«Qulpytas qoıar-qoımas basymyzǵa...»

– 2012-2014 jyldar araly­ǵyn­da «Qazaqstannyń kıeli jer­leri» atty ǵylymı jobamen Al­maty, Shyǵys Qazaqstan já­ne Ba­tys Qazaqstan óńirlerin ara­lap shyqqan edik, – dep eske ala­dy R.Súleımenov atyndaǵy Shyǵys­ta­ný ınstıtýtynyń jetekshi qyz­met­keri, tarıh ǵylymdarynyń kan­­dıdaty, qulpytastardy zertteý jó­nindegi joba jetekshisi Aıtjan Nur­manova. – Sol saparda Batys Qazaqstan oblysynda bádizshilik, qulpytas qashaý óneriniń erekshe damyǵanyn kórdik. Buǵan deıin jalpy Qazaqstan jurtshylyǵyna Mańǵystaý óńirindegi tarıhı es­kert­kishter ǵana áıgili bolatyn. 
Jalpy, epıgrafıka ǵylymy – tas­qa, metalǵa, sazǵa, aǵashqa ja­­zyl­ǵan mátinderdi zertteıtin ǵy­lym. Epıgrafııalyq mátinder ta­­rıh ǵylymynda mańyzdy oryn ala­dy. Bul mátinderdiń basqa jazba­ eskertkishtermen salystyrǵanda eń ­basty qundylyǵy – keıinnen qo­syl­ǵan tolyqtyrýlarsyz, túpnus­qa­ kúıinde saqtalýy.

Árıne, álemde epıgrafıkalyq eskert­kishterdiń san túri bar. So­nyń HVIII-HH ǵasyrlarda qazaq ara­synda keń taralǵan túri – arab jazýyndaǵy qabirtas epıgrafıkasy.

Dúnıe júzi boıynsha arab grafıkasymen jazylǵan epıgrafıkalyq eskert­kishter «Arab jazýly epı­gra­fı­kanyń hronologııalyq ree­stri» («Répertoire chronologique d’épigraphie arabe. Tome I-XVIII. Le Caire: Institut français d’archéologie orientale du Caire, 1931-») atty jı­­naqta 1931 jyldan basylyp keledi. Biraq munda Ortalyq Azııa men Qazaqstan eskertkishteri qam­tylmaǵan. Mamandardyń pikiri boıynsha Ortalyq Azııa men Qa­zaqstan eskertkishteri sany ja­ǵynan Irannan keıin turýy múm­kin, asyp túsýi de ǵajap emes. 

Qazaqstan jerindegi baı epı­grafıkalyq eskertkishter jeke-­jeke zertteý nysanyna aınal­ǵa­nymen, toptastyrylǵan naqty epı­grafıkasyn zertteý jumysy júr­gizilmeı keldi. Ǵylymı aınalymǵa «Áý­lıeata jazýy», «Syrdarııa ja­zýy» – kirpish betinde, «Ulytaý/Qar­saqpaı jazýy», «Kegen jazýy», «Uzynsý jazýy», «Esik ja­­zýy», «Bó­rijar jazýy» ataýy­men engen epı­grafıkalyq es­kert­kishterdiń tańbalanýy rýna, kó­ne uıǵyr, arab jazýlarynda. Epıgrafıkalyq zertteýlerge kezinde Sh.Ýálıhanov, Á.Dı­vaev, I.A.Kastane, Q.Sát­baev, Ǵ.Mu­sa­baev, A.Mahmýdov, Ǵ.Aı­darov, A.Aman­­jolovtar óz úlesin qos­qan. Al táýelsiz Qazaqstan kezeńin­de epı­grafıkalyq eskertkishterdiń jú­ıeli zerttelýi professor Áshir­bek Múmınovtiń esimimen baılanysty. 1997 jyly Germanııanyń (FRG) Syrtqy ister mınıstrliginiń qol­­daýymen О́zbekstandaǵy «Shaı­banılar qorymynyń epıgrafıkasy» albom-kitaby jaryq kórgen edi. Atal­ǵan eńbekti daıyndaýǵa Áshir­bek Qurbanuly da qatysyp, osy sala boıynsha tájirıbe jınaq­tady.

