Mazardyń kesegin jel men kún jep bitirgen. Kókten tamshy tambaıtyndyqtan munda jerdiń tańdaıy kebersip, sol mańnyń shóbi shilde túspeı-aq kúıip ketedi. Aspan aınalyp jerge túsetin ystyqtan sý emes, topyraq qaınaǵandaı. Ustarǵa butasy joq sary dalada naǵyz oazıs sekildi Aqkól jatyr aınadaı bop. Basyn Ulytaýdan alatyn Jylanshyq ózeni tasyǵan jyldary ol da shalqıdy, al ózenniń arnasy tolmaǵan jyldary kóldiń sýy da qaımaqtanyp qala beredi.
Ahańnyń ómirindeı tabıǵaty asa qıyn osy Aqkóldiń tóńireginde Ahmettiń túp babasy bolatyn Úmbeteı batyr urpaqtarynyń biri Ibragım Aǵytaev ta týyp-ósti. О́zi soǵystyń qaınap turǵan kezinde týdy. Sábıi bir aıǵa tolmastan anasy kolhozdyń ógizin baǵýǵa jegilipti. Aýylda er-azamat qalmaı bara jatyr, maıdannan «qara qaǵazdar» kelýdi jıiletken. Qaıǵy men aýyr tirlikten shyńy shyǵyp otyrǵan abysynǵa ózgeniń sharanasyn baǵý ońaı ma? Bala jylaı bergende «týa sala bárin jalmaǵan jalmaýyz-aı!» dep keıip qoıady eken. Ana men bala baıǵus qashanǵy jylasyn, eńbek armııasyna ketken ákesi qolynyń jaramsyzdyǵynan bosap kelip, dalanyń ań-qusyn atyp, odan jylqy baǵyp, ileske ilesip ketedi.
Shynashaqtaı bala jarbıyp ákesi Aǵytaıdyń qasynan qalmaıdy, tórt jasynan taıǵa minedi. Ákesi onsyz da qyryla-qyryla azaıǵan aǵaıyndy bóle-jarmaı, tapqanyn bólisipti. Balasyna da «ana kempir-shalǵa sálem ber, ákesi soǵysta ólgen myna balany jylatpa, ana bala atadan jalǵyz edi, qasyńa ertip oınat» dep, bárin baýyryna tartyp úıretedi. Áke tárbıesi Ibragımdi kópshil etti jáne kishkentaıynan aýyldaǵy qarııalardyń áńgimesin tyńdap, elgezek, sóz uqqysh bolyp er jetti. Sonda ábden zárezap bolǵan aýyldaǵy shaldar «qaıran, Ahań, Ahań» dep kúbirlesip otyrar edi, odan qalǵan sózderdi aıtar edi, shejiresin taratar edi.
Ibragım mektepti bitirgen soń, Qyzylorda pedagogıkalyq ınstıtýtyna oqýǵa tústi. Emtıhan qabyldap otyrǵan professor kisi: «Qaıdan keldiń, balam?» dep suraıdy. «Torǵaıdan, Aqkólden keldim» dep taq ete qalady bul. Professor selk ete qalǵandaı bolady, aldyndaǵy abıtýrıentten kózin almaı, oıǵa batqan kúıi únsiz qalyp, biraq lám demedi. Stýdent atanǵan soń álgi professordyń Áýelbek Qońyratbaev ekenin bildi. Ol kezde jastyqpen asa mán bermese de, bir sáttik sýret ǵumyr boıy kóz aldynda qalǵan.
– Ustazymyzdyń boıyn jıyp alǵandaı ári maǵan tesile qaraǵanynyń jumbaǵyn Ahań 1988 jyly aqtalǵanda bir-aq bildim ǵoı. Áýelbek aǵamyzdyń kóz aldynda Ahańnyń rýhanı alyp tulǵasy men ol kórgen mehnat turdy ma eken, aıtýǵa til joq bolǵandyqtan bárin de ishine jutqan bir sátine kýá bolǵan shyǵarmyn dep oılaımyn qazir,–deıdi Ibragım aǵa. Aqtalǵanda Ahańnyń arýaǵy tutas eldiń rýhyn aspanǵa kóterdi. Ol kezde aýylda Ahmettiń kózin kórgen, Ahań úshin jazyqsyz jazalanǵandardy, tipti sol úshin qaza bolǵandardy biletin shaldardyń kózi tiri bolatyn. Ibragım aǵa Ahmettiń shejiresin sonaý Úmbeteı batyrdan qaıyryp aıtatyn sol aýyl aqsaqaldarynyń áńgimesine qanyq-ty.
