Úsheýi oıynshyqqa talasyp ursysyp qalady. Biraq tez tatýlasady. Qarap otyrsam onysy da qyzyq eken. Shekisip qalǵan eki nemerem «Kel tatýlasamyz» dep bir biriniń saýsaqtaryn ilmek qylyp ilip alyp: «ne derıs, ne derıs, a mırıs» dep qosarlana taqpaq aıtyp, qoldaryn silkip qalady. О́kpelesken jas sábılerdiń osylaı óz renishterin jýyp-shaıyp jatqanyn talaı kórgenmin. Balalardyn bulaı bitimge kelgeni maǵan unady. Unamaǵany – qazaq tilinde emes. Qazaq tilinde balalarǵa arnalǵan óleńder az ba, álde nasıhaty kem be dep oıladym. Sol arada oıyma ońaı jattalatyn tórt aýyz óleń joldary kele qaldy. Dereý nemerelerimdi shaqyryp alyp: «Endi taǵy da ókpelesip qalsań-dar, myna taqpaqty aıtyp tatýlasyndar» dep esime túsken óleń shýmaqtaryn aıtyp berdim: «Oına, oına, tóbelespeı oına! Oına, oına, dostyǵyńdy joıma! Tóbelespeı oınaıyq, oıynǵa biz toımaıyq». Nemerelerim de lezde jattap alyp, taqpaqtata jóneldi.
Bul jaıt maǵan úlken oı saldy. Kishi synyptarǵa úı tapsyrmasyna berilgen taqpaqtardy balalardyń jattaı almaı qınalǵandaryn únemi kóremin. Balalar oqýlyqty oqı almaı, jattaı almaı nege qınalady? О́ıtkeni jas balalarǵa arnalǵan óleńder tym kúrdeli, uıqasy aýyr jáne óleńniń maǵynasy bastaýysh synypta oqıtyn balalar úshin túsiniksiz. Sóıleýdi áli durys meńgermegen búldirshinderge tereń oıly, maǵynasy kúrdeli shýmaqtar qajet emes. Balalarǵa ana tilin úıretý, jattyqtyrý úshin tilge jeńil, jattaýǵa ońaı taqpaq kerek. Iаǵnı, óleń ne týraly ekenin bala túsinip, bilip turýy tıis. Sondyqtan balalar taqyrybyna jazatyn aqyndar osyǵan kóńil aýdarsa der edim.
Buryn balalarǵa arnalǵan óleń-jyrlarǵa mán bermegendigim bolar, onyń sońdaı mańyzdy másele ekenin baıqamappyn. Bul memlekettik turǵyda oılanyp, júıelenýi tıis dúnıe. Ásirese qazaq tilin qaıtadan qalpyna keltirý úshin óte qajet qural. Oryssha oılap, oryssha sóıleıtin orta jastaǵy qarakózderimizdi qaıtadan qazaq tiline úıretý qıyn. Oǵan kóp qarajat, uzaq ýaqyt, eń bastysy, qajyr-qaırat kerek. Sol sebepti qazaq tilin qaıta tuǵyryna qońdyrý jolyndaǵy jumysty jas sábılerden bastaǵan abzal. Balalar ana tilin ábden úırenip, sanasynda jattalǵan kezde ǵana qosymsha til úıretýge bolady.
Japon halqynyń sany 128 mıllıondy quraıdy eken. Qazirgi kezde tiline eshqandaı qaýip tónip turmasa da japon balalaryna 13 jasqa deıin shet tilderin úırenýge tyıym salynǵan. Iаǵnı, árbir japon balasy múshel jasqa deıin ana tilin oqyp, úırenýi kerek. Biz úshin úırenetin úrdis. Bul – tarıhı ári áleýmettik qajettilik. Al elimizde mektep tabaldyryǵyn jańadan attaǵan baldyrǵan tildi balalarǵa úsh tildi úıretip jatyr. Ana tilin meńgerip úlgermegen sábı sanasy úsh ulttyń tilin shatastyryp, aqyry ana tilinen ajyrap qalýy bek múmkin. Mundaı jaǵdaıda balalardyń bolashaǵyna kim jaýapty bolmaq? Bul taqyryp týraly oı tolǵaýǵa 1-synypta oqıtyn nemerem Tomırıs ekeýmizdiń aramyzda bolǵan áńgime sebep boldy. Qazaq mektebinde oqıtyn Tomırısti sabaqtan shyqqanynda qarsy alyp, ekeýmiz áńgimelesip, úıge kele jattyq. Bir kezde Tomırıs: «Ata, men qazir qaı tilde sóılep kele jatyrmyn» dep tosyn suraq qoıdy. Men tosylyp qaldym. О́ıtkeni nemerem orys-qazaq tilderin aralastyryp sóılep kele jatyr edi. Úsh tilde oqımyn dep ábden shatasqany kórinip tur. Men oǵan: «Sen orys-qazaq tilin aralastyryp sóılep tursyń» dedim. Tomırıs túsinbeı taǵy da suraǵyn qaıtalady. Men de nemeremniń suraǵyna durys jaýap bere almadym. О́zderińiz oılańyzdar, aqyl men sana-sezimi durys jetilmegen, áripti endi tanyp jatqan sábıge mynaý qazaq tili, mynaý orys tili, mynaý aǵylshyn tili dep qolmen qoıǵandaı qalaı túsindirýge bolady? Sondyqtan maǵan qarap aýyzyn ashyp, jaýap kútip turǵan nemeremdi basynan sıpap: «Keıin túsindiremin» dep kúldim.
Úsh tildi úırenemiz dep júrip óz tilimizden aıyrylyp qalamyz ba degen qorqynysh bar. Balalar aǵylshyn tilin shalaǵaı bolsa da úırenip, kompıýterden bas kótermeı júrgeninde týǵan tilinen jerip ketýi de múmkin ekenin umytpaıyq. О́ıtkeni qazaq tili kompıýterde aǵylshyn tilimen básekeles bola almaıdy. Biz ana tilimizden aıyrylý úshin aǵylshyn tilin úırenip jatqan sııaqty áserde qalamyn keıde. Qosymsha til úırený týraly sheshimdi bala men ata-anasy qabyldaýy kerek. Jaratylystyń ár adamǵa bergen aqyly, sana-sezimi, qabileti de ártúrli. Muny ǵalymdar da teriske shyǵarmaıdy. Ult pen urpaq bolashaǵyn oılaıtyn azamattarǵa osy oıymdy jetkizýdi jón sanadym.
Qaıdar ShAIZADINOV,
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Kókpekti aýdany
