıaǵynan,
Baılardyń ǵapys bolǵan taıaǵynan.
Biri shaba jónelse ilgeri ozyp,
Shap etip biri alady aıaǵynan, – 
degen ishmerez meıirimsizdikti búgingi qazaq bastan ótkermeı otyr demesek kerek.

Máshekeńniń «Alash» baspasynan jaryq kórgen jıyrma tomdyǵy uly adamnyń artynda qalǵan bizben birge jasaı berer murasy ekendigi daýsyz.
Tek oqyr kóz, qotaryp alar sana bolsyn deımiz.
Satymen kóteriler tustyń qos qap­ta­­lyn­da kórnekti shaıyr Nartaı Beke­janov pen iri aqyn Ǵafý Qaıyr­bekov­tiń bir-bir aýyz óleńderi tábárik etip berilgen eken.

Ǵafý aqyn:
Men keldim múzeıińe jolym túsip,
Egildim rýhyńyzdy súıip-qushyp.
О́mirdiń joldarynda jar bola gór,
Qazaqtyń paıǵambary Máshhúr Júsip, – dep tebirenedi. Aq jal tulpar aıtýly aqyn asqaq sóıleıdi, Máshekeńdi paı­ǵambarlyq parasat bıigine bir-aq kóteredi. 1931 jyly ǵana ómirden ótken Máshe­keńniń qyryq tomdyq eńbegin zerdeleı bilgen kez kelgen pende (kórsoqyr bolmasa!) onyń oı-tolǵanystarynyń ushy-qıyryna jetip, sarqyp ishýi múmkin emes. Áıtpese hakim Abaı: «Men de aqyn­myn, Máshhúr de aqyn, degenmen ol aqyn bol­ǵanymen qudaıǵa jaqyn. Sondyqtan da Máshhúr Adamzattyń áýlıesi ǵoı», – demes edi.
Sóz basynda uly tulǵalardy tanyp biletin óz ortasy, kózi ashyq, dana­lyq dańǵylynda júrgenderdiń mol bolǵan­dyǵy jón dep edik. Máshekeńdi de jańa qoǵam túsinbedi, dinı mıstıkalyq turǵy­dan ǵana qabyldady. Bul, árıne jańa­lyq emes. Qazirgi tórt kózi túgel ashyq qoǵa­mymyzdyń da basyr tustary az emes.

Osy oraıda uly qalamger Júsipbek Aımaýytov «Siz qazaqtyń qazaq zamanynda dúnıege kelip qalǵan gaýharysyz. Siz qulashyńyz uzyn, qııalyńyz tereń, armanyńyz alystaǵy ómirde.

Jańa zamannyń buıyntyq sózi, jy­byr­­laq minezi sizdi jaratpaıdy, tosań­­sytady, kúni ótken jat adam qyla­dy. Jańa zaman óıte bersin. Siz onda jal­ǵyz­­­dyǵyńyz­dy, sándi-saltanatty eski kúni­ńizdi jyrlap ótińiz» – dep aqyl­dy, esti keńes bere­di. Jańa qoǵam qabyl­dama­sa qabyl­dama­syn, biraq siz qazaqtyń qazaq­tyǵyn sóz ete berińiz deıdi. Jobasy, Jú­sekeń Máshe­keń­niń arnasy keń de tereń oı aǵysyn sergek sezinip, tap basyp tanyǵan soń osyn­daı oıǵa óris ash­qan­dyǵy daýsyz. Biz bul arada jańa qoǵam aǵysyna qarsy júr­gen qaharman oı­shyl­dyń syrshyl sezim tal­shyq­tary keler urpaq kádesine jarap kete­tindigin búgin kórip,bilip otyrmyz ǵoı. О́ıt­keni Máshekeń óz sózin qazaq jurtyna arna­dy, sonyń joǵyn joqtady, muńyna ortaqtas kúı keshti.

Máshekeń jalań óleńmen óris ashqan talant emes. Ol eń aldymen óz jurtynyń tarıhyn, ómir jolyn, salt-dástúrin, jol-joralǵysyn túpteı zerttegen etnograf ǵalym. Búgingi aýyzdan aýyzǵa aýy­syp, kitaptan kitapqa kóship júrgen mura­lardyń deni Máshekeń jıystyrǵan jaýhar­lar ekeni daýsyz. Ol óz halqynyń tutas bir ensıklopedııalyq úlgidegi uly murasyn jıystyrýshy. Tarydaı shashylyp ketken ıesiz múliktiń basyn qurap, kádege jaratty, búgingi urpaq ıgiligine aınaldyrdy. Osy oraıda ǵulama ǵalym Álkeı Marǵulan: «Máshhúr aqyndyqtan basqa ǵalym adam. Kún­shyǵys, arab, parsy halyqtarynyń tarı­hyn, pálsafasyn jaqsy bilgen. Hımııa, fızıka, geografııa, astronomııa ǵylym­darynan jaqsy habardar bolǵan Máshhúr bul sııaqty tereń ǵylymdarmen tanysýyna kóz bolǵan kóbinese ataqty Ábdýlǵalı Sına, Ál-Farabı sııaqty orta ǵasyrdaǵy Buhara ǵalym­darynyń shyǵarmalaryn, jańa arab, farsy, túrik kitaptaryn kóp oqıdy» dep Máshekeńniń bilim alýdyń bastaý bulaǵyn dóp basyp aıtady. 
Bizdiń buǵan qosarymyz, Máshekeń álem qalalaryn, olardyń turmys tirshiligimen, eń aldymen bilim oryndarymen tanysýdy maqsat etip qoıǵan. Orta Azııany aralaıdy, Táshkent, Túrkistan, Samarqan, Buhara, t.b. shaharlardy kóredi. Tilderdi jete meńgerýi arqasynda Shyǵystyń klas­sı­kalyq ádebıetin zerdeleıdi. Ol orys túrkology V.V.Radlovpen tanysyp, ádebı úlgidegi dúnıelerdi jıystyryp, jaryqqa shyǵarýmen aınalysady. Solar­dyń ishinde «Hal-ahýal», «Saryarqa kindi­gi», «Tirlikte kóp jasaǵandyqtan kór­gen bir tamashamyz» atty óz eńbekterin ja­ryq­qa shyǵardy. «Dala ýalaıaty» gazeti­ne de kóptegen eńbekterin jazdyrtyp turdy.