Ahań Aqkóliniń tuzy sor eken. Táýelsizdik alǵannan keıingi jyldardaǵy naryq qıyndyǵynyń quryǵy aldymen Aqkól tóńiregine jetkendeı edi. Uzyn sózdiń qysqasy – oblys ortalyǵyna jaqyn tabıǵaty tamyljyǵan Áýlıekólde turyp jatqan Ibragım Aǵytaıuly jurt qalaǵa qashyp jatqanda, azyp-tozǵan aýylyna kóship keldi. 1997-1998 jyldary aýylǵa ákim bolyp saılandy. Ol kezde Torǵaıda bir qap unnyń baǵasy bir qoı bop, jylqyny ury menshiktep, el kúızelip, jastardyń rýhy túsip, ishimdikti aınalshyqtap qalǵan bolatyn. Tyǵyryqtan qalaı jol tabýǵa bolady? Ol kúndiz-túni oılandy, aýyl osylaı bolyp qurdymǵa kete bere me? Oılana kele adamdardyń, ásirese, jastardyń rýhyn kóterý kerek dep sheshti. О́zi Ahmet Baıtursynovty bergen áýlettiń burynnan jınap júrgen shejiresin «Babamyz–bekzat, danyshpan» degen atpen kitapsha etip shyǵardy. Ahmet Baıtursynovtyń shyqqan tegin bilgisi keletinderge bul kitapsha tamasha derekkóz bolary sózsiz.
– Elbasynyń 2000-shy jyldy Mádenıet jyly dep belgilegenin arqa tuttym da, sol jyly el aǵalarynan komıssııa quryp, Aqkólde Ahań aýyldastarynyń, Úmbeteı urpaqtarynyń qaýyshýyn uıymdastyrdym. Oǵan Qostanaı memlekettik ýnıversıtetiniń sol kezdegi rektory, marqum Zulqarnaı Aldamjar qatysyp, Ahań aqtalǵaly onyń týǵan jerinde bolǵan tuńǵysh sharaǵa 40 myń teńge shashý shashty, eki stýdentke shákirtaqy taǵaıyndady. Bul sol kezdegi ólshemmen az qarjy emes edi. Torǵaı tóńireginen shyqqan aqyn-jazýshylardy shaqyrdym. Sharada palýan kúrestirip, at báıgesin jiberdik. Kelgen qonaqtarǵa Ahań áýletiniń shejiresi, álgi «Babamyz – bekzat danyshpan» atty kitapshamdy tegin tarattyq, – dep eske alady Ibragım aǵa. Báıge men palýan kúrestiń júldesine tapqanynsha qoı, baspaq tikken bolatyn, Ibragım aǵa qyza-qyza óziniń minip júrgen eski mashınasyn da júldege salyp jiberedi. Aýyldyń eńsesin bir kóterip tastaǵan jıynǵa razylyǵyn bildirgen belgili aqyn Serikbaı Ospanov sol jerde:
«Umtylǵan elmiz ǵoı kún jaryǵyna,
Tańqaldym tańǵajaıyp tanymyńa.
Rahmet, aǵataıym Aǵytaev,
Nár berdiń aýylyńnyń tamyryna!»
dep taban astynda sýyryp aıtyp jibergen eken.
Aýyl ákiminiń osy eńbegi jáne el turmysyndaǵy ilgerileýshilikter úshin oblysta ekinshi bolyp «A.Baıtursynov medalimen», oblys ákiminiń Qurmet gramotasymen marapattaldy.
– Aqkóldikterdiń qazir jaǵdaıy qalaı?–deımiz oǵan.
– Sol qıyn jyldary aýyldastar maldy taýysqan soń, olardyń járdemaqysyn qolyna bermeı, qoı, qozy, buzaý aldyratynmyn. Oǵan ýaqytysynda renish te, aryzdanyp, ákimge barǵandar da boldy. Qazir sol qozy men qoı ár úıde qoraly ýaq mal, úıirli jylqy, tabyndy sıyr bolǵan. Eshteńeden kem emes. Baıaǵyny eske alyp, maǵan rahmetin aıtady, –deıdi ol.
