Ulbıke aqyn

Bul tusta Sara Tastanbekqyzynyń esi­mi aldymen aýyzǵa oralady. Ras, onyń jar­­ty ómiri qapasta, qaıǵy-qasiret qa­maýynda ótken. Degenmen onyń aıtysy kóp taralǵan, ańyzǵa aınalǵan, ár kezeńde óz baǵasyn alǵan-dy.

Qazaqta Saramen taǵdyrlas, talantty deıgeıles, biraq zerttelýi, nasıhaty áli kemshin túsip jatqan bir aıtysker aqyn bar. Ol – Syrdan shyqqan Ulbıke Jankeldiqyzy. Ulbıke Saradan jarty ǵasyrdaı buryn Qyzylorda oblysy Qarózek boıynda 1825 jyly dúnıege kelgen. Ákesi Jankeldi men anasy Jańyl da ónerpaz, birqaǵary bar jandar bolǵan. Ásirese anasy ánshiligimen tóńirekke máshhúr eken. Demek Ulbıke boıyndaǵy talanttyń óte erte oıanýyna ata-anasynyń yqpaly bolyp, olar perzent júregindegi jalyndy óshirmeı, únemi úrlep otyrǵan. Ony endi Ulbıkeniń óz aý-zynan estıik:

Monshaǵymnyń ár tasy bir óleń-di,

Besigimde úırengem men óleńdi.

Balapandaı kezimde qaıran sheshem,

Tal boıyma darytqan kúlli óleńdi.

Ulbıkeniń párin ashyp, talant otynyń tutanýyna Syr boıyndaǵy jyrshylyq óner sebepshi boldy. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, aýyl ishinde jaıaý aqyn jigittermen sóz qaǵystyryp, qara úzip júrgen aqyn qyzdyń dabysy eldegi súbeli súleılerdi de eleń etkizip, olar da oza shaýyp júrgen qyzdy synamaq nıetteri bolady. Sóıtip júrgende Ulbıke-men jyr ja­rystyń perdesin Qaraqalpaq elinen kelgen Jankel (Jankeldi emes) degen kedeı jigit ashady. Qaraózek ózeniniń sol jaǵynda Ulbıkemen qaǵysýdyń sátin ańdyp júrgen Jankel birde ózenniń oń jaq jaǵasynda sıyr saýyp otyrǵan Ulbıkege bylaı dep óleń aıtady:

Top qamys, top-top qamys saıda bolar,

Kóp jylqy, qoraly qoı baıda bolar.

Ar jaqta sıyr saýǵan Ulbıkejan,

О́tkeli Qaraózektiń qaıda bolar?

Jigit daýysyn estisimen Ulbıke sıyr­dyń baýyrynan basyn kóterip, ile bylaı dep jaýap beredi:

Ar jaqta Jankel otyr qardaı borap,

Naǵyp júr ákeń baıǵus aldyńdy orap?

Bara ma malyń ótpeı sorly kedeı,

О́tkelin Qaraózektiń menen surap?

Jankel:

Áńgime tabylady quraǵanǵa,

О́zińdeı jaqsylarmen unaǵanda

Baıtaldaı shapqa túrtken shamdandyń ǵoı,

О́tkelin Qaraózektiń suraǵanǵa.

Ulbıke:

Jigitim, bizdiń baıtal tarpań edi,

Tarpańnan kedeı qorqaq jaltań edi.

Júrmesin tepki tıip mańdaıyńa,

Jankel-aý, júresiń de baıqap endi.

Bul aıtys ta ekeýara sózjarysqa, joǵa­rydaǵy úzindide keltirilgendeı bir-biriniń miniń betine basyp, eń qyzyqtysy oınaqy ázilge qurylǵan. Qaıymdasý ústinde óz sózinen ustalyp, Ulbıke jeńi­ledi. Biraq burynǵy aýyl arasyndaǵy qala­baı qaljyńnan góri ustamdy, kúrdelirek bolǵandyqtan Ulbıkeni shıratyp, tusaýyn kesken naǵyz sóz aıtysy osy bolǵan edi.

