KSRO-nyń Saýd Arabııasyndaǵy ókiletti ókili Názir Tórequlov – (1928-1936 j.j.) keńes tarıhyn, onyń ishinde keńes dıplomatııasy tarıhyn jasaýshylardyń qataryna ábden qosýǵa bolatyn tulǵa. Saýd Arabııasyndaǵy keńestiń ókiletti ókiliniń jarqyn qyzmeti dıplomattardyń jas býynyna laıyqty úlgi, al onyń HH ǵasyrdyń birinshi jartysynda oryn alǵan oqıǵalarmen tyǵyz baılanysyp jatqan qysqa da jarqyn ómiri bizdiń halqymyzdyń esinde uzaq saqtalmaq.
Názir Tórequlov 1892 jyly Koqanda maqta saýdasymen aınalysatyn dáýletti otbasynda dúnıege keldi. Jas kezinde alǵan tálim-tárbıesi, boıyndaǵy ańǵarympaz aqyly maqsatkerlik, alǵa jetelegen kúsh-qaırat sekildi tabıǵı daryn-qabiletimen ushtasqan onyń jan-jaqty bilimi Tórequlovty ózgeshe, jarqyn isterge toly bolashaq kútip turǵanyn ańǵartqandaı edi.
Qazaq, ózbek jáne orys tilin birdeı jaqsy bilgen ol klassıkalyq orys ádebıetiniń úlgilerimen jas kezinen tanys bolyp, ákesi jazdyryp alatyn gazet-jýrnaldardy oqyp ósti. Názirdiń bilim alýy, ózi jazǵanyndaı, «jańa úlgidegi dinge» den qoıǵan Qoqandaǵy «Jádıt» medresesinen bastaldy. Balalyq shaǵynda osylaı medreseniń arab álipbıin úırenýi, oqı jáne jaza bilýi, namazdy, qasıetti «tahfız ál-Quran ál-Kárimniń birqatar súrelerin jatqa bilý sııaqty negizgi oqytý baǵdarlamasyn ıgerýiniń keıinnen Tórequlovqa ıslamnyń qasıetti mekeni Saýd Arabııasynda jas keńes memleketiniń ókili bolyp qyzmet etkende kóp kómegi tıdi.
Dinı «Jádıt» medresesinde úsh jyl bilim alǵannan keıin Názir 1902 jyly Qoqanda ashylǵan «orys-túzem» mektebiniń tabaldyryǵynan attady. Al, eki jyldan keıin ol Qoqan kommersııalyq ýchılıshesine oqýǵa tústi. Bul oqý ornynyń qabyrǵasynda ótken segiz jylda qarjy men kommersııa salasynda negizgi bilim alýmen qatar, dúnıetanymynyń da keńeıýi Tórequlovtyń qoǵamdyq-saıası kózqarasynyń qalyptasýyna yqpal etti.
Názir óziniń bilimin Máskeý kommersııalyq ınstıtýtynda jalǵastyrdy. Bul jerde oǵan fransýz jáne nemis sııaqty eýropa tilderin tereńirek bilýge múmkindik týdy. Tórequlov olarǵa qosa túrik tilin de bildi. Osylaı ol kásipqoı dıplomattyń tabysty jumys isteýine asa qajet qasıet ıesi – naǵyz polıglot boldy.
1914 jyly burq ete túsken Birinshi dúnıejúzilik soǵys, odan keıingi alasapyrandy oqıǵalar balam kommersanttyq joldy tańdaıdy degen Názirdiń ákesiniń úmitin birjolata úzdi.
1917 jylǵy Qazannan keıin jáne Ortalyq Azııada jańa ókimet ornaǵannan bastap, taptyq kúreste birshama shyńdalyp, tájirıbe jınaqtaǵan Tórequlovtyń saıası qyzmet mansabyna keń múmkindikter ashyldy.
1918 jylǵy qazanda ol bolshevıkter jaǵyna shyqty. RKP(b) músheligine qabyldanysymen, óz erkimen Qyzyl armııaǵa jazyldy jáne Túrkistandaǵy Atty ásker saıası basqarmasynyń bastyǵy bolyp taǵaıyndaldy.