«Keruǵyly», «Saıyn batyr», «Er Kókshe» tárizdi tarıhı dastandardy jınady. Buqar jyraý, Shortanbaı, Shóje muralaryn jıystyryp hatqa túsirýshi de osy Máshekeń edi. «Gúlshat-Sherızat», «Ǵıbratnama», «Shaıtannyń saýdasy», «Baıannama», t.b. dastan-qıssalar jazdy.

Máshekeń Aqan seri ómirin kóp zertte­di. Osy eńbeginiń bir tusynda: «Aqan seri­niń Qulageri ólgen soń burynǵy serilik mine­zin de qaldyryp, kóp bas qosqan jıyn-toıǵa barmaıtyn bolyp, dúnıe mahabbaty­nan múlde kóńil sýytty. Aqan seri adamzattyń suńqary, qyzyl tildiń dilmári edi. Jigittiktiń qulpy, jibegi edi», dep baǵa beredi, uly ánshiniń basyna tús­ken tragedııalyq halinen habardar ete­di. Kezinde Sábıt Muqanov Máshe­keń­niń «Mes» atty jınaǵyn oqyp otyryp: «Mes» jınaǵyna qarasań kóńiliń toıattaıdy, oqysań kóziń qýanady», dep óz baǵasyn beredi. Bul shynynda da solaı edi. 

Máshekeń bir sózinde: «Adamzat aqyl-oıynyń shamshyraqtary Sokrat, Arıs­totelder «óz boıyndaǵyǵa» ıe bolyp, eshkimnen úırenbeı, óz bilimimen tapty», deıdi. Osy pikirdi Máshekeńniń ózine qarata aıtsaq esh artyqtyq etpeıdi.

Máshekeńnen Shárápı, Muhamádı – Pazyl atty úsh ul taraǵan. Búgin solardyń birsypyra urpaǵy tarıhı keseneni, meımanhana qyzmetin óz qoldaryna alyp, táý etýshilerge úlgili qyzmet etýde eken. Biz soǵan razy boldyq.

Bul kúnde bir kezdegi Eskeldi aýylynyń jurty da qalmaǵan. Máshekeńniń úıi­niń ornynda bulaq basynda jańa úı turǵy­zylǵan. Úı eshkimge qyzmet etpeıdi, bos tur. Sol úıden eki-úsh shaqyrym tusta Máshe­keńniń kesenesi tóbeden asqaq qaraı­dy. «Tap osy tóbege bos jibergen túıe kelip shókkende meni sol araǵa jerleń­der. Tánimdi ashyq qaldyryńdar. 41 jyl tánim búlinbeıdi. Tek jyl saıyn betimdi japqan oramal men kebinimdi aýystyryp otyryńdar» dep ósıet etken. Taǵy bir kók tasqa jazyp qaldyrǵan sózinde: «73-ke kelgenshe baltalasań da ólmeımin, 73-ten ary qaraı súıreseń de aspaımyn» degen eken. Áýlıeniń sózi týra kelgendigine qalaı tańdańbasqa. 1932 jylǵy aqsúıek ash­tyqty boljaı «qazaq jurty alapat ashtyqtan qyrylady eken, biraq men ony kórmeımin» depti.

Jolaı Ekibastuz qalasyndaǵy Máshe­keń­niń jýyrda turǵyzylǵan eskertkishin tamashaladyq. Burynǵy Lenın kóshesi endi M.J.Kópeev bolyp atalypty. Bir áperbaqan kommýnıst Lenındi almastyratyn bul ne qylǵan qazaq dep qarsylyq bildiripti. Sol kúni túnde eki aıaǵyn basa almaı domalap qalypty dep qala halqy dýyldasyp otyr.

Bul da uly áýlıeniń arýaǵy jaǵalaǵan shara bolǵan bolar destik.
Zor áser, tereń tebirenispen jolǵa shyqtyq. Baǵytymyz Kókshetaý.

Tólegen QAJYBAI,
jazýshy

Kókshetaý – Baıanaýyl – Ekibastuz – Kókshetaý