Bul kásipkerliktiń ekonomıkany jáne túrli salalardy damytýǵa, sondaı-aq jumys oryndaryn qurýǵa jáne jumyspen qamtýǵa jasaıtyn yqpalymen baılanysty. Máselen, damyǵan elderde kásipkerlik kóbinese ekonomıkalyq ósýdiń áleýeti men perspektıvasyn aıqyndaıdy. Shaǵyn jáne orta bıznes ınnovasııalardy damytýda, ekonomıkany ártaraptandyrýda, orta tapty qalyptastyrýda basty ról atqarady. Bıznes ekonomıkaǵa jáne halyq úshin qajetti ınvestısııalyq, ınfraqurylymdyq, ınnovasııalyq jobalardyń eleýli bóligin iske asyrýǵa járdemdesedi. О́z kezeginde, bıznestiń sapalyq sıpaty iske asyrylatyn jobalardyń deńgeıine áser etedi. Sondyqtan kásipkerlikti damytý búkil ulttyq ekonomıkanyń, sondaı-aq jeke alǵanda, árbir óńir ekonomıkasynyń strategııalyq ósý resýrsy bolyp tabylady. Bıznestiń áleýetin arttyrý, tartymdy jáne yntalandyrýshy iskerlik ortany qurý óńirlerdegi áleýmettik-ekonomıkalyq ahýalǵa oń áserin tıgizedi, sondaı-aq uzaq merzimdi perspektıvada ornyqty damý úshin jaǵdaılar jasaıdy.
Elimizde halyqtyń basym bóligi qazirgi tańda jekemenshik kompanııalar men uıymdarda jumys isteıdi. Sońǵy jyldary halyq arasynda bıznestiń tartymdylyǵy artyp otyrǵandyǵy baıqalady. Muny shaǵyn jáne orta bızneste jumys isteıtinder sany 2013 jylǵy 2,5 mıllıon adamnan 2016 jyly 3,2 mıllıonǵa deıin óskeni kórsetip otyr. Shaǵyn jáne orta bıznes sektorynda jumyspen qamtylǵandardyń neǵurlym joǵary deńgeıi Astana men Almaty qalalarynda baıqalady. Bul qalalarda jalpy jumyspen qamtylǵandardyń 60%-ǵa jýyǵy shaǵyn jáne orta bızneste jumys isteıdi, ol damyǵan elderge tán kórsetkish.
Búgingi tańda el óńirlerinde kásipkerlik belsendiliktiń deńgeıi ártúrli. Respýblıka boıynsha shaǵyn jáne orta bıznes ónimi óndirisiniń eldiń ishki jalpy ónimindegi ortasha úlesi 2016 jyly 26,8% bolǵan jaǵdaıda, óńirlik ekonomıkanyń qurylymynda shaǵyn jáne orta bıznestiń neǵurlym joǵary úlesi Astana men Almaty qalalarynda – tıisinshe 57,4% jáne 33,7%, sondaı-aq Batys Qazaqstan oblysynda – 41,9%. Iаǵnı, elde óndiriletin shaǵyn jáne orta bıznes óniminiń 50%-dan astamy osy óńirlerge tıesili.
Shaǵyn jáne orta bıznes sektorynda jumys istep turǵan kásiporyndardyń jartysy eldiń basty aglomerasııalary bolyp tabylatyn Astana, Almaty qalalarynda, Ońtústik Qazaqstan jáne Almaty oblystarynda ornalasqan. Máselen, shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileriniń neǵurlym kóp sany Ońtústik Qazaqstan oblysynda – 15,2%, Almaty qalasynda – 14,9%, Almaty oblysynda – 12%. Al birqatar basqa óńirlerde bul kórsetkish edáýir tómen bolyp otyr.
Osyny eskerip, kásipkerlikti, shaǵyn jáne orta bıznesti damytý saıasaty jergilikti basqarýshy organdardyń damý baǵdarlamalarynda mańyzdy basymdyqtardyń biri bolýy tıis.
Jalpy, Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrýy mindetterin iske asyrý, sondaı-aq kásipkerlik salasyndaǵy problemalardy sheshý úshin bıznestiń jaǵdaıyn jaqsartý, shaǵyn jáne orta bıznestiń jáne jalpy otandyq bıznestiń básekege qabilettiligin arttyrý jóninde júıeli sharalar qabyldaý talap etiledi.
Búgingi tańda ákimshilik tosqaýyldar jáne kúrdeli memlekettik rásimder, uzaq merzimdi kapıtaldyń jáne bilikti kadrlardyń tapshylyǵy, ınfraqurylymdyq jáne ınstıtýttyq sıpattaǵy kedergiler, básekelestiktiń jetkiliksiz deńgeıi otandyq kásipkerlerdiń negizgi problemalary bolyp tabylady. Mysaly, ruqsattar, lısenzııalar men sertıfıkattardy jedel jáne ashyq alý boıynsha problemalar bar. Sarapshylardyń baǵalaýynsha, barlyq tirkeýlerden ótý, jer ýchaskesin, ruqsattar, qorytyndylar alý, jelilerge qosylý úshin kóbinese bir jyldan astam ýaqyt ketedi, bul iskerlik jáne ınvestısııalyq belsendilikti eleýli tejeıdi.
