– Buryndary «Men kesh ótkizsem, ózgelerdikine uqsamaıtyn etip jasaımyn. Iyǵyma shapan japtyrmaımyn, maqtaý men madaqtaý aıtqyzbaımyn. Meniń tilegim – ol jastardyń keshi bolǵaı» deıtinsiz. Shynynda da Astana tórindegi shyǵarmashylyq keshińiz ózge aqyndardyń keshinen ózgesheleý boldy. Osynyń sebebi nede?
– Ol keshke de, keshtiń uıymdastyrylýyna da meniń asa bir qatysym bola qoıǵan joq. Sol qarsańda EKSPO kórmesine oraı, Mańǵystaý oblysy kúnderi ótti emes pe?! Bizdiń óńirde ónerdiń mańynda júrgen Svetqalı Nurjan, Sabyr Adaı, Pánııa Sarmýrzına, Samat Musabaev, Aqerke Orazova, Ánýar Bımaǵambetov, Sultanbek Qudaıbergen degen baýyrlardyń jasaǵany ǵoı. Meniń kesh ótkizýge kelispeıtin, ondaıdy unatpaıtyn «aýrýym» bar. Jańaǵy jigitter men qaryndastarymnyń betin qaıtarǵanym qalaı boldy ózi dep, eki oıly bolyp júrgende, oblys ákimi Eraly Luqpanuly Toǵjanov habarlasyp: «Aqyn inilerińizdiń aıtýynsha, kónbepsiz. Shyǵarmashylyq keshińizdi ótkizeıikshi, aǵa?!», – degen soń, el basqaryp otyrǵan azamat, Elbasynyń ókili, ári ózin burynnan syılaımyn, kelistim.
Jumeken Nájimedenov bir óleńinde:
«Ońasha bir keshimde jyr jazar,
Qashan ǵana tarqar eken bul bazar?!»,
– deıtin edi ǵoı. Sol sııaqty, men de toı-topyr, yrdý-dyrdýdan góri ońasha qalyp kitap oqyp, qaǵaz qaraǵandy unatamyn. Jańaǵy jigitterdiń alqalaýymen 20 qazanda ataqonys Mańǵystaýda 60 jyldyq toıym ótpekshi. Sosyn «Almatyda da esep berý keshin ótkizseńiz» dep júrgender kóp. Ony ýaqytynda kórermiz...
Áke-sheshemniń joǵaltqan dúnıelerin taptym
– Bir suhbatyńyzda «Men jeti atamnan beri jilik maıy úzilmegen jerdiń balasymyn» degensiz. Osy tusta ósken ortańyz týraly aıtyp berińizshi?!
– Sen sony durystap qaıta bir qarashy, «men» emes, «biz» degen shyǵarmyn. Ol ras, ata-babamyzǵa keń bolǵan Táńiri maǵan kelgende tarylyp qalǵan jaǵdaıy bar. Jáne munysy durys ta. Baılyq biter-aý, ony ustap turýdy aıtsaıshy, adamnyń ishi pysyp ketedi ǵoı. Asyly, ol kimge ne berýdi jaqsy biledi.
