Bul baǵdarlamada jas urpaqty patrıotızmge tárbıeleýge, qazaqtyń negizgi rýhanı qundylyqtaryn saqtap, qasterleýge erekshe kóńil bólý qajettiligi atap kórsetildi. Atalmysh maqala óskeleń urpaqtyń týǵan jerge degen súıispenshilik sezimin arttyratyn is-sharalarǵa jańa qarqyn berdi. Sóıtip ol qyzý qoldaý taýyp, týǵan jerdegi tarıhı oryndardy zertteý, nasıhattaý, olardyń tárbıelik mán-mańyzyn anyqtaý arqyly ulttyq kod pen ulttyq sanany urpaqtar boıyna sińirý baǵytyndaǵy jumystardyń keńetek alýyna jol ashty. Alǵa qoıylǵan maqsattardy júzege asyrý jolynda 1705-1801 jyldary ómir súrgen batyr Er Toqpanbet Tuńǵatulynyń 1724-1756 jyldardaǵy qalmaq basqynshylarynan elimizdi azat etýdegi eren erlikterin zertteý qarqyndy jalǵasyn tapty.
Zertteýler barysynda batyrdyń tikeleı urpaqtarynyń biri, jýrnalıst Jemisbek Dýlatbekuly 2012 jyly «Tólegetaı Mataıdyń shejiresi» atty tanymdyq kitap jazyp shyǵaryp, Er Toqpanbet Tuńǵatulynyń tarıhı tulǵasyn alǵashqylardyń biri bolyp kórsetip berdi. Osy jyly «Áziret Sultan» memlekettik tarıhı-mádenı qoryq-murajaıy Ǵylymı keńesiniń 2012 jylǵy 28 aqpanynda ótken №2 otyrysynyń sheshimimen Er Toqpanbet batyr Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesinde jerlengen tarıhı tulǵalar tizimine engizildi. Odan soń Almaty oblysy Aqsý aýdanynyń 80 jyldyǵyna oraı shyqqan «Abyz Aqsý, ańyz Aqsý, naǵyz Aqsý» kitabynda Toqpanbet Tuńǵatulynyń ómirbaıany, erlik joldary resmı júıelenip túzildi. 2013 jyly tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor B.Berlibaev respýblıkalyq «Qaryz ben paryz» gazetine «Abylaı hannan bata alyp, túmen basqarǵan batyr» degen taqyrypta maqala jarııalady.
Sondaı-aq professor B.Berlibaev Aqjan Mashanı bilim berý ınstıtýty men Qazaq ulttyq tehnıkalyq ýnıversıteti 2013 jyly birigip ótkizgen respýblıkalyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııada «Batyr kóbeıdi dep baıbalam salýdyń qajeti joq nemese er Toqpanbet mysalynan» degen baıandama jasady. Ol baıandama ǵylymı konferensııanyń materıaldary jınaǵyna endi. 2011 jyldan kúni búginge deıin Er Toqpanbet týraly materıaldar «Juldyz» jýrnalynda, «Qazaq ádebıeti», «Qazaq eli», «Qaryz ben paryz», «Jetisý», «Aqsý ómiri» gazetterinde jarııalanyp keledi.
«Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» ıdeıalary júzege asyryla bastaýyna baılanysty Er Toqpanbet Tuńǵatulynyń tarıhtan alar ornyn týǵan ólke tarıhynda bederleý jumysy jańa serpin aldy. Mundaǵy maqsat – Aqsý aýdanynyń ortalyǵy Jansúgirov kentindegi Mádenıet úıiniń aldyndaǵy gúlzar alańynda Er Toqpanbet Tuńǵatulyna eskertkish qoıýǵa qol jetkizý. Osy maqsatty júzege asyrý úshin qurylǵan «Er Toqpanbet» qoǵamdyq qory birshama is-sharalar belgiledi. Osynaý negizgi is-sharalar ishinde belgilengen ekspedısııa bir ǵana múddeni kózdeıdi, ol – «Týǵan jer» baǵdarlamasy boıynsha Er Toqpanbet Tuńǵatulynyń qazirgi urpaqtary turatyn Aqsý aýdanynyń ortalyǵynda eskertkish qoıý úshin tarıhı negizdeme jasaýǵa jańa derekter jınaý. Uly jazýshymyz Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly» romanynda (1-kitaptyń 57-betinde) «Toqpanbettiń tósi, shyńy, qystaýy» dep sýrettegen jerlermen tanysyp, olardyń shyn máninde bar ekenin, ataýlardyń el aýzynda saqtalyp kelgenin tarıhı negizdemege qosýdy ǵana maqsat etetin ekspedısııa óz mıssııasynda klassık qalamgerdiń osy romandaǵy «Toqpanbettiń qystaýy – qalyń shalǵyndy, mol toǵaıly, eń bir quıqaly qystaý» degen sózderine súıenedi. Ekspedısııany Toqpanbet batyrdyń urpaǵy retinde demeýshilik jasap, qarjylandyrdym. Uly Abaı ómir súrgen ólkede Er Toqpanbet esimimen baılanysty jerlerdiń bolǵanyn anyqtaý qorytyndysy Er Toqpanbet Tuńǵatulynyń tarıhı tulǵa ekenin dáıekteýshi derek retinde ǵana aqparattyq sıpatta paıdalanylatyn bolady.