El ekonomıkasynyń ósýine qaraı, alystaǵy aýylda da jurttyń turmys jaǵdaıy jaqsardy. Qaısy jyly Ibragım aǵanyń aýyldyń onshaqty balasyn ertip alyp, Semeıge qaraı, Abaı, Shákárim jatqan Jıdebaıǵa jol tartqany da qyzyq. Balalar jazǵy kanıkýlǵa shyǵysymen olardyń ata-anasymen sóılesti, jol qarajatyn aldy. Jıdebaıdaǵy ulylardyń rýhyna táý etti, Abaıdyń mýzeıin tamashalatty, jolaı Bórlidegi Muhtar Áýezov mýzeıine soqty. Aýyl balalary rýhanı teńizdi keshkendeı ásermen qaıtty.
– Balaǵa halqynyń tarıhy, týǵan jerden kimderdiń ótkeni, ata-babasy týraly aıtyp otyrmasań, kókirek kózin ashpasań zııalylyq qaıdan kelsin? Bala tárbıesin tek mektepke artyp qoıýǵa bolmaıdy, – deıdi ol sóz arasynda. Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda aıtylatyn ulttyq kod úshin aǵa urpaqtyń jaýapkershiligi bolýy tıis dep sanaıdy keıipkerimiz. Ony osyndaı isimen dáleldep te júr.
Ibragım Aǵytaıuly Ahmet Baıtursynovtyń ómirin tanymdyq zertteýdi jalǵastyryp keledi. Ahańnyń jubaıy Bádrısafanyń taǵdyry týraly málimetter jınaý úshin «Bádrısafa» tarıhı-tanymdyq ekspedısııasynyń belsendi múshesi retinde Áýlıekól, Qarqaraly men Semeı, Orynbor, Tom, Omby qalalaryna saparlady. О́zi bastama kóterip, aýyldastaryn asarlatyp, Ahańnyń bala kezde turǵan úıin qalpyna keltirdi. Ibragım aǵanyń uıymdastyrýymen Meńdiqara aýdanynda Bádrısafaǵa belgi, Áýlıekólde Ahmet Baıtursynovqa eskertkish-músin qoıylyp, oblys ákimi Arhımed Muhambetovtyń qoldaýymen respýblıkalyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııa ótkizildi. A.Baıtursynovtyń týǵan kúnin naqtylaý týraly onyń usynystary, zertteýleri de aıta qalarlyqtaı. Jýrnalıstıkanyń aýylynan da habary bar Ibragım aǵanyń A.Baıtursynov týraly «Ańsatqan Ahań eli», «Aq jolmen júrgen asyldar», «Ahań – ulttyq rýhanııattyń uly tini», «Ahańdy qýdalaý babasynan bastalǵan», taǵy basqa maqalalary tanymdyǵymen baǵaly.
Ibragım Aǵytaıuly – qutty shańyraqtyń bas ıesi. Elý jeti jyl otasyp kele jatqan jubaıy Záýre apaı ekeýi alty bala tárbıelep ósirdi, báıterekteı butaq jaıǵan úlken áýlet boldy.
– Úmbeteı batyrdyń 26 balasy bolǵan. Onyń tórteýin jaýgershilikte asyrap alǵan eken. Alty áıeliniń beseýi qalmaqtan oljalaǵan qyzdar bolypty. Ahań Úmbeteı babamyzdyń qazaq anamyzdan, biz qalmaq anamyzdan taraǵan urpaǵymyz. Meniń kishkentaı, qysyq kóz, qıǵash qas bolyp qalǵanym sodan bolar, – dep ázil de aıtyp qoıady Ibragım aǵa. Al adamnyń iriligi isinde bolsa kerek. Ata-baba men búgingi urpaq arasyndaǵy rýhanı tin úzilmeýin oılap, úndemeı júrip-aq úlken ister bitiretin Ibragım aǵany iri emes dep kim aıtar?
Názıra JÁRIMBET,
«Egemen Qazaqstan»
QOSTANAI