Bir qyzyq jaǵdaıdy áńgimelep bereıin. Bizdiń úıde arǵy atalarymyzdan qalǵan kúmis er, jıegi altyn jippen ádiptelgen aq jabý, kemer belbeý, nege jaýperi deıtinin áli kúnge bilmeımin, jaýperi pyshaq, kúmis qundaq besatar myltyq, sheshemniń altyn bilezigi men baldaqty syrǵasy, salpynshaq kúmis óńirjıegi boldy. Jasaýymen kelgen eken. Sol zattardy 1970 jyldardyń basynda, men ol kezde mektepte oqımyn, Almatydan Qulahmet Qojyqov degen sýretshi bastaǵan top kelip «Ulttyq mýzeı uıymdastyryp jatyrmyz» dep qolqalasyn. Qulahmet aqsaqal bizdiń elge kúıeý eken, kezinde KazSIK-tiń tóraǵasy bolǵan Jalaý Myńbaev kókemizdiń qyzyna úılengen. Sony buldap ákeme: «Ábeke, kúıeý men jıenniń nazasy jaman bolady, bermeseńiz ókpeleımin», dep jatyp aldy. Baýyry Sultanahmet Qojyqov «Qyz Jibek» degen fılm túsirmekshi eken, soǵan kerek dep taǵy aıtty. Fılm jaryqqa shyqqan soń ol zattardan biz kóz jazyp qaldyq. Almatyda eshkimniń adresin de almappyz. Sodan aýylymyz ataqonys Mańǵystaýǵa qaıta kóshti. Kimniń qolynda neniń ketkenin bilmeımiz. Ákeı qaıtys boldy. Men bolsam sol buıymdardy uzaq ýaqyt izdeýmen júrdim. Ásirese, kúmis erdi. Keıde túsime kiretin. Sondaıda anam: «Qoıshy, izdeme. Kerek emes. Bar pále sonymen ketsin. Úkimetke tıispe, qurysyn. Sol sharýaǵa basyńdy suqpashy, tynysh júrshi» deı beretin. Kámpeskeni kózimen kórgen shaılyqpaly júrek qoı ol. Mýzeılerden surap júrdim, ushty-kúıli joq. Birde táýekel dep Qulahmet aqsaqaldy izdep baryp: «Men baıaǵy Raýshanov Ábdijappar degen kisiniń balasymyn» dep jónimdi aıttym. Ol bolsa maǵan: «Seniń ákeń sol joly deńment belbeýdi bermeı qaldy. Mılısııa jiberip aldyrtam. Onyń toǵasynan ildirmesine deıin ishki qabatyna qatarlap hanteńge degen qyzyl altyn tyqqanyn bilemiz» dep qyńyraıdy. Orysshalap «kontra» dep qoıdy taǵy. Shesheme aıtyp keldim. «Kúıeý dep, aıaq astynan týys taýyp edińder, týystaryń osylaı dep jatyr» demeımin be? «Aıttym ǵoı saǵan tynysh júr dep. Basyń pálege qalady degenim joq pa? Atańa qaıyrsyz bolǵan mal saǵan qaıdan abyroı áperedi?!» dep saryýaıymǵa salsyn-aı kelip. Sodan qaıtyp ol zattardy biz izdemedik. Balalyq qoı, ańqaýlyq taǵy bar, sheshem menen ótken ańqaý, kúıeýdiń qaıyn jurtyna qaljyńy bolatynyn qaıdan bileıin, shynymen bir páleni bastap otyr dep senippin. Ony maǵan taǵy bir jezdemiz, professor, túrkolog Ǵubaıdolla Aıdarov aıtty. «Áı, ol ázil ǵoı, balamysyń degen, sen sony shyn kórgensiń. Jaraıdy, men ózim sóılesemin» dep jubatqan. Sóıtip júrgende eki jezdekem de qaıtys bop ketti. Suraıtyn eshkim qalmady.