Sonymen «Er Toqpanbet» qoǵamdyq qorynyń tóraǵasy retinde ózim basshylyq etken, quramynda UQK qurmetti ardageri, otstavkadaǵy polkovnık, Abaı aýdanynyń týmasy Serikbol Nurahmetov; polkovnık, Abaı aýdany aımaǵynyń jer jaǵdaıyn jetik biletin azamat, jolbasshy Baýyrjan Arǵynbekov, ádebıetshi Sábıt Dúısebaev bar ekspedısııa Toqpanbet atymen atalatyn jerler bar delinetin qart Shyńǵystaýǵa jolǵa shyqty. Aldymen Semeı qalasyndaǵy Abaıdyń tarıhı-mádenı ádebı-memorıaldyq qoryq-murajaıyna soǵyp, ondaǵy M.Áýezovtiń «Abaı joly» romanyndaǵy jer ataýlarynyń kartasymen tanystyq. Odan ári Qaraýylǵa jetkende aýdan ákiminiń mindetin ýaqytsha atqarýshy Baýyrjan Tátibekov pen mádenıet salasyn basqaratyn Erdar Orazalın syndy azamattar qarsy alyp, Keńgirbaı bı (jergilikti halyq Bıata dep ataıdy) aýyldyq okrýgi ardagerler alqasynyń tóraǵasy Asqar Amanbaıuly Jarasbaevty jol kórsetýshi etip qosyp, bizdi Shyńǵystaýǵa attandyrdy. Shyńǵystaý ishin armansyz aralap, jer bitkenniń quty, eliniń sarqylmas yrysy ekenine kóz jetkizdik.
Jol kórsetýshimizdiń jershildigine qaıranbyz: ár bıikti, ár kezeńdi, ár ózen arnasyn, ár qystaýdy, ár qorymdy olardyń eski ataýyn aıtyp, jazbaı tanıdy, birinen-biri aýmaıtyn qısapsyz jota-shoqylardy emin-erkin aınalyp ótip, birde qııalaı tartyp múltiksiz bastap, biz izdegen Toqpanbet jurtyna da alyp keldi. Bul jerde Toqpanbet qystaýynyń basyna temir baǵan ornatyp, oǵan bekitilgen edáýir aýmaqty temir taqtaǵa úlken áriptermen «Bójeı qystaýy. Toqpanbet» dep jazylǵan belgi báz-baıaǵy qalpynda tur. Asqardyń aıtýynsha, bul belgini jazyp, qoıǵan kisi Serikqazy Shabdarov bolsa kerek. Ol kisiniń ózi «Abaı joly» romanyndaǵy Bójeıdiń urpaǵy bolyp keledi eken. 1990 jyldary Abaı men Muhtar mereıtoılaryna daıyndyq qarsańynda eki uly tulǵaǵa qatysty jerlerge osyndaı belgiler qoıyp shyǵý tapsyrmasy bolǵanǵa uksaıdy. Qaıtkende de el esinde Er Toqpanbet esimi qurmetpen saqtalyp kelgeni anyq ekenin osy belgi aıǵaqtap tur. Osy belgi bul qystaýdyń o basta Er Toqpanbettiki bolǵanyna, keıinirekte zaman aǵymymen Bójeı ıeligine ótkenine – daýsyz dálel.