Ulbıkeniń aqyndyq joldaǵy al­ǵash­qy betin ashyp, tusaýyn kesken, ustaranyń júzin janyǵan qaıraqtyń rólin atqarǵan, talantty shyn tanyp, batasyn bergen Kúderiqoja Erkóshekuly edi. Ulbıkemen alǵash sóz jarysyna shyǵa ba-staǵanda ol qyryqty alqymdap qalǵan egde jigit eken. Ulbıkemen sóz jarystyra bastaǵanyn estigen ákesi Kúderige: «Balam, Ulbıkemen aıtysý úshin Buharaǵa baryp úsh jyl oqyp kel, áıtpese onymen aıtysýǵa jaramaısyń», depti degen ańyz bar. Munyń ózi Ulbıkeniń tapqyrlyǵyn, sheshendigin, oı-órisiniń keńdigin, aqyndyq alymdylyǵyn kórsetedi. Bul aıtqanymyzdy shegeleı túsetin aıǵaqtarmen, Ulbıkeniń baǵasyn ústemeleı túsetin buryn-sońdy ótken sóz zergerleri aıtqan áldeneshe tushymdy mysaldardy alǵa ustaýǵa bolady. Mysaly, resmı halyq aqyny degen ataǵy bar Qýanysh Baımaǵanbetuly:

Kúldirep Kúderi ótti Taspamenen,

Aıtysqan talaı júırik qasqamenen.

Aıtysqan Ulbıkemen bási túsken,

Teń tappaı teńesýge basqamenen, – dep Ulbıkeniń aqyndyǵyn aıshyqtaı túsedi.

Bútin ońtústik ólkesine aqyndyǵymen, oǵan qosa jyrshylyq, ánshilik ónerimen jete tanys Mádeliqoja da Ulbıkeniń aqyndyǵy men kórkine qaıran qalyp jyrǵa qosady:

Sulý qyzǵa tus-tustan kóz túsedi,

Qysylsa da aýzyna sóz túsedi.

О́leń aıtyp otyrǵan Ulbıkeniń,

Keýdesinde bulbul qus tildesedi.

1837 jyly Ulbıkeniń eli Áýlıeataǵa kelip ata-babanyń týǵan jerine ornyqqan soń jyldar ótip óneri men ajar-kórkine tánti bolǵan Qaraqoıly rýynyń bir baıy úsh qyzdyń qalyń malyn berip quda túsedi. Uzamaı Ulbıke sol baıdyń sodyr da urdajyq, áperbaqan bop ósken Boıtan degen balasyna uzatylady. Sol kúnnen bastap Ulbıkeniń mańdaıynyń sory qalyńdaı túsedi. Ata-enesi de jaısyz bolady.

Kelgen jeri onyń ár qadamyn baqylap, ónerin ushtamaq túgil ár áreketi ańdýda bolǵan. Qysqasy, Ulbıkeni qorlyq, zorlyq tumany shyrmap alady. Bul sózimizge Ulbıkeniń óz zary aıǵaq. Bul qorlyq janyna batqan aqyn birde shól qysyp kelgen bir jolaýshydan áke-sheshesine sálem joldaıdy. Ony árıne tolqymaı tyńdaý múmkin emes.

Ne degen qaıyn atam qas kisi edi,

Aýzynan aıqaılasa tas túsedi.

El-jurttan osyndaǵy jón surasam,

Bir túnde sátin taýyp qash desedi.

Ǵumyrym oılaı bersem boldy qaýip,

Otyrmyn, júre almaımyn basym aýyp,

Aıta bar budan barsań kókeshime,

О́zimen ala kelsin táýip taýyp.

Qyzylordanyń irgesindegi Amangeldi aýylynda Rahmet Mázhojauly degen jyraý bolady. Toqsan ekige kelip dúnıe saldy. Eski jyr-terme, aıtys, qıssalardy kóp biletin adam edi. О́zi Kúderiqojamen aǵaıyndas qoja rýynan bolatyn. Men ony kóp tyńdap, biraz aıtystardy (Ulbıkeniń de bir aıtysyn) sol kisiden jattap alǵanmyn.

Onyń aıtýy boıynsha, Ulbıkeniń ustazy bolǵan Kúderiqoja kóbine Arqada ómir súripti. Onda da talaı adammen qaıymdasyp ónerin pash etipti. Sóıtip Ulbıkeniń deregin estip, Balqashty jaǵalap, Shý boıyna kelgen aqyn surastyra otyryp shákirtiniń aýylyna túsedi. Kúderiniń dańqyn biletin jurty jınalyp, aqynǵa qonaqasy berip jyrlatady. Sol basqosýda jıylǵan jurt qolqalap eki aqyndy aıtys-tyrady. Burynnan syrminez jáne óner báıgesin saǵynǵan eki aqynnyń aıtysy shý degennen qyzyp, uzaqqa sozylady. Qas qaraıyp, tún jamylǵanda tarkóńil, qaranıet bireý en dala-da jylqy kúzetip júrgen Boıtanǵa baryp: «Áıelińniń Kúderi degen kóńildesi bar eken, sol kelip kúni boıy ekeýi aıtysyp otyr. Senbeseń úıińe bar», dep habar beredi. Eser Boıtan shaýyp úıine kelse shynynda da aıtys júrip jatyr eken. Keýdesin qyzǵanysh kernegen Boıtan irgedegi baltany ala salyp Ulbıkeni kókjelkeden bir urady. Aqyn talyp túsedi. Bul 1849 jylǵy tamyz aıynyń orta kezi edi deıdi.