Odan beri Á.Mýmınovtiń je­tek­shiligimen Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi epıgrafıkasynyń jańa aýdarmasy oryndalyp, kitap úsh­ tilde birneshe ret basylyp shyq­ty. Bul kitaptarda tek mazar qa­byrǵasyndaǵy jazýlar ǵana emes, sonymen qatar meshittiń shy­raǵdandary, buryndary oqyl­maı kelgen, Ermıtajda, Fran­sııa mýzeılerinde saqtalǵan buıym­dary, qumǵan, shyraǵdandar, ydys­tardyń da epıgrafıkasy túgel qam­­tylǵan.
Mańǵystaý oblysyndaǵy jer­as­ty meshit-keshenderinde ǵylymı eks­pedısııa jumystary júrgizilip, 2009 jyly «Shaqpaq ata jerasty meshiti men qorymynyń epıgrafıkasy» atty kitap-albom, 2015 jyly Sısem ata qorymynyń epıgrafıkasy jaryq kórdi. 

– Batys Qazaqstan oblysyna bıyl úshinshi jyl qatarynan kelip otyr­myz. Birneshe myń qulpytas sýreti men mátini jınaqtalyp, qorǵa tústi. Ǵylym úshin mańyzy zor birneshe kóne qorymdy anyq­­tadyq. Ásirese HVIII-HIH ǵasyr­daǵy el bıleýshiler, handar men sultandardyń, bıler men batyrlardyń jatqan jeri, ómir de­regi anyqtalyp jatyr. Osy úsh jyl ishinde Kishi Júz handary Aıshýaq Ábilqaıyrulynyń, Esim Nuralyulynyń, Jantóre Aı­shýaq­ulynyń qulpytasy tabyldy. Jáńgir han Bókeıulynyń qul­pytasy oqylyp, tarıhta aıtylyp júrgendeı, onyń 1801 jyl emes, 1803 jyly týǵany naqtylandy. Bul mátinderdiń mańyzy óte úlken. О́ıtkeni bizde memleket tarıhy boıynsha qazaq handarynyń shejiresi áli tolyq jınaqtalǵan joq.­ Bul salada negizgi súıener de­rek osy epıgrafıkalyq mátin­der­den shyǵady. О́kinishke qaraı, biz­de saqtalǵan basqalaı jazbalar joq­tyń qasy ǵoı, – deıdi Aıtjan Shaımerdenqyzy.

Osy jobaǵa úles qosyp júr­­­­gen taǵy bir ǵalym, tarıh ǵy­lym­­­darynyń kandıdaty Dına Me­de­ro­va Batys Qazaqstan qulpy­tastaryndaǵy joqtaý saryndary tý­raly zertteý jumysyn jazyp úl­gergen. 

– О́tken jyly Shyńǵyrlaý óńi­rindegi bir kóne qulpytastan «Tánde janym neshe kún meıman ekendigin bilmedim, О́tti ǵumyrym, bárisi dáýren ekendigin bilmedim» degen óleń joldary kezdesken edi. Osy eki jol báıit belgili din ǵu­lamasy Sádýaqas Ǵylmanıdyń jazbalarynan da kezdesti. Jalpy, qazaq qulpytastaryndaǵy Quran aıattary men hadıster, ǵıbratty sózder óz aldyna zerttelýi kerek, – deıdi Dına Esirkepqyzy.

О́ńirdegi qulpytastardy júıeli zertteý jobasy Batys Qazaqstan oblysynda qolǵa alynǵanymen, qazirdiń ózinde elimizdiń ǵana emes, sheteldik ǵalymdardyń da úlken qyzyǵýshylyǵyn týǵyzyp otyr. О́ıtkeni qulpytas betinde adamnyń jeke basyna qatysty málimetter ǵana emes, memlekettik saıasat ta kórinis tapqan, dinı, rýhanı ıdeologııa da qashalǵan. 

Bıyl zertteýshiler toby Oral qalasynan 600 shaqyrym qıyrda jatqan Bókeı ordasyna, han zıratyna sapar shekti. HIH ǵasyrdyń basynda qurylǵan Ishki orda (Bókeı handyǵy) qurylymynyń ortalyǵy bolǵan Han ordasy aýy­lynyń she­tindegi qorymda Jáńgir han, kúı­shi Dáýletkereı, ǵalym Muhamed-Salyq Babajanov sekildi ta­rıhı tulǵalar jerlengen.

Bir ǵana «Han zıratynan» 600-ge jýyq kóne qulpytas tabylyp tur. Kópshiligi sol kezdegi han aınalasy, bılik elıtasyndaǵy tarıhı tulǵalarǵa tıesili, deıdi Aıtjan Nur­manova. Bul iske jergilikti ǵa­lym, tarıh magıstri Gúlmarý Myr­zaǵalıeva, «Bókeı ordasy» tarıhı-mádenı kesheniniń dırektory Ǵaısa Maqymov bastaǵan mýzeı ujymy da kóp qolǵabys jasaǵan. Sonyń ná­tı­jesinde qumǵa kómilgen, jo­ǵalǵan eskertkishter qazylyp aly­nyp, fotosýretke túsirildi, nó­mirlenip, mátini alyndy.

Qazaq qulpytastary shetel ǵa­lym­daryn da qyzyqtyryp jatyr degen edik. Islam áriptestik uıy­my janyndaǵy Islamdyq tarıh, má­denıet jáne ónerdi zertteý ǵy­lymı ortalyǵy (IRCICA) Batys Qa­zaqstan óńirinde sońǵy jyldary júrgizilip jatqan zertteýlerge nazar aýdarǵan. Bıyl jyl basynda Almaty qalasynda ótken «Aral-Kaspıı óńiriniń musylmandyq mu­ra­sy» atty halyqaralyq jo­ba boıynsha ǵylymı semınar ke­zinde IRCICA uıymynyń bas dırektory Halıt Eren: «Baıyrǵy qazaq jerinde Islam mádenıeti es­kertkishteri kóp ekenine bizdiń kózimiz jetip otyr. Sondyqtan jergilikti ǵalymdarmen halyq­aralyq deńgeıde birlese jumys is­teýge yqylastymyz» degen edi. Osy kelisim boıynsha Batys Qa­zaqstan oblysy, Aqjaıyq aýdany aýma­ǵynda jatqan Máýlimberdi di­nı-aǵartý ortalyǵy, Kishi júzdiń bıleýshisi bolǵan Jantóre han Aıshýaquly jerlengen «Han zıraty» (Terekti aýdany) jáne Bókeı ordasynyń sońǵy bıleýshisi Jáńgir han Bókeıuly jerlengen «Han zıraty» kesheni árqaısysy bir-bir kitap bolyp shyǵatyn boldy.

– Qulpytas zertteýshi ǵalym­dar­dyń dalalyq ekspedısııadaǵy bir kúni arhıvterdegi birneshe aı­ǵa azyq bolady. Sol úshin kúnniń ys­tyǵyna, dalalyq sapardyń jaı­syzdyǵyna qaramaımyz. Aı­dalada kúrkede, kıiz úıde túnep, qo­lymyzǵa kúrek alyp, jer qazamyz. Osydan 100-200 jyl buryn tasqa túsken ár áriptiń syryna úńilemiz. Jumbaǵy sheshilgen bir eskertkish, mátini tolyq oqylǵan ár qulpytas kóńilge qýanysh syılaıdy, baba tarıhtyń qalyń kitabyndaǵy bir aqtańdaqtyń orny toldy dep marqaıamyz, – deıdi zertteýshi Baǵdat Dúısenov. 

«Qulpytas qoıar-qoımas basy­myzǵa, ol jaǵyn ýaqyttyń ózi biler!» dep aqyn Jarasqan Ábdirash jyr­­laǵandaı, kezinde babalar basyna qoıylǵan qulpytastar arqyly tarıhı qazynamyz tolyǵyp keledi.

Qazbek QUTTYMURATULY,

«Egemen Qazaqstan»

Batys Qazaqstan oblysy

Sýretti túsirgen avtor