Bir esimde qalǵany, sol joly Qojyqovtyń janyna aı dese aýyzy, kún dese kózi bar sulý qyz erip kelgen. Aty Baıan sekildi edi. Endi men Baıandy izdeıin. Mınıstrlikten bastap, osy biledi-aý degenderdiń talaı mazasyn aldym. О́nerdiń mańyndaǵy jigitter mýzeı salasynda bilikti ónertanýshy Baıan Ásembaıqyzy Aldabergenova degen kisi bar degen soń izdep júrip ony da taptym. Jolyqtym. Sóılestim. «Iá, senderdiń úılerińe Qulahmet aǵaǵa erip barǵan men bolatynmyn» degende, júregim jarylyp keter me eken dep oıladym. О́zi orystildi eken. Qazir 72-ge kelipti. Biraq, bári esinde, adamnyń kózi ózgermeıdi ǵoı, tanı kettim, oıy buldyramapty. «Qurandy er, altyn bilezik, kúmis óńirjıekti senderdiń úıden alǵanbyz. Barlyq qujatty óz qolymmen toltyrǵam. Eshteńe joǵalǵan joq. Ol zattar qazaqtyń sol zamandaǵy asyl buıymdary retinde Á.Qasteev atyndaǵy mýzeıge aparyp qoıyldy. Qazir sol mýzeıdiń qorynda saqtaýly tur. Astyndaǵy áınekke «Ábdijapparovtardan alyndy» dep jazylǵan», deıdi. Sýretteri albomdarǵa da shyǵypty. Qyryq jyldan astam ýaqyttan soń ákem tirilip kelgendeı qýandym. Bir kezde renjigen Qulahmet aqsaqalǵa ishteı rahmetimdi aıttym. Baıan tátemiz meni zańdy murager retinde qundy dúnıelerdi ózine qaıtaryp alǵysy keledi dep oılasa kerek, maǵan ol endi halyqtyń múlki ekenin túsindire bastaǵanda, kúldim. Mamamnyń «atańa qaıyr bermegen mal saǵan qaıdan buıyrsyn» degenin esime túsirdim. Nege qaıyr bermedi, halyqqa qaıyr bergeni maǵan da qaıyrly bolǵany emes pe? Ony daýlap qaıtem men? Ol endi eldiń múlki. Mýzeıge kelýshiler bir kezde qazaqtyń Ábdijappar degen shaly men Áýehan degen kempiriniń ata muralaryn kórip qýansa, meniń de qýanǵanym. Al sen baılyq deısiń, aınalaıyn...
Aqynnyń kóńili kóne besiktiń qońyraýy sııaqty...
– Jaqynda jaryq kórgen «Amal degen aıyńyz» atty kitabyńyzdaǵy «Poezııa» degen óleńińizge qatysty saýal qoıaıyn. Osy ýaqytqa deıin óleńge adal boldym dep aıta alasyz ba? Prınsıpińizdi satqan kezińiz boldy ma?
– «Poezııa» – erterekte jazylǵan óleń. Kitaptaryma enbeı qalyp júrdi. Joǵalyp ketti, keıin qaıta taýyp aldym. Basqa sebebi joq. Joǵaltqany kóp adammyn ǵoı men. Basqasyn qaıdam, óleńge adal boldym. Eger shynymen jastardyń meni jaqsy kóretini ras bolsa, ol bálkı, meniń ǵajap aqyn bolǵandyǵymnan emes, óleńge adaldyǵymnan shyǵar dep oılaımyn. Jastar adaldyqty birden sezedi. Úlkenderdeı emes. Al ómirde «varıasııaǵa» barǵan kezderim boldy, ol ras. Bala-shaǵany asyraý úshin, ózińe senip tapsyrylǵan ujymdy jumyssyz qaldyrmas úshin, aǵaıyn-týmanyń esen-túgeldigi úshin keıbir tusta attaıtyn jerden attadym, ony ózim bilemin. Biraq, kúıki ómirdi óleńge aralastyrǵan joqpyn. Onyń ústine aldymdaǵy aǵalarym ómirden ótip, úıdiń úlkeni bop qalyp jatyrmyn. Sońymnan ergen ini-qaryndastyń joǵyn joqtap, muńyn muńdaý meniń moınymda. Sol maqsatta keıde barǵyń kelmeıtin bir adamdarǵa barasyń, ashqyń kelmeıtin esikterdi ashasyń, aıtqyń kelmeıtin bir áńgimelerdi aıtasyń. Kútkiń kelmeıtin jerlerde otyryp, kútesiń. Ol ómir... Qyryqqa, elýime deıin ondaıǵa barmaıtynmyn.
– Áıel aqyndardy onsha túsinbeıtinińizdi bilemiz. Siz bul suraqty jaýapsyz qaldyryp ta kórdińiz, al men saýaldy sál basqasha qoıaıyn... Siz oqıtyn Gúlnar Salyqbaıdyń qataryna qazirgi aqyn qyzdardan qosylǵany bar ma osy?!
