Aqpan, Qazan revolıýsııalary hám Alash ádebıeti

Sol sııaqty ataqty Alash zııalylary Ahmet Baıtursynov, Mirjaqyp Dýlatov, Júsipbek Aımaýytov, Maǵjan Jumabaev syndy qalyń qazaq qaýymy moıyndaǵan asa kórnekti aqyn-jazýshylar uly Abaı dástúrin jalǵastyra otyryp, ústimizdegi jyly 100 jyl tolǵan Aqpan tóńkerisi, endi ǵasyr tolmaq Qazan revolıýsııasy daýylynda Qazaq eli, jeriniń túbirli múddelerin qorǵady. Alash ádebıetiniń sol bir alasapyran zamanda ult sózin ustaýynyń ózi bir jatqan hıkaıat. 

Áli esimde. 1986 jyl. Tarıhtaǵy aqtań­daqtardy joıý naýqany bastal­ǵan Betburys zamany. Muhtar Áýe­zov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń ujymy Alash ádebıe­tiniń Ahmet Baıtursynov, Mirjapqyp Dýlatov, Maǵjan Jumabaev, Júsipbek Aımaýy­tov syndy juldyzdarynyń ómiri men shyǵarmashylyǵy týraly zertteýge ju­myla kirisken qarbalas shaq. Sol kún­derdiń birinde túski demalystan soń ıns­tıtýt ǵımaratyna jaqyndaı berge­nimde tanys tarıhshy akademık kezdese qalsyn. 

– Sender nemene, – dedi ol amandyq-saýlyq joq, túsi qabaryp, – Alash aqyn-jazýshylaryn aqtaımyz dep qyzyl tanaý bolyp júrgenderiń? Alash kósemderiniń Lenındi ne ǵaıbat sózben kinálaǵanyn qaı qaltalaryńa tyǵyp jasyrmaqsyńdar?! – dedi.

Shynynda da, «Qazaq» gazetinde Alash kósemi Álıhan Bókeıhanov «Qyr balasy» degen búrkenshik atpen shyq­qan «Memleket hali» maqalasynda 1917 jylǵy 28 aqpanda patsha úkimeti qula­tylyp, Ýaqytsha úkimet quryl­ǵanyn, onyń mınıstrleriniń kóbi jáne aǵa mınıstri Kadet partııasynan saılanǵanyn aıta kele, Lenın týraly bylaı dep jazǵan edi:

«– Kadettiń mınıstrlikti tastaǵan ishki sebebi úkimet bolyp otyryp óz er­kin júrgize almaǵany. Maı basynan beri, sosıalıst mınıstrlerden qolaǵash baılap barǵannan beri, áskerı hám jumysshy májilisiniń qaqpalaýymen otyrdy. Bul májilisti sol jaqqa aýdara basyp turǵan jumys­shy partııasynyń «Bolshevık» atty bólimi edi. Bulardyń kósemi, serkesi – jazýshy Ýlıanov, jurtqa máshhúr aty «Lenın».
3-4 ııýlde Petrograd kóshesine qansha ásker qarý-jaraǵyn asynyp shyǵyp, soǵys jasady, úkimetti sosıalıst­ke alyp beremiz degendi betke ustap. Úkimetke jaq ásker, ásirese atty kazak ásker shyǵyp, qansha kisi ólimi bolyp, búlin­shilik tas­tady. Lenın joldastary­men nemis jal­daǵan júziqara bolyp shyq­ty...».

Budan úsh aı shamasy ótken soń Qazan revolıýsııasy Ýaqytsha úkimetti qulatty. Búkilreseılik memlekettik quryltaıdy taratty. 
Al Álıhan Bókeıhanovtyń, basqa da Alash zııalylarynyń túsiniginde, Aqpan revolıýsııasy, patshanyń taq­tan qulaýy qazaq sııaqty buratana jurt úshin óńi túgil, túsine kirmegen jaqsylyq qýanysh bolatyn. Alash zııa­lylary Aqpan tóńkerisi arqasynda orys, qazaq hám basqa buratana bolyp aıyrylý joq, bárimiz teńgerilip otyrmyz dep jar saldy. «Qazaq» gazetinde jarııalanǵan «Alash ulyna» atty taǵy bir maqalada Alash qozǵalysynyń beldi qaıratkerleri Álıhan Bókeıhanov, Mustafa Shoqaı, Mirjaqyp Dýlatov: «Endi orys halqymen terezemiz teń bolǵan soń jaqsylyǵyna súıinemiz, jamanshylyǵyna kúıinemiz. Tilek birge bolǵan soń tiri bolsaq bir tóbede, óli bolsaq bir shuqyrda bolýymyz kerek. Jurttyń bári osylaı birigip, tize qosyp, qaırat qylǵanda ǵana azat halyq bola alamyz. Sonyń úshin jańa úkimetke qoldan kelgen kómegimizdi aıamaýymyz kerek», dep jazdy. 