Osy kezden bastap onyń saıası qyzmetiniń ósý joly kúrt órleı tústi. Oǵan qosa, revolıýsııalyq arynnyń yqpalymen osy kezeńde Tórequlovtyń pýblısıstik, buqaralyq-mádenı jáne aǵartý jumystaryn uıymdastyrýshylyq qabileti men talanty jan-jaqty kórindi. Qoqan sovdepinde jumys isteı júrip, onyń baspalyq organy «Halyq gazetasyn» («Narodnaıa gazeta») ashýǵa belsene qatynasty, Túrkistan KP Ortalyq komıtetiniń organy «Inkılob» («Revolıýsııa») jýrnalynyń alǵashqy sanyn uıymdastyryp shyǵardy.
1919 jyly basmashylarmen qarýly kúres qyzǵan shaqta Tórequlov Oblrevkomǵa jumysqa tartyldy jáne biraz ýaqyttan keıin Túrkistan aǵartý komıssary bolyp bekitildi.
1920 jyldyń jazynda Túrkistan Kompartııasynyń ýaqytsha OK qurylyp, Tórequlov onyń hatshysy bolyp saılandy. Mine, osy kezden bastap, ol ózin memlekettik deńgeıdegi saıası qaıratker retinde kórsete bastady. 1921 jyly mamyrda Keńesterdiń kezekti sezinen keıin Tórequlov Túrkistan Ortalyq Atqarý Komıtetiniń tóraǵasy bolyp saılandy.
1922 jyly qazanda Máskeýge VKP (b) Ortalyq Komıtetiniń qaraýyna shaqyrtylyp, birazdan soń KSRO halyqtary Ortalyq baspasy basqarmasy tóraǵalyǵyna taǵaıyndalýymen Názirdiń qoǵamdyq-saıası qyzmetiniń múlde jańa jáne búkilodaqtyq kólemdegi kezeńi bastaldy. О́zi 1928 jylǵa deıin jetekshilik etken Ortalyq baspada onyń baspager, redaktor jáne tilshi-ǵalym retindegi talantynyń jańa qyrlary ashyldy. Osy qyzmette Tórequlovtyń jańa keńes memleketindegi ulttar mádenıetterin damytýǵa qosqan úlesi baǵa jetkizgisiz.
Ortalyq baspanyń tóraǵasy bolyp qyzmet istep júrgende-aq Názir NKID (Syrtqy ister halyq komıssarıatynyń) rezervine qoıylǵan bolatyn. NKID basshylyǵynyń N.Tórequlovty KSRO-nyń Saýd koroldigindegi ókiletti ókili etip taǵaıyndaý máselesine oraı VKP (b) Ortalyq Komıtetiniń bas hatshysy Stalınge jazǵan arnaıy qyzmettik hatynda onyń «musylman álemi men dúnıetanymynyń asa iri bilgiri jáne Hıdjaztaǵy bizdiń ókilderimizden talap etiletin kúrdeli de názik saıasatty júrgizýge barynsha laıyq ta qabiletti ekendigi» atap kórsetildi. Bas hatshy bul usynysty qoldady. Sóıtip, Tórequlov 1927 jylǵy 15 jeltoqsanda Hıdjaz, Nedji jáne qosylǵan oblystar koroldigindegi (sol kezde Saýd memleketi osylaı atalǵan) ókiletti ókil bolyp taǵaıyndaldy. Tuńǵysh ókiletti ókil qazaqtyń uzaqqa sozylǵan, jarqyn isterge, tolassyz kúres pen mazasyz kúnderge toly arabııa dastany osylaı bastaldy.
Arab jerinde KSRO-nyń jańa ókiletti ókili erekshe qurmet jáne dostyq peıilmen qarsy alynyp, 3 qazanda ol Mekkede koroldiń uly hanzada Feısalǵa óziniń senim gramotasyn tapsyrdy.
Koroldiń keńestik dıpmıssııanyń jańa jetekshisi saýd úkimeti men monarh tarapynan «qurmet pen izgi peıil-qatynas» kóretin bolady dep sendirýi hattama úshin jáı aıtyla salǵan sóz bolmaı, Tórequlovqa rasynda da koroldikte bolǵan segiz jyl ishinde Ábdel Ázız ál-Saýd pen onyń aınalasyndaǵylardan erekshe qurmet pen iltıpat kórsetildi. Munda, árıne, ókiletti ókildiń korolmen jáne onyń balalarymen shynaıy dostyq qarym-qatynas ornata bilgen jeke basynyń unamdylyǵynyń da aıtarlyqtaı ról atqarǵany sózsiz.
Názir jańa qyzmetine tez úırenisip, jergilikti yqpaldy adamdarmen jáne kópestermen dostyq baılanys ornatyp aldy. Buǵan, negizinen, onyń qysqa merzim ishinde arab tilin jaqsy meńgerip alǵany jol ashty deýge bolady, ony jetik úırengeni sonshalyqty, ol saltanatty jıyndarda dıpkorpýstyń atynan quttyqtaý sóz sóılep, jergilikti dinı gulamalarmen teologııalyq taqyrypta pikir talastyratyndaı dárejege jetti. Tórequlovtyń baılanys órisi keńı tústi. Baryp qyzmet etip jatqan eldiń ishki jáne syrtqy saıasatyn tez meńgerip alýy, osy tárizdes aǵymdaǵy máselelerdi bilip otyrýy tıistigi jáne KSRO-men qarym-qatynastyń keleshegi oǵan ártúrli deńgeıdegi saýdtyq sheneýniktermen, monarhtyń ózimen jáne balalarymen jıi kezdesip, pikirlesýge múmkindik berdi. Názir eýropalyq áriptesterine qaraǵanda korolmen jáne onyń Hıdjaztaǵy ókili, hanzada Feısalmen jıi kezdesip, pikirlesetin boldy. О́ıtkeni, Ábdel Ázız jáne onyń tóńiregindegi mártebeli kisilermen kezdesý negizinen Mekkede ótip, ondaı «qasıetti» mekenge basqa dindegilerdiń barýyna ruqsat etilmedi. Al shynaıy musylman Tórequlovqa mundaı shekteýler qoıylǵan joq. Jalpy keńestik ókiletti ókildiń jurtty ózine qarata biletin erekshe tartymdylyǵyn aıta ketken jón. Joǵary dárejedegi bekzattar, atap aıtqanda, ár salanyń mınıstrleri, áskerı shendi adamdar, tipti, jergilikti jasyryn polısııanyń bastyǵyna deıin Názirmen jaqsy qarym-qatynasta bolyp, qajetti málimet-aqparattarmen bólisip otyrdy. Al Názir Tórequlovtyń utymdy usynystary Máskeýge óziniń halyqaralyq bedelin nyǵaıtý baǵytynda naqty qadamdar jasaýǵa múmkindik berdi.
О́zi kelip jumys istep jatqan elde jáne tutastaı alǵanda osy aımaqtaǵy óz Otanynyń solaı bedelin nyǵaıtýdy Názir óziniń ókiletti ókil retindegi qyzmetiniń mán-maǵynasy dep bildi. Ol aqyr aıaǵynda 1930 jyly úlken tabandylyqpen keńestik dıpagenttik pen bas konsýldyqtyń dıpmıssııaǵa aınaldyrýǵa jáne dıpkorpýsta óziniń dýaıen bolyp saılanýyna qol jetkizdi jáne muny Ortalyqqa maqtanyshpen habarlady. Syrtqy ister halyq komıssary M.Lıtvınovqa joldaǵan hatynda: «...dıpkorpýstaǵy aǵalyq jol úshin tarıhı kúres aıaqtalyp, bizdiń paıdamyzǵa sheshildi»,- dep jazdy.
