Ony saqtaýdyń, atalar amanatyn keıingige jetkizýdiń bir joly mýzeıler ashyp, qolda bar murany jınaý ekeni daýsyz bolatyn.1987 jyly Álibı Jangeldınniń 100 jyldyq mereıtoıyna oraı Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń Torǵaıda qoǵam qaıratkeriniń tarıhı-memorıaldyq murajaıyn ashý týraly sheshimi shyqty. Ony uıymdastyrý jumysyna Torǵaı jurty da, jergilikti basshylar tarapy da Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen muǵalimi Ǵazız Ámirhanovty qolaılady.
Marqum Ǵazekeńniń ózi bir otyrǵanda bir mýzeıdiń áńgimesin aıtyp beretin shejire kisi edi. Jady myqty, qulaǵyna tıgen áńgimeni umytpaıtyn. Sonymen qatar 40 jyl ustazdyq etken kisiniń uqyptylyǵy men jurtty sózine uıytyp, úıirip áketetin uıymdastyrýshylyǵy qandaı isti de bitirmeı qoımaıtyn. Sol kezde Ǵazız aǵa zeınet jasynda bolsa da, 80-shi jyldardyń aıaq kezindegi rýhanı silkinis, asyl arman Táýelsizdik oǵan qýat berdi, mýzeı jasaqtaý isine Altynsarın atasy aıtqandaı, ash qasqyrdaı kiristi.
– Ol bes jyl boıy aýyldardy aralap júrip, kimde súıegin baıyrǵy ustalar jasaǵan, baý-shýyn ájelerimiz toqyǵan sándi kıiz úı, kimde ulttyq jıhaz, eskiden qalǵan ydys aıaq, qol óner buıymdary bolsa, sonyń barlyǵyn tistep-tyrnaqtap mýzeıge tasydy. Ǵazız aǵa tek jádiger jınaǵan joq, týǵan ólkedegi elge eńbegi sińgen adamdardy keıingiler umytpasyn degen oımen, olardyń qujattaryn, sýretterin jınap, laıyqtylaryn Álibı Jankeldınniń memorıaldyq mýzeı qoryna qosty, – deıdi Torǵaı mýzeıleri kesheniniń dırektory Gúlbaný Sársekeeva.
Ǵazız Ámirhanov 1988 jyly kópshiliktiń demeýimen asarlatyp salynǵan Ybyraı Altynsarınniń pedagogıkalyq-memorıaldyq mýzeıin 1991 jyly qaıta jańǵyrtqan qurylys jumystarynyń jáne oǵan jádiger jınaýdyń da basy-qasynda júrdi. Ybyraı mýzeıin qalyptastyrý, jabdyqtaý ońaı bolǵan joq. Uly ustaz ómir súrgen ýaqyttyń lebin beretin buıymdardy, kitaptardy, qujattaryn tabý, mýzeıdi taqyryptyq jaǵynan ashý úshin onyń barmaǵan jeri, baspaǵan taýy qalmady. Tynymsyz izdenisi arqasynda mýzeı ashyldy.
Qazaqtyń bes arysy aqtalyp, ólgenimiz tirilip, óshkenimiz janyp jatqanda Torǵaı turǵyndary Ahmet pen Mirjaqyptyń mýzeıin ashý týraly usynystar túsirdi. Sol bastama kóterýshilerdiń kósh basynda Ǵazız Ámirhanov, Dáýren Sáýekenov, Ámirhan Abdýllın, Bolat Áldenovter júrdi. Qos arys týraly materıaldar jınaýda da kóp is tyndyrǵan taǵy da Ǵazız aqsaqal boldy.