Aqpan revolıýsııasyn qýana qarsy alǵan Júsipbek Aımaýytov «Tur, buqara! Jıyl, kedeı! Umtyl, jastar!» atty maqalasynda: «Jasyratyn qylyq joq – bostandyq, teńdik kúshtige, jemqorǵa kel­gen teńdik emes, bul ózi qara buqaraǵa, kedeıge kelgen teńdik, qoly jete almaı júrgenderge berilgen bostandyq!» – dep tebirendi.

«Qazaq» gazetinde Aqpan tóńkerisin alǵaǵan óleńder jarııalandy. Belgili qazaq aqyny Sábıt Dónentaev «Azat­tyq kúni» atty óleńinde bylaısha tolǵandy:

Tilekti búgin haqtyń bergen kúni,
Kól-darııa kózdiń jasyn 
kórgen kúni.
Talaıdyń tirshiligin qol sermegen,
Qaıǵysyn tas-talqan qyp bólgen
kúni.

* * *
Bostandyq ómir súrip, ólsin quldyq
Dep jurttyń moıyn sozyp tóngen
kúni.
A qudaı, uzaǵynan jaza kór dep
Irkilip kózge jastyń kelgen kúni.

Alash qaıratkerleri 1917 jyly 21-26 shildede Orynbor qalasynda Qazaq­stannyń barlyq oblysynan derlik ókilder qatysqan. Jalpy qazaq sezinde bas qurap, patsha taqtan qulaýyna baılanysty Qazaq eliniń aldynda turǵan keleli mindetterdi egjeı-tegjeıli talqylady, Qazaq ólkesi aýmaqtyq ulttyq avtonomııa alýǵa tıis dep uıǵardy. Sol 1917 jyldyń 5-13 jeltoqsanynda ótken 11 Búkilqazaq sezi Qazaq (Alash) avtono­mııasynyń Ýaqytsha halyq keńesin saılady ıakı «Alashorda» – Alash avtonomııaly úkimetin qurdy.

Alashorda úkimeti ulttyq qarýly kúsh – «halyq mılısııasyn» jasaqtaýǵa kiristi. Buryn Reseı patshalyǵy «Qazaq» degen atty jaǵrafııa kartasynan óshi­rip, bálen-túgen gýbernııalarǵa bólip talapaılaǵan elimizdiń jerin, oblystaryn múmkindiginshe Alash týy astynda qaıta jınaqtaýǵa talpyndy. Alash partııasy jasaǵan Jer zańy týraly jobada jer satý degen bolmaý, árkim óz jerin ózi paıdalaný, artyq jer bolsa satylmaı, zemstvoǵa alyný kózdeldi. Alashshylar, Mirjaqyp Dýlatov jazǵandaı, «Maldy, jandy avtonomııa jolyna salýǵa» sha­qyrdy. 

Alaıda ókinishke qaraı, Alash urandy qozǵalys Qazaq avtonomııasyn sol shaqtaǵy joǵary bılikke moıyndata almaı, áýre-sarsańǵa tústi. Jeme-jemge kelgende, «Ýaqytsha úkimet te, onyń jergilikti uıymdary da qazaq halqynyń ulttyq máselelerine taskereń kúıinde qaldy».