Eń kóńil aýdararlyǵy – osy jer ataýlary M.Áýezovtiń «Abaı joly» romanyndaǵy jer ataýlarymen sáıkes keletini, tipti: «Keńgirbaı tobyqtylarǵa jer bólgende, Bójeıge Toqpanbettiń qystaýy tıedi» degen roman sózimen de dálme-dál kelýi. Romandaǵy qystaý sýrettemesi tap búgin jazylǵandaı: rasynda da, bul qystaýdyń shalǵyny qalyń, quıqaly eken, topyraǵy jondanyp, semiz kórinedi. Toqpanbet qonysynyń taýdyń taqtatastarynan qalanǵan irgetabany ǵana saqtalǵan. Taqtatastardyń ózara baılanystyrylyp jymdasýy oǵan beriktik bergen. Al qulaǵan qysh qabyrǵa topyraqqa aınalyp, batys irgesin basyp qalǵan. Qonystyń uzyndyǵy jıyrma qadamnan artyq, eni on qadamnan kem emes. Qystaý atpen shoqytyp shyǵa berýge de bolatyn úlkendi-kishili jataǵan shoqylar tizbekteı saqınalaı qorshaǵan jazyqta. Aınalasy – shuraıly betkeılerdi irgeleı aqqan ózen arnasy. «El muny Toqpanbet ózeni dep ataıdy», – degen Asqardyń sózin negizge alyp arnanyń boıymen júrgenimizde, ózenniń taý aralyǵyndaǵy kezeńderdiń tabandaryn qýalaı aqqany kórinip turdy. Osy qystaýdan asa qashyq emes jerdegi beıitti de el Toqpanbet beıiti dep ataıtynyn aıtyp, bizdi sonda alyp bardy. Duǵa oqylyp bolǵannan soń biraz únsizdikten keıin tebirene oı qozǵadym: «Árıne, eldiń bul beıitti Toqpanbet beıiti dep esimin áli kúnge deıin eske saqtap kelýi janymyzdy tolqytpaı qoımaıdy. Deı- turǵanmen, Toqpanbet súıegi Túrkistandaǵy Iаsaýı áýlıe mazarynda ǵoı. О́zi 1801 jyl qysta qaıtys bolar aldynda: «Meniń máıitimdi amanattap ýaqytsha jerleńder.
Nemerem Qultaı batyr joryqtan aman oralsa, turaǵymdy sol sheshedi», – degen eken. Batyrdyń máıitin eli Shyńǵystaýdyń etegine ýaqytsha amanattap qoıǵan. Nemeresi Qultaı joryqtan oralǵan soń, Túrkistandaǵy Ahmet Iаsaýı mazarynan qozyjaýryn altynǵa jer satyp alyp, máıitti túıeniń terisimen qaptap, 19 kún jol júrip, áýlıe orynǵa aparyp jerlepti. Qalaı bolǵanda da, eldiń yqylasy eshqashanda artyqtyq etpeıdi. Biz el nıetine qurmetpen bas ımeı tura almaımyz. Teginde, bul qoryq – Toqpanbettiń áýleti ǵana emes, Syr boıynan eline qaıtqan Toqań bastaǵan mataı eliniń qoryǵy. 1750 jyldardyń orta sheninde qalmaqtan bosaǵan Shyńǵystaý óńirine Er Toqpanbet mataı jurtyn jınap qonystandyrady. Sh.Qudaıberdiuly muny rastap, Eńlik-Kebek poemasynda «Bos turǵan Shyńǵysqa mataı qonǵan. Biz ári-beri dep júrgende» dep jazǵan. Al tobyqtylardy 1780 jyldardan keıin Mamaı bastap Shyńǵystaýǵa ákelgen. Joǵaryda aıtylǵandaı, osy qorym ishinde batyr máıitiniń ýaqytsha amanattap qoıylýy da múmkin degen oıǵa kelip turmyn», – dep, yqylas qoıyp, qaıyra zııarat ettim.