Alash arystary týraly kózkórgenderden estelikter jınady, jádigerler izdestirdi, olardyń kitaptaryn taýyp, mýzeı qoryna tirkedi. Ahań men Jahańnyń eńbegin elge jetkizý, jádigerler jınaý maqsatynda arnaıy komıssııa quryp, aýdannyń barlyq eldi mekenderin aralap shyqty. Saparlar oljasyz bolǵan joq. Sol jyly Aqkóldegi Erden qarttan Ahmet Baıtursynovtyń 1909 jyly shyqqan «Masa», 1911 jyly shyqqan «Qyryq mysal» kitaptaryn aldy, tutynǵan zattary tabyldy. Mundaı kózge súrtýge tabylmaıtyn buıymdardy alýda Ǵazız aǵanyń el ishindegi bedeli de yqpal etti. Bul mýzeıge tek Ahmet pen Mirjaqyp ǵana emes, olardyń serikteriniń, ózge de alash ardaqtylary, saıası qýǵyn-súrgin qurbany bolǵandar týraly da baı materıaldar jınaldy. Sóıtip mýzeı 1990 jyly kelýshilerge esigin aıqara ashty, eldiń rýhyn kóterýge atsalysty.
– Mýzeıdiń aldyna Ahmet pen Mirjaqyptyń eskertkishin ornatýda da Ǵazız aǵanyń júgirisi toqtamap edi. Belgili músinshi Kákimjan Naýryzbaevpen, Mirjaqyptyń qyzy Gúlnar apaımen baılanysyn úzbedi. Úsh mýzeıdi quraıtyn keshendi ózi basqardy. Olardaǵy ár jádigerdi jatqa biletin, – deıdi Gúlbaný Sársekeeva.
Ǵazız Ámirhanov 1992 jyly mýzeı keshenin tapsyrady da, Torǵaıdan meshit ashý isine kirisedi. Sol jyly Torǵaıda elimizdegi sándi-sáýletti alǵashqy meshitterdiń biri – Ospan qoja meshiti ashyldy. Imandylyq úıiniń irgetasy qalanyp, alǵashqy namaz oqylǵanǵa deıingi kúrdeli jumystarda Ǵazekeń naǵyz isker uıymdastyrýshylyq tanytady. Ony jaqsy biletinder dinı ýaǵyzshylyq Ǵazız aǵanyń qanynda bolǵanyn aıtady. Sebebi arǵy babasy qoja Hashı abyzdy Shaqshaq Jánibek tarhan eline din taratý úshin Buqaradan aldyrǵan eken. Onyń tarıhyn tańnan tańǵa uryp aıtatyn. Al óziniń atasy dinı bilimdi, áýlıe Ospan qojanyń esimi Torǵaı óńirine ǵana emes, odan syrt jerlerge de máshhúr boldy. Ǵazız aǵanyń Quran súrelerin jetik biletindigine, ýaǵyz aıtqanda eldi uıytatyn dinı bilimdarlyǵyna jurt tańqalatyn. Ol keńes jyldary zamana erki bılep, partııa qatarynda júrse de, bilim berý salasynda jaýapty qyzmetter atqarsa da óziniń ishki rýhyn, senimin júdetpegen edi. Torǵaı dalasyndaǵy Álmaǵanbet molda men Faızolla ıshandy ustaz tutqan Ǵazekeń olardyń dinı sofylyq óleń naqyshtaryn jatqa aıtatyn.
Álmaǵanbet moldanyń «Amanat» dep atalatyn óleńder jınaǵyn shyǵarýǵa bas-kóz boldy, kitapqa alǵysóz jazdy. 1993 jyly Táýelsiz Qazaqstannan alǵashqy qajylyq sapar jasaǵandar arasynda Torǵaı meshitiniń ımamy Ǵazız Ámirhanuly da boldy. Kóziniń tirisinde kenje uly Shoqandy dinı joǵary bilim alýǵa baǵyttady. Qostanaı qalalyq meshitiniń ımamy Shoqan Ámirhanov ta búginde din men rýhanı tárbıe jumystaryn úılestire biledi.
Joǵaryda Ǵazız Ámirhanovtyń bilim salasynda 40 jyl eńbek etkenin aıttyq. Shákirtteriniń ustazy týraly erekshe iltıpatpen shynaıy jazylǵan estelikteri onyń tulǵasyn bıiktete túsedi. «Ǵazız aǵaı sııaqty ustazdardan oqý nátıjesinde 50-60 jyldary qazaq mektepterin bitirgenderdiń ana tilinen tereń bilim alyp, oǵan degen súıispenshiligi qalyptasty dep oılaımyn.