– Bar shyǵar. Men eki bastan Gúlnardyń óleńderin jaqsy kóremin ǵoı. Meniń qatarlarym jáne menen kishi Shámshııa Jubatova, Baıan Beketova, Gúlnar О́mirzaqova, Gúlnar Shámshıeva, Gúlbahram Jebesinova, Janat Áskerbekqyzy, Tanakóz Tolqynqyzy, Quralaı Omar, Janna degen aqyn qyzdar bar. Erterek qaıtys bolyp ketken Gúlzakıra Ábildaeva da jaqsy jazatyn. Men olardyń qaı-qaısysynyń bolsyn óleńderin oqyp otyramyn. Aıtpaqshy, Atyraýda Álııa men Baqytgúl bar. Keıingi jastardyń arasynda da aqyn qyzdar júr, tek esimderin men bilmeýim múmkin. Meniń bilmeýim – olar joq degen áńgime emes qoı. Ol – meniń kemshiligim. Oblystarǵa, aýdandarǵa, ár jerdegi kezdesýlerge barǵanda qyz balalar óleńderin oqyp jatady. Attary esimde qalmaıdy.
Tarıhta Kopernıkti «Jer aınalady» degeni úshin otqa órtemek bolǵanyn bilesińder ǵoı?! Sonda «Joq, keshirińder, men jańsaq aıtyppyn, jer aınalmaıdy eken» dep, dinshilderden qutylady ǵoı. Biraq, sottan aman-esen shyǵyp bara jatyp: «Net, vse takı ono vertıtsıa» degenge uqsaıdy. Sol aıtpaqshy, men qalaı bolǵan jaǵdaıda da, poezııanyń taza saqtalǵanyn, bylǵanbaǵanyn qalaımyn. Men qadirlep, qasterleıtin, qurmettep, basymdy ıetin dúnıe ol – О́leń. Poezııanyń asqaq bolǵanyn unatamyn. О́leń degen týǵan anańdaı qadirli bolýy kerek.
Tumshalanǵan jastardy aqtaı almas edim...
– Kopernıktiń dinshilderge qarsy turýy degenińizge baılanysty bir suraqtyń reti kelip tur. Elimizde «Din týraly» zańǵa túzetýler qarastyryldy ǵoı. Sizdiń «Marǵulanda párenji jamylǵan qyzdy aqtaý» atty óleńińiz bar. Osy óleńińizdegideı bizdegi jaǵdaıdy, nil qaradan tumshalanyp kıinetin jastardy aqtaı alar ma edińiz?
– Joq, aqtaı almas edim. Ádebıet degen – protest, ıaǵnı qarsylyq. Ásirese, meniń óleńderim ishtegi qarsylyqtan týady. Birde Keńes ókimeti tusynda Ortalyq Azııany aralaıtyn «О́zbekstan komsomoly» deıtin úgit-nasıhat poıyzyna Qazaqstannan Ulyqbek ekeýmiz shaqyryldyq. Sodan Hıýanyń, Marǵulannyń kóshelerin qydyryp júrsek, bir ózbek shaly kelip, ekeýmizdi qýalap meshitke aparyp saldy. Kirsek, juma namazy oqylyp jatyr eken. Jas kezimiz ǵoı, namaz oqýdy da bilmeımiz, aralaryna tura qaldyq. Bir birimizdi mazaqtap meshitten ishek-silemiz qatyp, kúlip shyǵyp kele jatqanbyz, párenji jamylǵan bir qyzǵa jergilikti mılısııanyń qyrǵıdaı tıip jatqanyn kórdim. Qalaı kıinse de, ol qyzdyń óz haqy ǵoı dep oılaǵam sonda. Bul 1984-1985 jyldar bolatyn. Al qazir qyzdarymyzdyń qap-qara kóılek kıip, mólitip-tógiltip alǵanyn túsine almaımyn. Ol ári-beriden soń qazaqta joq nárse. Ǵafýr Gulam degen ózbektiń jazýshysy boldy. Bizdiń Sábeńniń, Sábıt Muqanovtyń dosy. Ǵafýrdyń qyzynyń ózi búginde 80-nen asty. Habarlasyp turamyn. Ǵafur aka