Sondaı-aq kásipkerlerdi ózderiniń ıdeıalary men jobalaryn uzaq merzimdi qarjylandyrýǵa qol jetkizý máseleleri tolǵandyrady. Osyǵan baılanysty Memleket basshysynyń Joldaýynda bıznestiń jaǵdaıyn túbegeıli jaqsartý jáne keńeıtý jóninde naqty mindetter qoıyldy. Birinshiden, túrli salalyq baǵdarlamalar sheńberinde otandyq bıznestiń qarjy resýrstaryna qol jetkizýin arttyrý mańyzdy. Osy rette, osy jyly «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy sheńberinde 1 341 joba sýbsıdııalandy, sonyń ishinde 122,21 mlrd teńge kredıtter jáne 23,46 mlrd teńge sýbsıdııalar berildi. 653 joba boıynsha 22 mlrd teńge jalpy kredıtter somasyna kepilder berildi.
Buǵan qosa osy jyldan bastap nátıjesi jumyspen qamtý jáne jappaı kásipkerlikti damytý baǵdarlamasy júzege asyrylýda. Atalǵan baǵdarlama nátıjeli jumyspen qamtýdy arttyrýǵa, aýyldar men qalalarda kásipkerlik bastamalardy qoldaýǵa, kásipkerlik negizderine oqytýǵa baǵyttalǵan. Bul baǵdarlama sheńberinde 2017 jyly shaǵyn mıkrokredıtteýge 37 mlrd teńge josparlanǵan, sonyń ishinde qalalarda – 10 mlrd teńge, aýyldyq jerlerde – 27 mlrd teńge.
Jalpy, memleket qabyldap otyrǵan sharalar shaǵyn jáne orta bıznes óndirisiniń ósýine járdemdesti. Máselen, 2017 jyldyń birinshi toqsanynyń qorytyndylary boıynsha shaǵyn jáne orta bıznestiń ónimi 2016 jyldyń osyndaı kezeńimen salystyrǵanda 32,4%-ǵa ósken. Atalǵan sharalardy iske asyrý arqyly 350 myńǵa jýyq jumys oryndaryn qurý jáne saqtap qalý múmkin boldy.
Ekinshiden, ákimshilik kedergilerdi túbegeıli azaıtý jáne retteýshi ortany jetildirý. Bul boıynsha Memleket basshysynyń Joldaýy aıasynda baqylaý-qadaǵalaý qyzmetin tekserý jáne ońtaılandyrý jóninde jumys júzege asyrylady. Negizgi mindet quqyq buzýshylyqtardyń aldyn alýǵa jáne eskertýge baǵyttalǵan baqylaýǵa kóshý bolyp tabylady. Sondaı-aq memlekettiń ekonomıkaǵa qatysýyn tómendetý, iskerlik jáne monopolııaǵa qarsy retteý salasynda EYDU standarttaryna kóshý, ınvestısııalar tartý boıynsha jumys atqarylýda. «Aqyldy retteý» ustanymdaryn, sonyń ishinde jergilikti deńgeıde iske asyrý, ruqsat etý júıesin rettep, jetildirý, salyqtyq retteýdi tómendetý, kásipkerlik sýbektileriniń artyq eseptiligin jáne bıznestiń jappaı shyǵyndaryn ońtaılandyrý ákimshilik kedergilerdi azaıtýǵa septigin tıgizedi.
О́tken jyly engizilgen ózin-ózi retteý ınstıtýty odan ári damytýdy talap etedi. Bul ınstıtýt erikti negizde ekologııalyq aýdıtte, salyq konsýltasııalarynda, órt qaýipsizdiginde qyzmet etedi. Osy rette atalǵan ınstıtýtty basqa salalarǵa, atap aıtqanda, baǵalaý, notarıattyq, advokattyq, aýdıtorlyq jáne basqa da qyzmet túrlerine engizý ózekti bolyp otyr. Memlekettik retteý shyǵyndaryn tómendetýge retteý yqpalyna, sonyń ishinde jergilikti basqarý deńgeıinde taldaý jasaý ınstıtýtyn keńeıtýge járdemdesetin bolady. Qazirgi kezde Úkimet bızneske ákimshilik júktemeni odan ári tómendetýge baǵyttalǵan tıisti zań jobasyn ázirledi.