...Sonymen Qaratúbek orta mektebin 1957 jyldyń jazynda bitirdim. Bir kúni mektep dırektory shaqyryp bylaı dedi: «Júgir anańa aıt, oqýǵa jibersin, bizdiń úıde Qostanaıǵa baratyn jeńil mashına tur, sonymen júresiń» dedi. Alystaǵy aýyldan oqýǵa barýyma Ǵazız aǵaı osylaısha sebep bolyp edi» jazady Qazaqstan Ulttyq Ǵylym akademııasynyń akademıgi, professor, esimi dúnıe júzine jaıylǵan ǵalym Fazylhan Báıimbetov. Halyqaralyq basqarý akademııasynyń akademıgi Saılaý jáne akademık Sábıt Baızaqovtar, belgili jazýshy Qoǵabaı Sársekeev, fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, professor Serikbaı Aısaǵalıev, jazýshy-etnograf Seıit Kenjeahmetov, Sý jónindegi memleketaralyq sý komıssııasy ǵylymı ortalyǵynyń dırektory, professor, Qazaqstan Respýblıkasynyń burynǵy Sý sharýashylyǵy mınıstri Narıman Qypshaqbaıuly da estelikterinde Ǵazız ustazyna qarap boı túzegenin aıtyp, jyly lebizin arnaıdy. «Ǵazız týǵan aýyl bárimizdiń de týǵan aýylymyz edi.
Týysymyz, jerimiz de bir edi. О́se kele Ǵazızdeı aǵanyń jaqsy atyn estip óstik, biraq qyran qabaq, ótkir kózdi, er muryndy aǵany sırek kóretin edik. Sóıtsek, bul kisi Qostanaıdaǵy Meńdiqara pedagogıkalyq ýchılıshede, odan keıin Almatydaǵy Abaı atyndaǵy pedagogıkalyq ınstıtýtta oqyp júredi eken. Aýyl aqsaqaldary bizge «jaqsy oqyńdar, áne Ǵazız aǵalaryńdaı oqysańdar adam bolasyńdar» deıtin. Al, bizdeı qaratabandar onyń sýretine qarap «Ǵazız aǵadaı bolsaq» dep armandaýshy edik» dep bastalatyn Seıit Kenjeahmetov esteligindegi osy bir-eki joldan ustaz bedeliniń qandaı bolǵanyn kóremiz. Bir bul emes, onyń aldynan órgen júzdegen túlekter «Ǵazızdan oqyǵan edik» degendi maqtana aıtatyn. Olar ómirdiń túrli salasynda júrgen aıtýly azamattar bolyp qalyptasty.
О́tken ǵasyrdyń 30-shy jyldaryndaǵy alasapyranda Torǵaı dalasyna belgili áýlıe Ospan qojanyń qos uly Ámirhan men Hamzany «halyq jaýy» dep, jer aýdarady. Ámirhan – Ǵazızdyń ákesi. Bir mılısııa Hamzaǵa kelip, «atańnyń arýaǵynan qorqamyn, jasyryp bosatyp jibereıin, qashyp ket» deıdi. Sonda 20 jastaǵy Hamza: «erteń Ospan qojanyń balasy qashyp ketipti» degen jamanatym atama tıedi, qashpaımyn!» degen eken. Bul júrek tazalyǵy, tektilik emes pe? Ospan qojanyń uldary bolǵany úshin ǵana jazyqsyz kiná arqalaǵan aǵaıyndy eki jigittiń súıeginiń qaıda qalǵany belgisiz. Sol tektilik olardyń urpaǵy Ǵazız Ámirhanulynyń da júzi men isinen atoılap turdy-aý!.. Ony Torǵaı óńiriniń umyta almaıtyny da sodan.
Názıra JÁRIMBET
«Egemen Qazaqstan»
QOSTANAI