Toqpanbettiń tikeleı urpaǵynyń tolǵanysyna qulaq túrgen ekspedısııa múshelerin san alýan oı baýrap alǵan sátte ornaǵan tynyshtyq taý tylsymymen tutasyp turǵanda, sózimdi jalǵaı tústim: «Shákárimniń shejiresi boıynsha aıtsaq, bul jerdi mataı eli ǵasyrǵa jýyq ýaqyt meken etken. Qorymdaǵy beıit sanynyń moldyǵy soǵan meńzeıdi. Jońǵar soǵysynyń sońyna qaraı 1750 jyldary «Aqtaban shubyryndyda» jaýdan yǵyp barǵan Syr óńiri men Arqa aralyǵynan úsh ata mataı (atalyq, qaptaǵaı, kenje) elin jınap alyp kelip, osy Shyńǵystaýǵa ornyqtyrǵan Toqpanbet batyr bolatyn. Shákárim: «Bizdiń tobyqty munda kelgen kezden buryn qalmaqty qýǵan naıman-mataılar eken... Tobyqtylardy Mamaı batyr bas-tap, Shyńǵystaýǵa 1780 jylǵa taqaǵanda ákelgen», – dep anyqtap jazǵan. Shákárim dereginen tarıhı málimet tabamyz». Úsh ata mataı qonys qylǵan sol alqapty Er Toqpanbet qonysy dep ataıdy. Toqpanbet beıiti dep atalatyn alqaptan kózkórim jerde aq kirpishpen órilgen úlken mazar kórinedi. Jolbasshymyz onyń Jırenshe beıiti, ıaǵnı «Abaı joly» romanyndaǵy baı Jırensheniki ekenin aıtty. Beıitti onyń urpaqtary jańalap qaıta kótergen eken. Osylaısha zamannyń jaqsylyǵyna shúkirshilik etken mereıli eldiń kómegimen ólke úshin mańyzdy qundy-qundy tarıhı derekter jınaqtap Semeıge qaıyra oraldyq. Munda da bizdi jergilikti el aǵalary kútip otyr eken. Olardan da Toqpanbet eliniń Shyńǵystaýǵa kelip-ketýine qatysty oı qozǵarlyq áńgimeler oljaladyq. Ásirese Jarma aýdandyq aqsaqaldar alqasynyń tóraǵasy Nurlybek Ospanbekuly Esbolov mándi málimetterge qanyqtyrdy, onyń ózi túpki shejiresinde áıgili Molyqbaı qobyzshynyń (Ilııas Jansúgirovtiń «Kúı» dastanynyń keıipkeri) shóberesi bolyp keledi.
Ol Toqpanbet eliniń Shyńǵystaýdan Qalba taýlaryna qaraı qonys aýdarýynyń qoǵamdyq sıpatynyń da joq emes ekenin nanymdy aıtyp berdi, atap aıtqanda, ol uly kósh Abylaı hannyń uıǵarymymen bastalǵan syńaıly. Áńgime arasynda: «Qazaqtyń qudandalyq salty da kóp jaǵdaıda el ishin tatýlyqqa uıytyp otyrǵanyn, mataıdyń kenje atasynan tobyqty О́skenbaıǵa uzatylǵan Toqbala qyzdyń (tobyqtylarǵa kelgen soń, kileń zer qondyrylǵan buıymnan quralǵan jasaýyna qarap el Zere atap ketken) mataı-tobyqty tatýlyǵyna septigi kóp tıgen», – dep qurmetpen eske aldy.
Sol Zereden Qunanbaıdaı kemeńger týady. Keıinde, О́skenbaı el bılegen shaqta, úlken báıbishesi Zereniń yqpalynda bolýy kámil. Tipti kemel jaratylysty Qunanbaı da el arasy isterinde anasy Zere aqylynan shyǵa qoımaǵany belgili. Eki eldiń dostyǵynyń kepildigi bolǵan sol Toqbala-Zere áje hakim Abaıdyń da ulylyq besigi boldy ǵoı. Sonymen saparymyz hal-qaderinshe sátti bolyp, kózdegen maqsatqa qol jetkizildi. Toqpanbet ózeni, Toqpanbet beıiti, Toqpanbet qudyǵy deıtin jerler shyn máninde bar. Olar búginderi de solaı atalady.
Aqshambek BARYSBEKULY,
«Er Toqpanbet» qoǵamdyq qorynyń tóraǵasy,
UQK ardageri,
Sábıt DÚISEBAEV,
Qazaqstan pedagogıkalyq ǵylymdar akademııasynyń múshesi
