Baıanaýyl basynda balýan tas

Osy bir jarty shýmaqty táp­sir­lesek, áýeli aıtarymyz: dalanyń tabıǵı tasy qaraptan qarap «balýan» bolmaıdy. Tas­tyń bulaı atalýyna sebep, ony qýaty mol, kúshi myǵym adam kóterip ákelip kelesi bir jerge ornalastyrady. Sóıtip ol «balýan tas» atalady. 

Bul úrdis – sonaý túrki zamanynan kele jat­qan salt. Naqtyraq aıtsaq, alyp kúsh ıe­si óziniń qýat-qarymyn keler urpaqqa tanytý úshin osylaı jasaıtyn bolǵan. Keıingi urpaq babadan qalǵan bul tasty kóterip, ózderiniń shamasyn baıqaıtyn bolǵan. Eger shamasy jetpese joǵarydaǵy qara óleńde aıtylǵandaı, qorlanyp, namystanyp «kótere almaı kózimnen shyǵady jastyń» kebin kıgen. Demek, bul dástúrdiń astarynda urpaqty er­lik­ke, órlikke tárbıeleıtin uǵym nemese qazir aıtyp júrgenimizdeı «ulttyq kod» jatyr. 

Zamanynda alyp kúsh ıesi atanǵan Balýan Sholaqtyń «kóterdim elý bir put kirdiń tasyn» deýi, óz boıyndaǵy qýat-qarymynyń mólsherin bildirgeni. Sol sııaqty qazaqtar shoǵyry qonystanǵan Altaı aımaǵynyń (ShUAR) jeri Shuńqyr shı aýylynda ári bı, ári balýan Jylqyshy Aqtaıuly kótergen, Morı aýdany Asyrqaı aýylynda ataqty Qaı­ysbaı balýan kótergen tastar áli tur.

Osyndaı balýan tastyń biri – dál qazir Pavlodar oblysy, Baıanaýyl aýdany ortalyǵynda tur. Jergilikti jurt ony «Qajymuqan tasy» dep ataıdy. Iаǵnı, salmaǵy kóz mólshermen bir tonnaǵa taıaý úshkil tóbeli, tórt qyrly surǵylt tasty kó­ter­­gen adam – ataqty balýan Qajymuqan Mu­ńaı­tpasuly. 
Oqıǵa 1921 jyly bolǵan eken. Balýannyń Baıan óńirine kelýine sebep, bul ólkede Qazaq Avtonomııalyq Respýblıkasynyń qu­rylǵanyna bir jyl tolý merekesine oraı toı ótetin bolady. Toı uıymdastyrý ko­mıssııasynyń tóraǵasy sol tusta aýdandyq sot­tyń bastyǵy Qanysh Sátbaev. Qanekeń dú­birli merekege Qajymuqandy shaqyryp, ba­lý­annyń kútim-baǵymyn el arasynda bedeli bar, qazany toq Sýbek ustaǵa tapsyrady. 

Sýbek usta Qýanyshbaıuly balýandy shańyraǵyna qonaq ete otyryp, ol óner kórsetkende qajet qural-saımandy da daıyn­dap beredi. Tipti Qajekeń keýdesine tas qoıyp, ony zil balǵamen urdyryp, syn­dyrtqanda urǵan adamnyń biri Sýbek usta eken. О́ıtkeni usta adam ǵana soqqyny múlt jibermeı, yrǵaǵyn buzbaı, bir núktege dál ura alady. 

Osy toıdyń bel ortasynda júrip, balýan­nyń ónerin kózimen kórgen Máshhúr-Júsip Kópeev «Qajymuqan» atty shaǵyn dastan jaz­ǵan. Bul shyǵarma 2002 jyly tuńǵysh ret Pavlodar oblystyq «Saryarqa samaly» gazetinde jaryq kórdi. Osyndaǵy:

 ...Shalqasynan jatty da, tósep 
tósti,
 Keýdesine qoıdyrdy úsh put 
tasty.
 Put jarymdaı bar shyǵar eki 
balǵa,
 Aqbotash, Sýbek usta qandaı 
kúshti. 

 Kezek-kezek ekeýi dúrs-dúrs 
urdy, 
 Jurt qorqyp: «О́lip keter» – deýmen turdy.
 О́ziniń jany bar ma, joq pa? – desti,
 Bıt shaqqandaı kórmedi, qyraý qurly... – degen úzindiden sózimizge dálel tabamyz. 

 Balýannyń ónerine rıza bolǵan Aqkelin-Dal­ba eli eki úıir jylqy syıǵa beredi. Qa­jekeń attanarda Sýbek dosyna: «Olja­m­nyń jartysyn al», deıdi. Biraq Sýbek ustanyń qalaýy basqasha eken: «Qajeke, mal soqsa jeldiki, aıdasa jaýdiki. Qazaqtan sizdeı ul budan keıin týar, týmas. Siz odan da ana taýdan úlken tas ákelip, úıimniń irgesine qoıyp ketińiz, dostyǵymyzdyń kýási bolsyn», deıdi. Dosynyń tilegin qabyl alǵan balýan esik al­dyndaǵy taýdan sýrettegi tasty kóterip áke­lip, úıiniń irgesine qoıyp beripti. 

Tas bertinge deıin ustanyń eski jurtynda jatqan. Keıin jazýshy Qalmuqan Isabaevtyń usynysymen aýdandyq «Qazaq tili» qoǵamy tasty taýyp, sońynan 2001 jyly kópshiliktiń qalaýy boıynsha aýdan ortalyǵyna jetkizdi. Tas alǵashynda aýdan ortalyǵyndaǵy Q.Sátbaev atyndaǵy memorıaldyq mýzeıdiń janyna qoıylsa, sońǵy jyldary músin tas­tar ornalasqan park ishine kóshirilipti.

Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»