Atap aıtqanda, bıyl qurylǵanyna 100 jyl tolyp otyrǵan «Alash» partııasy men «Alashorda» halyqtyq keńesiniń is-qyzmetine qatysty arhıvtik qujattar tanystyrylymy ótip, sonymen birge Astana qalasy memlekettik muraǵat basqarmasynyń muryndyq bolýymen «Alash: zamandastar kózqarasy» taqyrybynda halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa jumysyn aıaqtady.
Basqosýǵa Qaraǵandy jáne Shyǵys Qazaqstan oblystary men Tom, Tashkent, Qazan qalalarynan muraǵatshy-ǵalymdar shaqyrylyp, olar Alash qaıratkerlerine baılanysty taqyryptyq baıandamalar jasady. Reseı Federasııasy Tom oblysy Memlekettik muraǵat qujattardy paıdalaný jáne jarııalaý bóliminiń jaýapty arheografy Tatıana Shýlga 1917 jyldyń 8-17 qazan aralyǵynda Tom qalasynda ótken I Sibir oblystarynyń quryltaıyna qatysqan alash qaıratkerleri: Á.Bókeıhanov, Á.Ermekov, R.Mársekov, E.Itbaev, t.b. jaıly saqtalǵan arhıv qujattarymen tanystyrsa, О́zbekstan Memlekettik muraǵat ortalyǵynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Shohıda Davýrova, qazaqtan shyqqan alǵashqy aǵartýshy-zańger Baqytjan Qarataevtyń ult kósemi Álıhan Bókeıhanovqa jazǵan hattary týraly tyń málimetter keltirdi. Sonymen qatar ózbek muraǵatynda Barlybek Syrtanov, Otynshy Áljanov, Tursynbaı Saýrambaevtyń úıin tintýdiń maqsaty týraly qujattardy jáne qazaq ınjeneri Muhamedjan Tynyshpaevtyń 1920 jyly Qyrǵyz ınstıtýty komıtetine matematıkadan sabaq berýge keliskeni jaıly mandaty saqtalǵanyn aıtty.
Kapıtan Toqtamyshevtiń qoly qoıylǵan hat
Tatarstandyq muraǵatshy Gýzel Faezova Qazanda oqyǵan qazaqtarǵa qatysty aqparatpen kópshilikti qanyqtyrdy. Bul derekterdiń deni buǵan deıin qazaqstandyq zertteýshiler tarapynan qaralǵan, zerttelgen, jazylǵan dúnıeler.
Deıturǵanmen, jıynǵa qatysýshylardy qyzyqtyrǵan dúnıe – Semeı qalasyndaǵy «Qazirgi zaman tarıhyn qujattandyrý» mekemesinen jáne Qaraǵandy oblysy memlekettik muraǵatynan ákelingen qujattar. Ásirese semeılik jádigerlerdiń árbiriniń astarynda tereń tarıh, halqynyń baıandy bolashaǵy úshin basyn báıgege tikken arystardyń eńbegi jatqany anyq. О́ıtkeni Semeı qalasynyń bir bóligi, naqtyraq aıtsaq, Ertistiń sol jaq qaptaly 1917 jyldan bastap 1927 jylǵa deıin «Alash qalasy» (burynǵy Zarechnaıa Slobodka) dep ataldy. Iаǵnı, Alash arystarynyń basy qosylyp, ulty úshin otqa túsken ordasy osy jer.
"Alashorda" halyqtyq keńesiniń haty. 1918 jyl
Joǵaryda atap ótkenimizdeı, 1917 jyly qazan aıynda Tomdaǵy sibirlikterdiń sıezine qatysyp, kelesi kezekte qazaq qamyn aqyldaspaqqa Semeıge kelip túsken Álıhan Bókeıhanovty qaptaǵan el-jurtpen birge qarsy alǵan 24 jastaǵy aqyn Sultanmahmut Toraıǵyrovtyń:
Kósh bastaǵan erimiz,
Kókirekten ketkendeı,
Sizdi kórip sherimiz,
Alash týyn qolǵa alǵan,
Qarańǵyda jol salǵan,
Arystanym kelińiz! – dep kúńirene jyrlaıtyny da osy kez.