Budan soń Reseıdegi azamat soǵysy kezinde qurylǵan Sibir úkimeti de raı bermedi, «ýysyma syıǵan jerdiń bári meniki» dep qasarysty. Admıral Kolchak Qazaq avtonomııa ala ma, almaı ma, ony Búkilreseılik quryltaı jınalysy sheshedi dep aldarqatty. Osynyń bári Alash jurtshylyǵynyń ashý-yzasyn týdyrdy. Aqyn Maǵjan Jumabaev ózi 1918 jyly reaksııa kezinde jazylǵan dep arnaıy eskertken «Bostandyq» atty óleńinde orys shovınızminiń shekten tys qylyǵyn sımvolıstik óleń qýatymen ýyttady:

Qybyrlaǵan qońyzdar,
Qorsyldaǵan dońyzdar,
Tilegiń boldy – qýan, kúl.
Bostandyq – izgi perishte
Ketpekke ushyp ǵaryshqa
Aq qanatyn qomdap tur.

Deıturǵanmen, aqyn týǵan halqynyń jarqyn bolashaǵyna senimin eshqashan joǵaltqan joq. Oǵan aıaq astynan 1918 jyldyń mamyryna deıin alashordashylar qazaq Hlestakovy dep synaǵan avantıýrıst Kólbaı Toǵysovtyń «Úsh júz» partııasynyń túrmesine qamalǵanda shyǵarǵan «Saǵyndym» atty jyry kýá: 

Ne kórsem de alash úshin kórgenim,
Maǵan ataq ultym úshin ólgenim!
Men ólsem de alash ólmes, kórkeıer,
Isteı bersin qoldarynan kelgenin.
Búginderi bul óleń joldaryn oqyp otyrǵanyńda, Qazaq eli, Maǵjan aqyn sáýegeılikpen boljaǵandaı, kórkeıip, búkil jahanǵa áıgili memleket quryp otyrǵanyna mereılenesiń...

Aıtary joq, Alash avtonomııasy úkimetin moıyndatý áreketi shyrǵa­lańǵa túsýden arylmady. 1918 jyly 8 qyrkúıekte Sibir úkimetiniń kelisim­men shaqyrylǵan, Alashorda tarapynan Álıhan Bókeıhanov, Ahmet Baı­tur­synov, Halel Dosmuhamedov, Jan­sha Dosmuhamedov, Mustafa Shoqaı, Bıjan Janqadamov qatysqan Ýfa memlekettik májilisi qurǵan jańa úkimet – Dırektorııa da Alash avtonomııa­sy máselesin ıt-jyrtysqa salyp, aqyr sońynda kút­pegen jerden Alash­ordany taratý jóninde sheshim qabyldady. Sóıtip Ýaqytsha úki­metten de, odan soń­ǵy Sibir úki­metinen, endi Dırektorııadan da qaıyr bolmaǵan soń Alash zııa­lylary bu­ǵan deıin, 1917, 1918 jyl­­dar boıy óz­deri san dúr­kin ǵaı­battaǵan Qazan revolıýsııasynyń basshylaryna, bolshevıkterge jú­ginýge máj­búr boldy. 

Tarıhtan belgili aqı­qat – RSDRP (b)-nyń Búkilreseılik (Aprel) kon­fe­ren­sııa­synda (1917 jyl­ǵy 24-20 ap­rel, 7-12 maı) V.I.Lenın partııanyń baǵdar­la­malyq talabyn – Reseı qu­ramyna kiretin bar­lyq ult­tar úshin erikti túrde bólinip shy­ǵýǵa jáne jeke memleket qurýǵa quqy bar ekeni moıyndalýǵa tıis (pravo na samoopredelenıe, vplot do otdelenııa ı obrazovanııa samostoıatelnogo gosýdarstva dlıa nasıı, vhodıashıh v sostav Rossıı) dep jarııalaǵany málim.

Osydan dámeli Alash qaırat­kerleri Máskeýge aǵyla bastady. 1918 jyly 2 sáýirden biraz ýaqyt buryn V.I.Lenın Ult isteri jónindegi halyq komıssary I.V.Stalınmen birge Alashorda úkimetiniń ókilderi Halel Dosmuhamedov pen Jansha Dosmuhamedovti qabyldady. 1918 jylǵy 2 sáýir kúni Lenın V.I.Sta­lınmen birge tikeleı baılanys arqyly «Alash­orda úkimetiniń basshylary Álı­han Bókeıhanov, Halel Ǵabbasov jáne Álimhan Ermekovpen kelissóz júrgizdi.