Názirdiń sheteldik dıplomattar arasynda bedeliniń ósýine bir jaǵynan korol saraıy tarapynan oǵan kórsetilgen erekshe qurmet te yqpal etti. Keńestik musylman ókiletti ókildi koroldiń qanshalyqty qoldap-qýattaǵanyn myna bir eleýli jaıt ta ańǵartqandaı: onyń Tótenshe jáne О́kiletti mınıstr retindegi (qazirgishe elshiniń) senim gramotasyn tapsyrý rásimi Mekkede 26.02.30 jyly jergilikti ýaqyt boıynsha saǵat 22.00-de ótkizilip, búkil musylmandar úshin qasıetti taǵdyrdy aıqyndaıtyn - «Láılátúl Qadir» túnimen sáıkestendirildi.
О́kiletti ókil de óz tarapynan rııasyz qyzmet etip, monarhtyń otbasyn jáne koroldiktegi «kil myqtylardy» óz jaǵyna tarta bildi. Hanzada Feısaldyń ózi kelip malıarııa (bezgek) aýrýynan emdelgen dárigerlik ambýlatorııa ashty, Lenıngradtan arnaıy maman shaqyrtyp, koroldiń at-Taıf qalasyndagy jazǵy rezıdensııasyna kúlli arab túbeginde tuńǵysh ret monarhqa Keńes úkimeti syılaǵan avtomatty telefon stansııasyn ornattyryp berdi, Keńes Odaǵynan jergilikti aqsúıekterge qurannyń kóne qoljazbasy men on eki keselik shaı servızin, qulaqqa kıetin esitkish apparat, qaýynnyń tuqymy sııaqty ártúrli syılyqtar men tartý-taralǵylar aldyrtyp, syıǵa tartty.
Názirdiń jeke basynyń qasıet-qabiletiniń arqasynda onyń susty monarhpen qatynasy birtindep shynaıy dostyq pen bir-birine degen qadir-qurmetke ulasty. Korolmen bolǵan eki jaqty qarym-qatynastyń barlyq máselelerin qamtyǵan áńgimeler barynsha ashyq jáne syndarly bola tústi.
Tórequlovtyń ókiletti ókil qyzmetiniń aıaqtalar tusyna taman saýdtyq kóshbasshynyń: «Men keńestiń kómegine muqtajbyn. Men áskerı-saıası máselede KSRO-nyń qoldaǵanyn qalaımyn. Meıli, Keńester maǵan basshylyq jasasyn. Men, meniń artymnan qarýly kúshterim Keńesterdiń artynan eretin bolamyz. Keńesterdiń meni KSRO men arabtardyń múddeleri úshin qalaýynsha paıdalanýyna bolady», dep aǵynan jarylýy saıası turǵydan tereń oıdy meńzegendeı edi. Sóz joq, ál-Saýdtyń bulaı rıtorıkalyq sıpatta sóıleýiniń ár jaǵynda Máskeýdiń senimine kirip, odan taýarlyq nesıe alý múddesi jatqan bolatyn. Deı turǵanmen, keńestik taýarlar úshin «erekshe rejimniń» jáne jan-jaqty karym-qatynasqa basqa da kedergilerdiń joıylýynan keıin koroldiń olaı sóıleýi, qazirgi tilmen aıtqanda, eki eldiń arasyndaǵy strategııalyq áriptestiktiń óskendigin ańǵartatyn.
Saýda-ekonomıka salasyndaǵy mundaı tabysty qadamǵa qoljetkizýge negizinen, Tórequlovtyń jan-jaqty oılastyryp, Saýd Arabııasyna 1932 jyly janarmaıdyń iri partııasyn - 50 myń jáshik benzın men sonsha mólsherdegi kerosın jetkizip berý jóninde kelisim jasattyryp, ony júzege asyrtqan, áıgili «benzın mámilesi» yqpal etken edi.
1932 jyly sol ýaqyttaǵy eki jaqty keńes-saýd qatynasynyń joǵary deńgeıin bildiretindeı iri oqıǵa oryn aldy. Saýd Arabııasynyń bolashaq koroli, hanzada Feısal KSRO-ǵa resmı saparmen kelip qaıtty.
