– Zııabek Ermuqanuly, qazaq tarıhynyń ǵylymynda shoqtyǵy bıik tulǵany eske alyp, jas ǵalymdarǵa qoldaý kórsetip jatyr ekensizder...
– 80 jyl buryn ǵylymdaǵy aıtýly eńbek jolyn bastaǵan E.Bekmahanovtyń ótken ǵasyrdyń 40-jyldary qazaqtyń sońǵy hany – Kenesarynyń, otarshylyqqa qarsy baǵyttalǵan ult-azattyq qozǵalystyń basshylary men batyrlardyń ómirin zerttegennen keıin kórmegen quqaıy joqtyǵyn bilemiz. Onyń «HIH ǵasyrdyń 20-40-jyldaryndaǵy Qazaqstan» atty eńbeginiń jaryq kórgenine bıyl 70 jyl tolyp otyr. Osy rette jas tarıhshylar úshin arnaıy ári maqsatty salalyq baıqaýlardyń sırek júrgiziletinin eskerip, Ermuhan aǵamyzdyń jubaıy Halıma Adamqyzyna jolyǵyp, oǵan osyndaı baıqaý uıymdastyrý isin qolǵa alyp jatqanymyz týraly aıttyq. Zańǵar tulǵanyń ómirlik serigi bul bastamany qýana qabyldap, aq batasyn berdi.
– Sonda baıqaý bir taqyryp aıasyn ǵana qamtı ma?
– Ult tarıhyn jańǵyrtý jolynda qazaqqa tól tarıhyn tanytýǵa kúsh salǵan E.Bekmahanovtyń ómiri men qyzmeti, ǵylymı murasy, shyǵarmashylyǵy talaı zertteýlerge arqaý bolatyny málim. Degenmen aǵymdaǵy jyldyń qazaq tarıhyndaǵy aıtýly datalarǵa toly ekenin eskerip, baǵyttardyń aıasyn keńeıtýdi jón kórdik. Onyń alǵashqysy, «Rýhanı jańǵyrý jáne tarıh ǵylymy: jańa máseleler men mindetter» taqyrybyna arnalady. Halqymyzdyń azattyq úshin kúresinde Alash qozǵalysynyń alatyn orny aıryqsha. Arada bir ǵasyr ótse de Alash zııalylarynyń tarıhyn tolyqtaı tanyp, tereńnen zerdelep bolǵan joqpyz. Sondyqtan aqtańdaqtardy zertteýde sarǵaıǵan arhıv qujattaryn ashyp, jarqyn bolashaq úshin ómirlerin qurban etken Alash qaıratkerleriniń tarıhı jáne ǵylymı murasyn zertteýge jas ǵalymdar óz úlesin qosý qajet degen oımen «Alash qozǵalysyna – 100 jyl: tarıhy men taǵylymy» atty baǵyt tańdaldy. Kelesi úlken taqyryp. «Qýǵyn-súrgin qasireti: ult zııalylarynyń taǵdyry men murasy». Bıyl «úlken terrordyń» bastalǵanyna 80 jyl tolyp otyr. Qýǵyn-súrgin qazaq tarıhyndaǵy qaraly kezeńderdiń biri. О́mirleri mezgilsiz úzilgen ult zııalylarynyń sońyndaǵy murany zertteýmen taný da búgingi jastyń mindeti. Budan da ózge qazaq tarıhyna qatysty taqyryptar qamtylǵan.
– Baıqaý jumystaryna qoıylatyn talaptar qandaı?
– Birinshiden, jas ǵalymdardyń jasy 35-pen shekteldi. Baıqaýǵa usynylatyn maqalalar ǵylymı jumystarǵa qoıylatyn talaptarǵa jaýap berýi kerek. Qoldanylǵan ádebıetter men derekter kórsetkishi keltirilip, qoıylǵan másele ǵylymı arhıv qujattarynyń málimetteri arqyly, túpnusqalyq derekterdiń kómegimen ashylýy shart. Baıqaý jumystaryna qoıylatyn basty ári ortaq talap – ǵylymı jańalyq. Qazan aıynyń aıaǵynda osy jumystardyń barlyǵyn jınap, toptastyrǵan soń, ınstıtýtymyzdyń beldi ǵalymdarynan quralǵan arnaıy komıssııa óz jumysyn bastaıdy. Al jas ǵalymdar eńbekterin 10 qazanǵa deıin Sh. Ýálıhanov atyndaǵy tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń janyndaǵy Jas ǵalymdar keńesiniń elektrondy poshtasyna jiberýine bolady.