Sóıtip Semeıge kelip jınalyp, el bolýdyń qamyna kirisken alashtyqtar áýeli Alash atty áskerin qurýdy qolǵa alǵany belgili. Biz qujattar arasynan atalǵan jasaqty qurý týraly uıymdasqan adamdardyń tizimi men atty ásker polk komandıri kapıtan Toqtamyshevtiń qoly qoıylǵan hatty jáne Alashtyń kózi men qulaǵy bolǵan «Saryarqa» gazetiniń 1919 jylǵy sanynyń alǵashqy betin kórip qaldyq.
Bulardan basqa kórme sóresinen alash qaıratkerleriniń biri A.Qozybaǵarovty tutqyndaý týraly order, H.Ǵabbasovtyń qyzmeti jaıly kártishkesi, 1906 jyly Á.Bókeıhanovtiń 10 qańtar men 20 aqpan aralyǵynda túrmege alynǵanyna qatysty anyqtama, «Alash» partııasynyń 5-shi dalalyq saılaý okrýgine qatysýshylardyń tizimi, Alashorda halyq keńesiniń Semeı ýezdik zemstvo basqarmasynyń 1918 jyly jazǵan bir top hattary, sonymen birge Á.Ermekov, R.Mársekov, M.Turǵynbaev, H.Ǵabbasov, M.Tynyshpaev sııaqty alash arystarynyń jeke-jeke is-papkalary, Halel Dosmuhamedovti Túrkistan komıssııasynyń músheligine taǵaıyndaý týraly buıryqtyń kóshirmesi, t.b. qundy qujattardy kórip, kózaıym boldyq.
Qaraǵandy oblystyq memlekettik muraǵat mekemesi alash ardaqtysy quqyqtaný magıstri-zańger Jaqyp Aqpaev týraly buryn-sońdy qoǵamdyq talqyǵa túspegen tyń qujattardy ákelgen eken. Bul dúnıelerdi Reseı jáne elimiz arhıvterinen jınaqtap, tapsyrǵan qazirgi senator Birǵanym Áıtimova.
"Saryarqa" gazetiniń 1919 jylǵy sany
Astana qalalyq memlekettik muraǵaty óz qorynda turǵan qoǵam qaıratkeri Sáken Seıfýllın men Maǵjan Jumabaevtyń Omby muǵalimder semınarııasynda oqyp júrgen kezindegi qujattaryn, alash azamattary N.Nurmaqov, M.Seıitov, A.Birimjanovtyń jeke-jeke jınaqtalǵan is-paraǵyn kórermenge usynypty.
Alashqa qatysty qujattar munymen shektelip qalmaıdy. Bizge arnaıy suhbat bergen Semeı qalalyq «Qazirgi zaman tarıhyn qujattandyrý ortalyǵy» ǵylymı-anyqtamalyq apparat jáne qujattardy paıdalaný bóliminiń meńgerýshisi Laýra Qadyrova ózderindegi muraǵat qorynda joǵarydaǵy jádigerlerden basqa Alash atty áskerine 18 bolystan shaqyrylǵan 430 sarbazdyń aty-jóni jazylǵan tizim jáne sarǵaıǵan qaǵaz betterinde «Alashorda» úkimetiniń móri (mátinniń orysshasy kırıll, qazaqshasy arab grafıkasymen jazylǵan) saqtalǵanyn aıtyp ótti.
Mańyzdy jıyndy qorytyndylaǵan Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory Zııabek Qabyldın tarıhty taný degenimiz – jaı sóz emes búgingideı qujattalyq derekterdiń dáleli ekenine, sondaı-aq bıylǵy alashtyń dataly merekesi Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasymen úndesip jatqanyna, onyń qoǵamdyq mańyzyn arttyryp turǵanyna toqtaldy. Konferensııa qonaqtary baıandamashylardyń pikirin tyńdaýmen qatar taqyrypqa qatysty derekti fılmderdi de tamashalady.
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
Sýretterdi túsirgen
Orynbaı BALMURAT,
«Egemen Qazaqstan»
