Beıimbet dástúri hám Akýtagava

Ol – kórkem áńgimeleri arqyly ózi ómir súrgen zaman tynysy men qoǵam ómirin ensıklopedııalyq kemeldikpen somdaǵan sýretker. Jazýshynyń qysqa jaza otyryp, ult beınesin sheber berýi bárimizdi tánti etken joq pa?! Ult mineziniń ár qyryn jiti ashyp beınelep, obrazdar jıyntyǵyn jasaý tek Beıimbetke ǵana tán sekildi.  

Beıimbettiń zamandasy, bir dáýirdiń perzenti, kúnshyǵys eliniń jazýshysy Akýtagava Rıýnoskeny biraz taldap, nelikten álemge tanymal, Beıimbetten qaı tusymen erekshelenip turǵanyn kó­reıik. Menińshe, eshqandaı erek­shelik joq sııaqty. Ol sol kez­de shaǵyn áńgime jazyp, sol stı­limen eldi aýzyna qaratty. Aǵy­my modernızm ekeni aıtpasa da belgili. Sebebi ol osy ádis ar­qyl­y áńgimelerin álemge tanytty emes pe? Áńgime aýanyn osy jaıtqa  sál bura keteıik.

Stýdenttik kezdiń ózinde mo­der­nızm, qysqa áńgime jazýdy meń­­gerip, kúlli qaýymdy ózine qa­ratady. Ádebıette ózindik dú­nıetanymy, kórkemdik ádis-tásilderi, estetıkalyq tuǵyr­na­ma­sy, tól taqyryby bolmaǵan ja­zý­shylar iz qaldyra almaq emes. Al Akýtagavada osylardyń bári de bar bolyp shyqty.

Qazir Akýtagava ashqan tásilder álem ádebıetinde keń qoldanys tapqan. Bul tásilder ádebıet qana emes, kınematografııanyń da úlesine aınalǵaly biraz bolyp qaldy. Japon kınosy patrıarhtarynyń biri Akıro Kýrosavanyń «Qanǵa bylǵanǵan taq» atty fılmi sonyń bir aıǵa­ǵy. Bir qaraǵanda, fılm orta ǵa­syrlardaǵy japon ómirinen syr shertetin sekildi. Fılmniń ne­gizinde kimniń, qaı halyqtyń týyndysy jatqandyǵyn bilmeı­tin­derdiń buǵan senetinderi de anyq. Al álem ádebıetinen habary bar jan fılm ózeginde Shekspırdiń ataqty «Makbeti» jáne osy pesaǵa muryndyq bol­ǵan baıyrǵy shotland ertegisi jat­qandyǵyn birden ańǵarǵan bo­lar edi. Japon ómiri týraly syr shertetin shotland ertegisi. Al mundaı metamorfozalar Aký­tagava shyǵarmashylyǵynda je­tip artylady. Ras, Akýtagava shy­ǵar­mashylyǵynyń bastaýynda san ǵasyrlyq tarıhy bar japon jazba ádebıeti jatqandyǵy jasyryn emes. Al bul ádebıettiń orny erekshe. Ańǵaryp qarasańyz, aýzymyzdyń sýy quryp tamsana beretin Kafkanyń ataqty «Qubylýynyń» («Prevrashenıe») ózi de kóne japon ertegileri men áfsa­nalarynyń jadaǵaı kóshi­r­mesindeı bolyp kórinip qalatyny bar. Osyndaı qunarly topyraqta paı­da bolǵan ádebıettiń osal bolma­sy da belgili. Oǵan búgingi japon ádebıeti kýá.

Shaǵyn áńgimeleri arqyly ol sol kezdegi japon halqynyń mi­nezin tanytty. Endi salys­ty­raı­yq. Ol nege álemge áıgili, al sol Aký­tagavadan esh kem túspeıtin Beı­imbet nege tanyla qoımady? Aký­tagava qysqa jazdy, Beıimbet te osy aǵymda qalam terbedi. Má­selen, Rıýnoskenyń «Muǵalim Morı» áńgimesin oqı otyryp, japon oqýshylaryn birden tanısyń. Mi­nezin, qandaı tárbıede ekenin bilesiń, sol ulttyń muǵalimderin tanısyń. Beıimbettegi Shanshar Molda, Jeldibaıdy kórgendeı bolasyń. 

S. Toraıǵyrov bir maqala­syn­da: «Biz Japonııadan elý jyl­daı qalyp qoıdyq. Eger biz av­to­nomııamyzdy elý jyl buryn qu­rǵanymyzda, qazaqtyń jaǵdaıy tý­ra Japonııamen teńeser edi», deıdi. Mine, úndestik qaıda jatyr! Biraq keıin qalsaq ta, áde­bıetimiz birdeı qalyptasty. Iаǵ­nı modernızm. Endeshe Beıim­bet­ti nege shetel tilderine aýdar­mas­­qa? Kúlli álemdi aýzyna qa­ratyp, ol nege Rıýnoskenyń ja­nynan óziniń laıyqty ornyn almasqa? Sonda kúlli álem Rıý­nos­kenyń áńgimesinen japon ultyn tanyǵandaı, onyń shy­ǵarmalarynan qazaq halqyn da tanyr edi. Ras, «Abaı joly» qazaqty ta­nytty. Biraq qazir tom-tom roman­dar oqýǵa eshkimniń ýaqyty joq. Kóbine qysqa áńgime ǵana qa­zirgi zamanda óz oqyrmanyn tabady. Mine, Beıimbet áńgimelerin qazirgi zamanǵa arnap jazyp ketti, keleshekte qazaq halqy esin jıǵanda osy áńgimeler arqyly ultymdy tanysyn dedi. Qazaq jazýshylarynyń sheberligin kór­sin dedi. Uly ulttar qata­ryn­da ekenin álem moıyndasyn dedi. Endeshe japonnyń Aký­ta­gavasynan bizdiń Maılınniń qaı jeri kem? Kerisinshe, kóp je­ri artyq ekendigi dáleldeýli. Rıýnoske kóp jerlerdi anaıy jazsa, Beıimbet ondaıǵa boı urmaı, naǵyz zııalylyq tanytady. «Men aqynmyn. Jazýshymyn. Sonymen birge qoǵamnyń da mú­she­simin», deıdi japon jazýshysy. Beıimbet te ózin ári aqyn, ári jazýshy, onyń ústine qazaq qo­ǵa­mynyń múshesi retinde sanap, ult­tyń damýyna zor úles qosty. Mi­ne, bir úndestik.

Úlken jazýshy Beıimbet bizge qazaq halqynyń ómiriniń  shynaıy minezin, tereń shyndyǵyn ónege etip ketti. Sulýlyqty áshekeı jyltyraqtan arshyp, qarapaıym uly qalpynda kórsetti. Onyń shyǵarmalary ómirdiń ózi sııaqty qyzyl-jasyl boıamadan, daýryqpa daq­pyrttan aýlaq, Onyń tala­nt bolmysy ásireqyzylǵa jat. Áde­bıettegi Maılın sııaqty qu­by­lystar aıqaı-shýsyz, asyqpaı tereń zertteýdi, oılana zertteýdi kerek etedi. Maılın dástúri ázirge syzdyqtap kelip, osy bir kezeńnen bylaı shyǵa laqyldaıtyn, bo­la­sha­ǵy mol dástúr me dep oılaımyz.

Erzat ERMAǴAMBETOV

Reseı Federasııasy,
Ýfa qalasy