párenji jamylǵan áıelderdiń qandaı sumdyq ister jasaǵanyn jazǵan. «Sum bala» degen hikasyn oqyńyz. Tipti, «О́ıtip tumshalanǵansha, ashyq júrgeni jaqsy emes pe?!» degen túıin de jasaǵan. Qyz balalardyń oranyp alyp júrgenin qabyldaı almaımyn. Biz dinnen alysyraq óstik. Dese de, Beket atanyń urpaǵy bolǵandyqtan, men Islam dinine mindetti túrde qurmetpen qaraımyn, onyń qaǵıdalaryn úıde de, túzde de ustaýǵa tyrysamyn. Deı turǵanmen, dinge bassyz, kózsiz ketken jastardyń «áke-sheshem namaz oqymaıdy» dep ata-anasyna qarsy shyǵýy nemese «meni talaq etti» dep áıelderdiń bir kúıeýden ekinshi, úshinshi kúıeýge kete beretinin túsinbeımin. Ol – bizdiń qazaqtyń ádep ahlaǵynda joq nárse. Men Qoja Ahmet Iаsaýıdiń ustanǵan baǵytyn qoldap, qýattaımyn. Ol – Islam dinin qazaqtyń mentalıtetine yńǵaılaǵan adam.
Qazirgi keıbir jastar qazaqqa arabtardyń jańaǵy «dástúrin» qaıtyp ákelgisi keletin syndy. Tumshalanyp oranǵan qyzynyń ata-anasy bet júzin kórmeı júrse, ony qalaı túsinemiz? Qazaqtyń qyzy áke-sheshesine erkelep, jaırańdap, ákesiniń moınynda ósýi kerek emes pe?!
«Rýhanı jańǵyrýdy» uly Muhańnyń maqalasyndaı qabyldadym
– Elbasynyń «Rýhanı jańǵyrý: bolashaqqa baǵdar» maqalasynda aıtylǵan el men jer, qoǵamdyq, eldik, ulttyq máseleler týraly pikirińizdi bilsek...
– Prezıdenttiń bul maqalasy der kezinde jaryqqa shyqqan, qazaqtyń rýhanı álemine úlken serpilis ákelgen dúnıe boldy. 1961 jyly uly Muhań, Muhtar Áýezovtiń «Jyl kelgendeı jańalyq sezinemiz» atty maqalasy jaryq kórgen. Ol rýhanı ortany dúr silkindirgen, jańalyqqa úndegen maqala bolatyn. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń maqalasyn dál osy Muhańnyń 1961 jylǵy maqalasyndaı jaqsy qabyldadym. Ondaǵy ulttyq birlik, tutastyq, týǵan jer týraly aıtylǵan oılaryn quptaımyn.
– Kúni keshe sol maqalada aıtylǵan latyn álipbıine kóshý usynysy jappaı talqylaýdan ótip, Elbasyna ǵalymdar tarapynan latyn grafıkasynyń úlgilik jobasy usynyldy. Latyn álipbıine ótýge oıyńyz qalaı?
– Jańa Elbasynyń maqalasy der kezinde shyqqan dúnıe boldy dedim ǵoı, otqa túsip bara jatqan balany anasy eteginen tartyp, shap berip ustap alady emes pe?! «Rýhanı jańǵyrý» da sol syndy qazaqty rýhanı baǵdarynan aıyrylmaýǵa úndegen maqala, Temirqazyq der edim. Latyn álipbıine aýysý kerek. Men odan bireýler aıtyp júrgendeı qoryqpaımyn, qaıta quptaımyn. Áldekimder «latynǵa kóshsek, qazaq qoǵamy bir-birin túsinbeı, ekige jarylady» deıtin kórinedi. Men olaı oılamaımyn. Ol óz ishimizdegi másele. Latyn álipbıine aýysý ne úshin qajet?! Ultty ult retinde saqtap, qalyptastyrý úshin de osyndaı bir jańashyl qadam bolǵany durys. Eń bastysy, rýhanı jigimizden, tamyrymyzdan ajyramasaq bolǵany.
Basy artyq kitaptar qaptap ketti
– Sizdiń osydan biraz jyl buryn «Eger men kitabymdy jaryqqa shyǵarsam, óz baspamnan shyǵarmaımyn» deıtinińizdi estip qalǵanym bar. Biraq jaqynda jaryq kórgen «Amal degen aıyńyz...» «Jazýshydan» shyqty. Bul qalaı?
– Menen buryn bul mekemeni basqarǵan dırektorlardyń kóbi jurtty qoıyp, óziniń kitabyn shyǵarypty. Sodan problemalary bolǵan... «О́z kitabymdy ózim basqaratyn baspada basqyzbaımyn» degenim sodan edi. Osy 20 jylda birde-bir ret óz óleńderimdi shyǵarǵan emespin. Alpysqa kelgende de shyǵarmas edim. Mádenıet jáne sport mınıstrligi ádebıettiń áleýmettik mańyzdy túrlerin satyp alý, basyp shyǵarý jáne taratý kishi baǵdarlamasy boıynsha meniń kitabymdy «Jazýshy» baspasyna bólip qoıypty. Ony men jyl aıaǵynda, ıakı basylatyn kitaptardyń tizimi men taqyryptyq jospar bekip, qolyma qujat kelgende ǵana kórdim. Qarjy mınıstrligi men Salyq komıtetine tirkelip qoıypty. Álbette, meniń jaǵdaıymmen, múmkindigimmenen jınaǵymdy basqa baspadan shyǵarýǵa da bolady. Tipti bolmasa, meniń ornyma basqa aqynnyń kitaby jaryqqa shyqqany maqul bolar edi. Qyl qysqasy, zańdy buza almadyq. Keıde zań adamgershilikten bólek turady. Kóne latyndarda «dura lex sed lex» degen qanatty sóz bar. «Zań qatal, biraq ne deseń de, zańnyń aty zań» degen maǵyna beredi. Aǵalarym men inilerimniń kitabyn shyǵarýdaı-aq shyǵaryp keldim ǵoı. Áli de shyǵaramyn. Tipti artyq shyǵaryp jibergen kezim boldy.
Búginde basy artyq kitaptar qaptap ketti. Poezııada kóp aqynnyń óleńder jınaǵyn basýdyń qajeti joq edi. Men osy jınaǵyma ádettegi dástúrdi buzyp, jastardyń redaktor bolǵanyn qaladym. Kitabymnyń redaktorlyq, korrektorlyq jumystaryn Sherhan Talap, Asylan Tilegen, Aıbol Islamǵalı, Bekzat Smadııar degen jigitter atqardy. Sosyn Svetqalı Nurjanǵa, Janat Aımuhambet qaryndasymyzǵa qarattym. Ábeń Nurpeıisov sekildi «Aıamańdar!» dedim. Olar oqydy. Qaı-qaısysynyń da syn-eskertpelerin eskerýge tyrystym. Kelispegen tustarym da bar. Jalpy, men óleńde óz aqylym bolmasa, ózgeniń aıtqanyna júrmeıtin birmoıyndaýmyn. Al sender plıýrealızm deısińder. Alǵashqyda osy kitapqa enýi tıis biraz óleńim belgili bir obektıvti-sýbektıvti sebeptermen kirmeı qaldy. О́kinishti. Ornyna «Aıda» (Dj. Verdı) men «Gamlet» (Shekspırden erkin aýdarma) degen aýdarmalarymdy saldyq. Men anyǵynda tárjimandyǵy shamaly adammyn. Solaı boldy. Jańaǵy redaktorlardan Sherhannyń prınsıptiligine rıza boldym. О́leńderimdi oqyp: «Joq, aǵa, munyńyz bolmaıdy», – dep, oıyn batyl aıta alatyn bala eken. Bul jaqsy ǵoı. Jas kezimde men ózim sondaı edim. Qazirgi jas aqyndarǵa qarap otyryp, bir kezdegi ózimdi kóremin.
Áńgimelesken
Qarlyǵa IBRAGIMOVA