M.Kalının, V.Molotov jáne N.Krestınskııdiń qatysýymen júrgizilgen hattamalyq sharalar barysynda eki taraptan da bir-birlerine degen shynaıy dostyq pen adaldyq týraly aıtyldy.
О́kiletti ókil syrtqy saıasatty nasıhattaý isine de erekshe mańyz berdi. Keńes Odaǵyndaǵy: ult máselesin sheshýge, musylmandardyń ómirine, beıbit jáne áskerı qurylystarǵa, birinshi besjyldyqtyń qorytyndylaryna, ekinshi besjyldyqtyń oryndalýyna qatysty bolyp jatqan oqıǵalar kóptegen jergilikti qaıratkerlerdi qyzyqtyratyn, sondyqtan da olar Tórequlovqa osy jóninen materıaldar berý jaıynda ótinish bildirip jatatyn. Bul oraıda ókiletti ókildiń Ortalyqqa saýdtyq resmı basylym «Ýmmýl-Kýra» gazeti bas redaktorynyń ótinishi boıynsha Reseıdiń ońtústigine XI ǵasyrda barǵan arab saıahatshysy Ibn Batýtanyń júrip ótken jolynyń kartasyn jasap jatqanyn, sondaı-aq, «arabtardy Reseı jáne onyń tarıhymen tanystyrý» maqsatynda KSRO-nyń soltústigi jóninde arab tilinde jazba daıyndap jatqanyn habarlaýy qyzǵylyqty jaıt. «Barlyq jaǵynan alyp qaraǵanda, arabtarmen bulaı ǵylymı baılanys jasaý paıdaly»,- dep qorytyndylaıdy óz oıyn ókiletti ókil. 1933 jyly Saýd jaǵyna kómek retinde Hıdjaz jerinen tabylǵan mıneraldar úlgileriniń keńestik zerthanalarda zerttelip qaralýy da Tórequlovtyń aralasýymen júzege asyryldy.
Alaıda, ókiletti ókildiń kóp kúsh salýynyń arqasynda keńes - saýd qarym-qatynasy óziniń belgili bir bıik deńgeıine jetken tusta Máskeý ony qandaı da bir túsiniksiz saıasatpen tejeı bastady. Buǵan qosa, Tórequlovtyń júrgizilgen belsendi jumystary Ortalyq tarapynan laıyqty baǵasyn alǵan joq, tipti ókiletti ókilge beriletin nusqaýlar barynsha qatqyldana jáne beıtaraptandyryla tústi. Mine, osylarǵa qaraǵanda, keńestik syrtqy saıasattyń birjola batystyq baǵytqa oıysqany ańǵarylǵandaı edi.
Keńes-saýd qatynasynyń tarıhy sekildi Tórequlovtyń taǵdyry da qaıǵyly aıaqtaldy. 1937 jyly oǵan pantúrikshildik degen sııaqty jalǵan jalalar jabylyp, qamaýǵa alynyp, NKVD qabyrǵasynda ajal qushty.
Korol ál-Saýdty ózi jaqsy biletin Tórequlovtyń taǵdyry qatty qapalandyrdy. «Baýyry Názirdi» aıamaı jazalaǵandarǵa onyń qanshalyqty kúıingenin koroldiń aınalasyndaǵylar kórdi. Keshikpeı ol dıplomatııalyq kanaldar arqyly Keńes odaǵynyń basshylyǵyna basqa ókiletti ókildi kórgisi de kelmeıtinin jetkizdi. 1938 jyldyń sáýirinde KSRO-nyń Syrtqy ister halyq komıssarıaty Saýd Arabııasyna nota joldap, taıaý ýaqytta keńes-saýd qarym-qatynasyn jaqsartýdyń múmkindigi baıqalmaǵandyqtan, Máskeý koroldikpen baılanysty toqtata turýdy jáne Djıddadaǵy ókiletti ókildigin jabatynyn málimdegen. Eki memlekettiń qarym-qatynasyndaǵy bul úzilis 1990 jylǵa deıin jalǵasty.