1919 jyldyń naýryz aıynda Aq­pan tóńkerisinen kóńili qalǵan Ahmet Baıtursynov Keńes ókimeti jaǵyna shyǵady. Bolshevıkter Ahmet Baıtursynovtyń zor bilikti ǵalym jáne qazaq qaýymyna bek bedeldi qaırat­ker ekenin biletin. Sol sebepti Ahań Qazaq ólkesin basqaratyn memleket organynyń quramyna engizildi. 1919 jylǵy 24 shildede V.I.Lenın Halyq Komıssarlary Keńesiniń Qyrǵyz ólke­sin basqarý jónindegi Áskerı-revolıýsııalyq komıtettiń tóraǵasy etip S.Pestkovskııdi, músheleri etip Seıt­qalı Meńdeshov, Baqytjan Qarataev, Ahmet Baıtursynov, Muhamedııar Tunǵa­shın, V.Lýkashev jáne Á.Jangel­dındi taǵaıyndaý týraly mandatqa qol qoıdy. 

1919 jylǵy, mólsheri 9 jeltoqsannan soń V.I. Lenın Kremlde Qyrǵyz ólke­sin basqarý jónindegi áskerı-revolıý­sııalyq komıtettiń tóraǵasy S.Pest­kovskıı men ÁRK múshesi Ahmet Baı­tursynovty olardyń ótinishteri boıyn­sha qabyldaıdy. Pestkovskııdiń ólke sharýashylyǵy jáne saıası jaǵdaıy týraly baıandamasyn tyńdap bolǵan soń, Lenın birneshe jaqsy baıandama jasap, olardy qazaq tiline aýdaryp, grammofon plastınkasyna jazyp, plas­tınkalarmen birge dala kóshterine jetkizýge, kóshpendilerdiń malyn kedeı-kepshikterdiń paıdasyna qaıta bólýge asyqpaýǵa keńes beredi.
Uzyn sózdiń qysqasy, Alash qaırat­kerleriniń san jyldar boıy kóksegen armanyna Qazan revolıýsııasynyń basshylary qol jetkizdi. 1920 jylǵy 26 tamyzda M.I.Kalının men V.I.Lenın RKFSR-diń quramynda Qyrǵyz (Qazaq) Avtonomııaly Keńestik Sosıalıstik res­pýblıkasyn qurý týraly Dekretke qol qoıdy.

Bul maqalanyń sońǵy núktesi retinde aıtylar nárse, Ahmet Baıtursynov Kommý­nıstik partııaǵa óz erkimen kirgen­men, Qazaq ASSR-ynyń Oqý-aǵartý komıssary da bolyp qyzmet istegenimen, ózi aıtqandaı, «qyzyl» bola almady, bolshevıkter partııasy qatarynan óz erkimen shyqty. Bir kezde jazýshy Tahaýı Ahtanov Baýyrjan Momyshuly týraly: «Baýyrjan myna noqtaly dú­nıede noqtaǵa basy syımaı ketken adam» dep edi. Sol sııaqty Ahmet Baıtursynov ásirese stalındik noqtaǵa kónbedi. 

Alashorda men Alash partııasynyń basshylary men múshelerine Keńes ókime­tiniń 1919 jylǵy 4 sáýirde jarııalaǵan amnıstııasy V.I.Lenın qaıtys bolǵansha, odan keıin de eki-úsh jyl kúshin saqtady. V.I.Lenın dúnıeden ozarynyń aldynda partııanyń Ortalyq Komıtetine gensek Stalındi ornynan taıdyrý týraly arnaıy hat jazsa, 1929 jyldyń ortasynda OGPÝ Alashorda qaıratkerlerin qamaýǵa alsa, keıin alashordashylardy ǵana emes, qolyna myltyq ustap Keńes ókimetiniń Qazaqstanda saltanat qurýyna belsendi atsalysqan Sáken Seıfýllındi de atsa, myńdaǵan adal jandar stalındik qandy qasapqa ushyrasa, ıtjekkenge aıdalsa, bul endi óz aldyna jeke áńgime.

Sherıazdan ELEÝKENOV,

Memlekettik syılyqtyń 
laýreaty