Úshinshiden, «Nurly jol» memlekettik baǵdarlamasy sheńberinde bıznesti qoldaý ınfraqurylymyn damytý maqsatynda óńirlerde shaǵyn jáne orta bıznestiń jobalary úshin kólik-logıstıkalyq ınfraqurylymdy, sonyń ishinde ındýstrııalyq aımaqtardy jáne eldiń ınnovasııalyq ortalyqtaryn damytý bastaldy. Osyndaı baǵyttyń sheńberinde shaǵyn jáne orta bıznestiń energetıkalyq jáne kommýnaldyq jelilerge jedel qosý, jer ýchaskelerine, bos úı-jaılarǵa, qoımalarǵa, kólik dálizderine, ındýstrııalyq jáne arnaıy ekonomıkalyq aımaqtardyń artyqshylyqtaryna erkin qol jetkizý múmkindikterin arttyrý, óńirlerde áleýmettik-kásipkerlik korporasııalardyń qyzmetin jetildirý mańyzdy mindet bolyp tabylady.
Sondaı-aq memlekettik-jekeshelik áriptestigi áleýetin tolyq ashý qajet. Sońǵy kezde atalǵan qural kóptegen óńirlerde áleýmettik obektilerdiń – balabaqshalar men mektepterdiń qurylysynda belsendi qoldanylyp keledi. Bul rette osyndaı tájirıbeni ınfraqurylymdyq jáne óndiristik jobalarda paıdalaný ózekti bolyp otyr.
Shaǵyn jáne orta bıznestiń qoldaý ınfraqurylymyn damytýǵa bıznes ınkýbatorlaryn, zamanaýı zııatkerlik servısterin, kovorkıng ortalyqtaryn, G2B, V2V, V2S sheńberinde ózara is-qımyldyń jańa formatyn damytý septigin tıgizedi. Buǵan qosa, bıyl Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha ındýstrııalyq aımaqtardyń qyzmetin retteý máseleleri týraly zań jobasy ázirlendi. Ol shaǵyn jáne orta bıznes sýbektilerine qyzmet kórsetý ashyqtyǵyn edáýir arttyrady.
Tórtinshiden, kásipkerlikti, shaǵyn jáne orta bıznesti damytý úshin ekonomıkanyń perspektıvalyq salalaryna bilikti mamandar men kadrlardy daıyndaý, bıznes daǵdylaryn arttyrý mańyzdy mindet bolyp tabylady.
Halyqaralyq sarapshylardyń pikirinshe, bıznestiń kóptegen problemalary menedjmenttiń jáne bıznes strategııasynyń problemalarymen baılanysty. Osyǵan qatysty kásibı jáne bilikti mamandar daıyndaý, bıznes daǵdylaryn damytý úshin memleket kásipkerlerdiń biliktiligi men quzyretterin arttyrý tetikterin ázirledi. Mysaly, nátıjeli jumyspen qamtý jáne jappaı kásipkerlikti damytý baǵdarlamasy sheńberinde «Bastaý bıznes» – kásipkerlik negizderine oqytý kózdelgen. Osyndaı oqytý kóptegen kásipkerlerge, ásirese, aýyldyq jerlerde óziniń kásiptik ósý jolynda birinshi qadam jasaýyn qamtamasyz etýi tıis. Jyl saıyn keminde 30 myń adamdy oqytýmen qamtý josparlanǵan.
Besinshiden, Memleket basshysynyń Joldaýyn iske asyrý boıynsha jumystyń mańyzdy baǵyty óńirlik deńgeıde iskerlik jaǵdaıdy jaqsartý jáne básekelestikti damytý jónindegi sharalardy jandandyrý bolyp tabylady.
Bıyl barlyq óńirlerde jappaı, sonyń ishinde otbasylyq kásipkerlikti damytý jóninde josparlar ázirlendi. Bul josparlarda naqty is-sharalar kesheni kózdelgen. Osyndaı sharalardyń negizinde óńirlerde shaǵyn jáne orta bıznesti damytýdyń keshendi jáne júıeli ustanymyn qalyptastyrýǵa, kásipkerliktiń róli men múmkindikterin arttyrýǵa, jergilikti jáne ortalyq bastamalardy úılestirýge jaǵdaılar jasalady. Sondaı-aq óńirlerde iskerlik ortany jaqsartý úshin arnaıy syılyqaqy taǵaıyndalyp, bıznesti júrgizý jeńildigi boıynsha óńirler men qalalar reıtıngin ótkizý kózdelgen. Bul óńirlerge bıznesti damytý salasyndaǵy álsiz tustaryn anyqtaýǵa, ekinshi jaǵynan, iskerlik jaǵdaıdy jaqsartý boıynsha jumysty júıeleýge múmkindik beredi. Osylaısha, qolaıly iskerlik jaǵdaıdy qalyptastyrý jergilikti atqarýshy organdardyń qyzmeti tıimdiliginiń mańyzdy kórsetkishteriniń biri bolyp tabylady.
Jalpy, Memleket basshysynyń Joldaýynda kásipkerlikti damytý boıynsha kózdelgen sharalar qazirgi zamanǵy jaǵdaıda ekonomıkany jańǵyrtý jáne básekege qabilettilikti arttyrý talaptaryna saı keletin qolaıly bıznes ortany qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan.
Maqsat MUHANOV,
Prezıdent Ákimshiligi
Memlekettik baqylaý jáne aýmaqtyq-uıymdastyrý jumysy bóliminiń meńgerýshisi