Baıqaýdyń jalpy utys qory eki mıllıon teńgege jýyq. Onyń ishinde baıqaý jeńimpazyna 500 myń teńge berildi. Al irikteýden ótken jumystardyń barlyǵy ınstıtýttyń saıtynda, «Edu.e-history.kz» elektrondy jýrnalynda, sondaı-aq «Otan tarıhy» jýrnalynda jarııalanatyn bolady.
– Instıtýt nazaryndaǵy ózge de jumystarǵa toqtala ketseńiz.
– EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesine baılanysty Astana tarıhyn qazaq jáne aǵylshyn tilderinde daıyndap, Sh.Ýálıhanovtyń etnografııalyq jáne tarıhı mazmundaǵy maqalalary men jumystaryn iriktep, tańdaýlylaryn orys tilinde jeke kitap retinde ázirledik. Endi shet tiline aýdarý máselesin qarastyryp otyrmyz. Londonda ataqty Tomas Atkınsonnyń urpaqtary aǵylshyn tiline tárjimalaýǵa daıar ekendikterin aıtty. Qazaqtyń tanymal tarıhı tulǵalaryn álemge tanytýymyz kerek. Odan basqa sheteldik týrıster úshin «Qysqasha Qazaqstan tarıhyn» qazaq tilinde qurastyrdyq, endi múmkindik bolsa ózge de tilderge aýdaramyz. Sebebi Qazaqstanǵa kelgen qonaqtarymyzǵa qazaq halqynyń tarıhymen tanystyratyn jeńil ári ǵylymı-kópshilik tilmen jazylǵan eńbekti usynýymyz qajet.
– Elimizdiń tarıhy uzaq jyldar boıy ózgeniń kózimen jazylyp keldi, burmalandy. Osy rette jalpy eldik turǵydaǵy «Tarıhı ensıklopedııa» qajet emes pe?
– Suraǵyńyz óte oryndy. Qazirgi ýaqytta birqatar postkeńestik elderdiń ǵalym-tarıhshylary ózderiniń tarıhı ensıklopedııasyn qurastyryp, ony qoldanysqa engizdi. О́kinishke qaraı, biz bul baǵytta kenje qalyp qoıdyq. Keńes dáýirinde elimizdiń tarıhshylary 16 tomnan turatyn «Keńestik tarıhı ensıklopedııany» keńinen paıdalandy. Al búginde respýblıkamyzdyń ár oblysy óńirlik ensıklopedııalar jasap shyǵardy, barlyǵymyzǵa ortaq 10 tomnan turatyn «Ulttyq ensıklopedııamyz» da bar. Ol tek qazaq emes, orys jáne aǵylshyn tilderinde de jarııalandy. Biraq bul az. Sońǵy shırek ǵasyrda tarıh ǵylymynyń qarqyn alyp damýy, aınalymǵa kóp kólemde jańa málimetter men maǵlumattardyń enýi, qazaq tarıhyna arnalyp jazylǵan tom-tom kitaptardyń jaryqqa shyǵýyn eskersek, mundaı akademııalyq jáne anyqtamalyq basylym bizge asa qajet. О́ıtkeni tarıhymyz jańǵyrý úshin qazaq tarıhy týraly anyqtamalyq deńgeıdegi kem degende 5 tomnan turatyn salalyq arnaıy ensıklopedııa kerek-aq. Onyń ústine, osydan 2 jyl buryn ınstıtýttyń bir top ǵalymdary tarıhtyń termınologııalyq sózdigin jaryqqa shyǵarýǵa qatysty. Bizde bilikti maman da, jınaqtalǵan mol tájirıbe de bar. Ýaqytty utymdy paıdalaný úshin ınstıtýt qyzmetkerleri «Qazaqstan tarıhı ensıklopedııasyn» qurastyrý baǵytyndaǵy jumysty bastap ketti.
Áńgimelesken
Anar TО́LEÝHANQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