Birshama jyldar ótkennen keıin, ıaǵnı 1958 jyldyń 28 qańtarynda ókiletti ókilge qatysty úkim KSRO Joǵarǵy sotynyń sheshimimen ózgertilip, Názir Tórequlovtyń jarqyn esimi qaıta qalpyna keltirildi. Alaıda, Názir Tórequlovtyń shynaıy tulǵasyn taný Qazaqstan óziniń táýelsizdigin alǵannan keıin júzege asyryla bastady.
Men sońǵy on bes jylda jaryqqa shyǵarǵan ǵylymı jáne kórkem týyndylar (orys, qazaq, aǵylshyn jáne arab tilderinde) Názir Tórequlovtyń memlekettik, saıası jáne dıplomatııalyq qyzmetin jan-jaqty zertteýge múmkindik berdi. Alǵashqy jınaq «Názir Tórequlov – KSRO-nyń Saýd Arabııasy Koroldigindegi ókiletti ókili» dep atalynyp, onda, negizinen, Reseı Federasııasy Syrtqy saıasat muraǵatynan alynǵan qujattar paıdalanyldy.
Osy kitaptyń súıinshi danasy qolǵa tıgennen keıin ony Qazaqstannyń Prezıdentine usyndyq. Otanymyzdyń tarıhyndaǵy aqtańdaqtardy joıýǵa jáne esimderi umyt bolǵan ult qaharmandaryn halyqqa qaıtarýǵa árkez sergek qaraıtyn Nursultan Ábishuly basylymǵa joǵary baǵa berdi. Sóz reti kelgende, dańqty ókiletti ókil týraly budan keıingi zertteýlerimiz de Memleket basshysy tarapynan qoldaý tapqanyn aıta ketkim keledi.
Bul jınaqqa jurttyń nazar aýdaryp, qyzyǵýshylyq tanytýy meni Názir Tórequlov týraly tutas bir eńbek jazyp, ony orys, qazaq, aǵylshyn jáne arab tilderinde shyǵarýǵa jeteledi. «Elshi Názir Tórequlovtyń Arabııa dastany» dep atalǵan ol kitap 2001 jyly jaryq kórdi.
Súıinishtisi sol, Názir Tórequlovtyń tulǵasyna áıgili «Molodaıa gvardııa» baspasy qyzyǵýshylyq tanytty. Sóıtip, Názir Tórequlov JZL-degi qazaqtyń asa kórnekti tulǵalarynyń qataryn tolyqtyrdy.
Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan Respýblıkasynyń Syrtqy ister mınıstri bolyp júrgen kezinde Názir Tórequlov haqyndaǵy kórkem týyndynyń aǵylshynsha nusqasyn Saýd Arabııasynyń Syrtqy ister mınıstri Saýd ál-Feısal hanzadaǵa syılapty. Mınıstr kitappen arabtyń zııaly qaýymy keńinen tanysýy úshin ony arab tiline aýdaryp shyǵarý jóninde usynys jasady.
Jıyrma myń dana taralymmen Kaırdaǵy «Aın Shams» baspasy jaryqqa shyǵarǵan kitaptyń arabsha nusqasy arab tilindegi oqyrmandarǵa Saýd Arabııasy damýynyń, keńestik-arabııalyq, keńestik -arabtyq qatynastardyń qyzyqty bir kezeńi jóninde mol maǵlumat alýǵa múmkindik berdi degen oıdamyn.
2014 jyldyń sáýir aıynda qalyń jurtshylyqty KSRO-nyń dańqty ókiletti ókiline arnalǵan ǵylymı jáne kórkem ádebıettermen tanystyrǵan Názir Tórequlovtyń ómiri men qyzmeti týraly qorytyndy kitap «Poznanıe lıchnostı» («Tulǵany taný») oqyrman qolyna tıdi.
Ústimizdegi jyldyń 1-2 qarasha kúnderi Túrkistanda ótetin ǵylymı-tájirıbelik konferensııa, sóz joq, Názir Tórequlovtyń tarıhı tulǵasyn odan ári tanýǵa qyzmet etedi.
Taıyr MANSUROV,
saıasat ǵylymdarynyń doktory
