Latyn álipbıi keleshek úshin kerek

Jurt­shylyq toıdyń bolǵanynan góri boladysyn kóbirek qyzyqtap, pikirtalas qyzýyna eligip jat­qan­da ejelgi sheshimtaldyqpen El­basymyz qazaq tili álipbıin kırıllısadan latyn grafıkasyna kóshirý týraly mártebeli pár­menin berip te tas­tady. Álbette, bul – tarıhı kún, tarıhı jarlyq. Sóı­tip, budan bir ǵasyr buryn Ahań – Ahmet Baıtursynov álip­tegen, odan keıin nesheme dúrkin ózgeristi bastan keshken qıyn taǵdyrly qazaq álipbıiniń jańa dáýiri bas­taldy, jańa tynysy ashyldy deýimiz kerek.

Iá, el Prezıdentiniń arnaýly Jarlyǵynda latyn grafıkasyna negizdelgen qazaq tili álipbıi bekitildi. Úkimetke jańa grafıkaǵa kóshirý jónindegi ulttyq komıssııa qurý tapsyryldy. Sonymen birge qazaq tili álipbıiniń latyn grafıkasyna kóshýi 2025 jylǵa deıin kezeń-kezeńmen júrgiziletindigi atap kórsetildi. Munyń syrtynda, alǵa tartylǵan osynaý úlken maqsat, uly mindetti júzege asyrýdyń kúrdeli qıyndyqtary eskerile otyryp, sol júıeli de josparly jumys barysynda birqatar uıymdastyrýshylyq jáne zańnamalyq sıpattaǵy, son­daı-aq qajetti ózge de shara­lar qabyldaý kerektigi qadap aıtyldy.

Osydan-aq ana tilimizdiń da­mýyndaǵy osy bir tolǵaqty má­selege memleket tarapynan aıryqsha mán berilip otyrǵandyǵy baıqalǵandaı. Shyn máninde de, máseleniń sheshimin endi berekesiz áńgime, ári tart, beri tartqa salyp soza berýge de, budan ári keshiktirýge de bolmaıtyn edi. Olaı bolsa, naǵyz «Sen salar da, men salar, atqa jemdi kim salardyń» kebin kıip qalýdyń aýyly da alys emes edi. Latynǵa kóshýdiń jaıy 25 jyl, shırek ǵasyr boıy armansyz talqylandy deýge tolyq negizimiz bar. Sol talqylaýlar, bas qosqan aqyldasýlar kelgen túıindi bir tujyrym, basy ashyq áńgime – latyn álipbıine kóshýdiń ult múddesine qyzmet etetindigi, qazaq úshin ana tilimizdiń keleshegi úshin kerektigi.

Osy ult taǵdyrynyń ulaǵa­ty­men ushtasqan keleli másele táýelsizdiktiń eleń-alańynda, 1992 jyly-aq birden alǵa tartylǵan-dy. Munyń ózi qazaq zııalylarynyń, ásirese, akademık Ábdýálı Qaıdarov bastaǵan tilshi ǵalymdardyń kezindegi de, qazirgi de azamattyq belsendiligin tanytsa kerek. Biraq sol kezde Elbasy qabyrǵasymen keńese kele, saıası, áleýmettik hám ekonomıkalyq áleýetterimizdi salmaqtap saralaı kele, ótkelde at aýystyrmaǵandy jón  sanapty. Nesi bar, jaýapkershiligi jetip artylatyn taǵdyrsheshti muratqa birden qolp ete qalmaı, keńinen tolǵap, kemel oılaǵan osynaý sarabdaldyqtyń jemisin búgin kórip otyrmyz. Sebebi árip qana aýysyp qoımaıdy, el taǵdyry sheshilmek. Bul oraıda asyǵýǵa da, keshigýge de bolmaıtynyn  latynǵa kóshýdiń kósheli kóshin rýhanı jańǵyrýymyzben sátti sabaqtastyryp ushtastyra bilgen Elbasy úlgisinen uǵynǵanymyz da abzal.

Kúni keshe Almatydaǵy «Ǵy­lym ordasynda» halyqaralyq Túr­ki akademııasynyń uıymdas­ty­rýymen ile-shala bolyp ótken alqaly jıynda Elbasy Jarly­ǵyn akademıkter de qoldady. Iá, akademıkter. Qazaq ǵylymynyń abyzdary. Ana tilimiz úshin otqa da, sýǵa da túsip shyryldaǵan qar­ly­ǵashtar. «Eger tilim bolsa erteń qurymaq, Men daıyn­myn ólýge de búgin-aq» dep Ra­sýl Ǵamzatovsha tolǵap júrgen ultjandy tolaǵaılarymyz. Toqsannyń tórindegi Ábdýálı Qaıdarov, Shora Sarybaev, Rábıǵa Syzdyqova, odan keıingi О́mirzaq Aıtbaev, Telqoja Januzaqov hám basqalary. Azattyq tańy at­qan kezdegi alǵashqy ańsarly ıdeıa da osy abzaldardan shyqqan. «Akademıkter qoldady» degen sózdiń astarynda kóp mán-maǵyna jatyr. Bular naǵyz halyqtyq akademıkter. Olar halyqtyń tilegin aıtady, halyqtyń oı-nıetin bildiredi.

Sonymen, Jarlyq qabyl­dandy, ǵylymı jurtshylyqtan qoldaý tapty. Kúndelikti qıyn da kúrdeli jumys endi bastalmaq. Kedergiler, qıyndyqtar az emes. Árbir jańa istiń qarsylyqqa da jolyǵary haq. Bizdiń oıymyzsha, «Kósh júre túzeledi» degen atam qazaqtyń jaıbaraqattyqqa shaqyrar mátelin endi qaıtalap aıta berý laıyqsyz. Jumys toby álipbıdiń negizgi nusqasyna aıtylyp jatqan syn pikirlerge, oryndy usynystarǵa, ordaly oılarǵa  áli de bolsa qulaq túrip, jeti ret ólshep, bir ret kesip-pishetin syn saǵaty endi soqty.

Oıdan oı týady. Eldiń mem­le­kettik tilin latyn álipbıine kóshirý isin mereıli máresine jetkizý osy eldiń ózine abyroıly mindet ári úlken syn. Sol syn­nan múdirmeı ótý úshin eshbir túıt­kildi nazardan tys qaldyrýǵa, qaperge almaýǵa bolmaıdy. La­tyn mektepterde úıretile bas­taıdy, latynsha álippeni kish­ken­taı búldirshinderimiz alǵash meńgermek. Osy oraıda muǵa­lim­derdiń, ásirese, ata-analardyń psı­ho­logııalyq turǵydan osyǵan ázir bolýyn osy bastan eskergen jón sııaqty deıdi bizdiń bir oıymyz.

Syn saǵaty soqty. Sol synnan abyroımen ótip, eldigimizdi kórseteıik, aǵaıyn. О́ıtkeni bul keleshek úshin kerek!  

Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan»