Balasyna kim kúıip, janbaıdy. Adamdy qoıyp, eń aıaǵy jándik te ishten shyqqan «shubar jylanyna» qater tónse, jan alyp, jan beredi. «Torǵaı ekesh torǵaı da, balapanyn qorǵaıdy», dep Shona aqyn (Smahanuly) tegin aıtpasa kerek.
Endeshe álemniń ıesi de, kıesi de sanalatyn adamnyń urpaǵyna uqypty bolýy, bul – taǵdyrsheshti is. О́ziń qansha jerden asta-tók kún keship, aspandaǵy aıdy qolǵa alǵandaı sezim jeteginde júrgenińmen, ul-qyzyń jetesiz ósse ómiriń esh ketedi. Tuzyń sorǵa aınalyp, aınalańa qaraı almaı jasqanshaq, jaltaq bolasyń. Mundaı syıyqsyz tirshilikti bastan keshkender buryn da bolǵan, qazir de joq emes. Úkilegen ul-qyzdyń uıatynyń «otyna» órtengender az ba?
Endeshe balanyń ıesi aldymen – ata-ana. Oqymasa da toqyǵany mol aıtýly Aqtamberdi jyraýdyń anaý ǵasyrdyń bir soqtyqpaly kezinde urpaǵyna: «Balalaryma ósıet: Qylmańyzdar kepıet, Birligińnen aıyrylma, Birlikte bar qasıet», deýi sodan shyǵar. Bul – ult ulylarynyń sózi.
Ol zamanda da baı-baǵylan bolǵan. Olar aldymen jer tutastyǵyn, ult birligin, urpaǵynyń berekesin alǵa ozdyryp otyrǵan eken. Sonyń arqasynda bizge baıtaq dala, mol qazyna buıyrǵan.
Qazir de baı-baǵylandar joq emes, bar. Biraq olardyń keıbireýleriniń sharapaty ózinen artyla qoımaıdy. Ul-qyzyn jeke mektepke berip jatady. Keıde azat eldiń urpaǵyn zamannyń aǵymyn jeleý etip, bólekteı berý qalaı bolar eken degen oı mazalaıdy. Ýaqyt talabynan ult talaby zor ekenin bilý ár qazaqqa paryz ǵana emes, qaryz da. О́ıtkeni táýelsiz jurttyń keleshegi kóp jaǵdaıda áleýetine qaraı emes, ulttyń uıysýyna, úlgisine táýeldi ekeni málim. Jaǵalasqan jahandaný dáýirinde ultty saqtaý basty baǵyt ekeni de belgili. Sony kóregendikpen boljaǵan Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda ult biregeıliginiń saqtalýy jóninde «Birinshisi – ulttyq kod, ulttyq mádenıet saqtalmasa, eshqandaı jańǵyrý bolmaıdy», degen ataly sózin uǵyp qana qoımaı, buljytpaı oryndaý ult ulanyna syn bolyp tur. Sol synnan urpaqtyń súrinbeı ótýine aldyńǵy tolqyn septigin tıgizýi tıis.
Zamannyń aǵymynan ulttyń erteńi bıik turatynyn eske ustap, Abaı meńzeıtin zamandy adam jasaıtynyn kókeıden shyǵarmasaq, ult ulanynyń sanasy jańǵyryp qana qoımaıdy, otanshyldyq rýhy asqaqtap, «el men jerdiń ıesi – men» degen otty sezim bolmysyn jańartyp, parasat-paıymyn keńeıtedi. Bul – kóp jaǵdaıda zııalylarǵa, dáýlettilerdiń alymy men shalymyna, kóp halyqtyń qarymyna, ultty uǵyp, tilin tereń túsinýine qatysty bolyp tur.
Iá, aýqattylardyń birazy aldaǵydaı tirlik etip jatsa, jan baǵýdyń qareketimen júrgender balalaryn baqshaǵa beredi, odan oryn tımese aýyldaǵy ata-analaryna jiberdi. Balanyń ata-ana baýyrynda bolǵanyna ne jetsin?! Osy jerde álem tanyǵan Shyńǵys Aıtmatovtyń keńes zamanynda aıtqan bir oıy oıǵa oralady. Qalamger mektep-ınternattardyń jumysy týraly aıta kelip, bul júıe ata-ana men balanyń bir-birine degen meıirim shapaǵatyn, izet iltıpatyn álsiretetinin aıtqany bar edi. Bul da negizsiz emes sekildi.
Taǵy bir shoǵyr urpaq ósip keledi. Olar – adasqandar men túzý joldan taıǵandardan ónip-ósken ul men qyz. Osy jaıt ta qoǵamnyń qordalanǵan máselesine aınalyp turǵanyn joqqa shyǵarmasaq kerek. Munyń bárine aldymen jaýap beretin ata-ana. Azat eldiń barlyq ata-anasy urpaq taǵdyryna kelgende jikke bólinbeı, jigerli iske den qoıyp judyryqtaı jumylsa, az ulttyń urpaǵy ala-qula bolmas edi.
Sol ul men qyz tarydaı kezinde taýdaı úmitpen mektep tabaldyryǵyn attaıdy. Armandary asqaq, úmitteri zor urpaq ustaz aldyna kelgende onyń qas-qabaǵynan meıirim kútedi, jyly sóz estisem deıdi. Árıne muǵalimge júktelgen júk ólsheýsiz. Sol júkti jolda qaldyrmaı ul men qyzdyń, ata-ananyń seniminen shyǵý jaýapkershiligi jeńil bolmasy belgili. Bul úshin muǵalim búkil sanaly ómirin osy salaǵa arnaýy kerek deımiz. Biraq ustaz mártebesi, jasalatyn jaǵdaı kóńilden tolyq shyǵyp jatsa, ustazdar da ult urpaǵynan aıanbasy ras. Bes saýsaqtyń birdeı emestigi sekildi muǵalimderdiń de arasynda óz isine atústi qaraıtyndar az-kem bar.
Jalpy alǵanda, muǵalim qasıetti mamandyq. Álem elderinde ata-ana men muǵalimge qurmet kórsetý dástúri qalyptasqan. Elimizde de úlgili muǵalimder jetkilikti. Tek solardy baǵalaý, aılyǵyn kóterip, jaǵdaıyn jasaý jaǵy kemshin soǵyp jatyr. Muǵalimge jan-jaqty múmkindik jasaı almasaq, bilim sapasynyń artýy da ekitalaı. Osy oıdy túıindeı kelip qaıtalap aıtarymyz: urpaq taǵdyryn taqtaıdaı jolda alyp júrý úshin: bala – ata-ana – muǵalim atty úshtik birligin bekemdeı tússek, qanekı. Bul táýelsiz eldiń barlyq azamatyn jumyldyratyn jumys bolyp tur.
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan»