Sodan Ulbıke tósek tartyp jatyp qalady. Jarasy jazylmaı, derti kún sa-ıyn meńdeı beredi. Bul keselden turma-syn bilgen Ulbıke ótken ketkenge óleńmen muń shaǵady. Birde úıine el aqtap júrgen dıýana bas suǵyp, kóńilin surapty. Odan Ulbıke: «Syr eline barasyń ba?», dep surapty. «Baramyn» depti ol. «Endeshe sondaǵy jurtqa aıta bar», dep myna bir aýyz óleńdi úıretipti:

Tus-tustan halyq kelip antalady,

Aıtys dep Kúderimen qolqalady.

Bolǵanda tún ortasy Boıtan kelip,

Atylyp kókjelkemnen baltalady.

Abaısyzda basynan qatty jaraqat alǵan Ulbıke qyrkúıek aıynyń basynda nebári 24 jasynda kóz jumady.

Sodan álgi dıýana Syr boıyna, Jańaqorǵannyń tústik betindegi bir aýylǵa kelip, álgi óleńdi aıtady. Úı egesi qoja eken. Muny qaı jerde, kim aıtqanyn bilgennen keıin: «Oh, Ulbıke ólgen eken ǵoı, qoı baryp kóńil aıtyp, bata qylaıyq», dep eline habar salypty. Uzamaı Kúderiqojany ortaǵa alyp bir top adam marqumnyń aýylyna barady. Barsa Ulbı-keniń asy berilip jatyr eken. As aıaqtalǵan soń kun daýy bastalypty. Jol tórkinine berilipti. Tórkini tańdaýdy Kúderiqoja aıtsyn dep uıǵarady. Qojekeń sózdi sharıǵattan bastapty: «О́ler Ulbıke óldi. Aıarda da as joq, toıarda da as joq. Kórdi ashyp, ókpesin soıyp kórińder, ókpesinde jybyrlaǵan jazý bolý kerek. Jazý joq bolsa sóz basqa, eger jazý bolsa, ol – óleń. Onda úsh kisiniń qunyn beresiń», depti. Aıtqandaı kórdi qazyp, ókpesin ashsa, jazý (qurt) jybyr-lap tur eken deıdi. Kórgen jurt botadaı bozdapty. Sóıtip Qaraqoılylar úsh adamnyń qunyn tólepti.

Ulbıkeniń jıyrmashaqty ret aıtysqa túsip, birneshe óleń shyǵarǵany, asqaq ánshi ári kúıshi bolǵany halqyna erteden aıan. Onyń talantyna M.J.Kópeev, Á.Dıvaev, V.V.Radlov sekildi áıgili folklor jınaýshylar erekshe mán berip, yjdaǵatpen qaraǵan. Qazaqtyń M.Áýezov, S.Muqanov, Sh.Murtaza sııaqty dańǵaıyr jazýshylary da erekshe baǵa bergen. Odan keıingi býyn ókilderinen qarymdy qalamger Q.Muhamedjanov, belgili ǵalymdar M.Joldasbekov. R.Berdibaev, S.Dáýituly, talantty jýrnalıst M.Tó­lepbergen, aqyndardan Q.Myrzali, Á.Já­mishev, K.Ahmetovalar Ulbıkeniń ta-lanty jó­ninde tushymdy oılar aıtyp, qalam terbegen. Áıtse de Ulbıke Jankeldiqyzy talantynyń nasıhat baǵasy áli kemshin jatqany jasyryn emes. Ol áli kúnge deıin qazaq ádebıeti men óneriniń sahnasyna erkin shyqqan joq.

О́tegen JAPPARHAN,
Qazaqstannyń Qurmetti jýrnalısi, mádenıet qaıratkeri

QYZYLORDA