Osy bir 100 jyldyq tarıhtyń tolqynynda shaıqalǵan qazaq Qazan tóńkerisine deıin qandaı kúıde edi? Bul suraqqa basy ashyq jaýap: Qazan tóńkerisine deıin qazaq halqy reseılik otarlaý saıasatynyń buǵaýynda bolatyn. 1917-niń qyzyl qýyp, aq qashqan bulǵaq jyldary aqyn Sultanmahmut Toraıǵyrov aıtqandaı, «qazaq úshin sham qylǵan júrek maıyn» Alash arystary táýelsizdik ańsary úshin jan aıamaı kúresti. Biraq M.Shoqaı jazǵandaı, «qazaqtyń múddesine kelgende aq orys pen qyzyl orys birigip ketip, burynǵy otarshylyq isti jalǵastyra berdi».
Osy oraıda, mynadaı suraq týyndaıdy: «Qazan tóńkerisi qazaqqa qandaı paıda ákeldi?». Bul másele boıynsha birshama ýaqyt zertteý júrgizgen adam retinde ańǵarǵanymyz – patshalyq Reseı kezinde qazaq halqy úshin josparly túrde júrgizilgen otarlaý saıasatynyń keıbir tustaryn tejegenin baıqadyq.
Sonyń biri – qazaqty jappaı shoqyndyrý saıasaty. Bul is patsha aǵzam zamanynda josparlanyp, tipti áskerı kúsh-qurylymdaryn paıdalaný kózdelgen-tin. Atap aıtqanda, 1868 jyldan bastap resmı túrde qazaq halqyn shoqyndyrý, sol arqyly birtindep orystandyrý saıasaty qolǵa alyndy. Bul isti 1892, 1898, 1902, 1916 jyldary kezeń-kezeńimen iske asyratyn baǵdarlama qabyldandy. Atalmysh qujatta: «Buratanalarǵa budan keıin ómir súretin jol qalmaýy kerek. Jer bólisi barysynda olardyń birazy kórge kiredi, ekinshi toby hrıstıan dinin qabyldap, orysqa aınalady, kónbegenderi tuqymy qalmaı qurıdy...», dep atap kórsetken.
Sóıtip patshanyń tikeleı jarlyǵymen Túrkistan ólkesindegi musylmandardy shoqyndyrýǵa arnalǵan arhıereı kafedrasy qurylyp, onyń ortalyǵy Vernyı (Almaty) qalasyna oryn teýip, ondaǵy kafedralyq soborda qazaqtardy saltanatty túrde shoqyndyrý rásimi ótkiziletin bolyp josparlandy. Shoqynýdan bas tartqandardy jazalaıtyn «krest joryǵynyń» áskerı-jazalaý sharalary da kúni buryn qarastyrylyp, qarajaty bólinip, jasaqtar daıyndalyp qoıdy. Alaıda Allanyń qalaýymen 1905 jylǵy orys-japon soǵysy, 1914 jylǵy I dúnıejúzilik soǵys, 1917 jyly jeńiske jetken Qazan tóńkerisi bul jospardy júzege asyrtpaı tastady.
Budan basqa qazaq tarıhy úshin taǵy bir aıtýǵa turarlyq másele: qazirgi Qazaqstan aýmaǵynyń negizi Qazan tóńkerisi nátıjesinde quryldy. Aıtalyq, patshalyq Reseı kezinde júrgizilgen 1867-1868 jylǵy reformalarǵa sáıkes búgingi Qazaqstan terrıtorııasy úsh general-gýbernatorlyqqa (Túrkistan, Orynbor, Batys Sibir) bólinip ketken bolatyn.
Odan keıin 1886 jyly maýsymda «Túrkistan ólkesin basqarý týraly» ereje, 1891 jyly 25 naýryzda «Aqmola, Semeı, Jetisý, Oral jáne Torǵaı oblystaryn basqarý jaıly» ereje qabyldandy. Nátıjesinde, qazaq dalasy Túrkistan general-gýbernatorlyǵy men Dala general-gýbernatorlyǵyna qaq bólinip qaldy.
Qazan tóńkerisinen keıin jańadan paıda bolǵan Keńes ókimeti óz quramyndaǵy odaqtas respýblıkalardyń aýmaǵyn bekitýdi qolǵa aldy. Osy tusta patshalyq Reseı buǵaýynda bolǵan halyqtar arasynda jerge talas týyndady. Bul kezde burynǵy ımperııalyq Reseı quramynda ómir súrip kelgen qazaqtardyń qonystaný, ıaǵnı, ornalasý terrıtorııasy 2960 myń sharshy shaqyrymǵa jetip, quramynda 6 gýbernııa, Adaı ýezi, Qaraqalpaq oblysy syıyp jatty. Iаǵnı, qazirgi terrıtorııadan (2 724 myń sharshy shaqyrym) 236 myń sharshy shaqyrym kóp bolǵan. Bul RKFSR boıynsha aýmaǵy jóninen Iаkýtııadan keıingi ekinshi oryn edi (1928 jylǵy KSRO atlasy qujattamasynan).
Joǵarydaǵy ulan-baıtaq jerdi qazaqtarǵa berýge basqalar qarsylyq bildirdi. 1920 jylǵy 9-10 tamyzda Lenınniń tóraǵalyq etýimen Búkilreseılik Ortalyq Atqarý Komıtetiniń Tóralqasy janynan Qyrǵyz (Qazaq) AKSR-niń shekarasyn naqtylaý týraly másele talqylandy. Jıynǵa Qazaq AKSR atynan: S.Pestkovskıı, Á.Jangeldın, A.Kýlakov, A.Myrzaǵalıev, Á.Álibekov, P.Petrovskıı, Qazaqstannyń oblys ortalyqtarynan: S.P.Mılıýtın, D.Temirálıev, Á.Ermekov, Orazaev, RKFSR Ult isteri Halyq Komıssarıatynyń tóraǵasynyń kómekshisi, Túrkomıssııanyń Ortalyq Komıteti músheleri G.Safarov, T.Rysqulov, BOAK men RKFSR HKK tóraǵalary, Jer Halyq Komıssarıatynan, Sibirevkom, Omby, Astrahan, Chelıabi oblystyq atqarý komıtetiniń basshylary jáne basqa da jaýapty adamdar qatysty.
Jıyndy basqarýshy Lenın: «Jer qaı halyq kóp bolsa, soǵan berilsin!», degen ýájdi ustanady. Sóıtip Búkilreseılik OAK-tiń 1920 jyly 22 qyrkúıektegi dekretimen jańadan uıymdastyrylyp jatqan Qazaq AKSR-ine qosymsha Orynbor gýbernııasy men Orynbor qalasy berilip, onda 4-12 qazan aralyǵynda Qazaqstan Keńesteriniń birinshi quryltaı sezi ótti. Orynbor qalasy (1920 -1925) – Qazaqstannyń alǵashqy astanasy boldy. Qazaq azamattary men Qyrǵyz (Qazaq) AKSR-in basqarýǵa taǵaıyndalǵan ókilderdiń tabandylyq tanytýynyń arqasynda, bulardy Lenın qoldaý nátıjesinde qazirgi Qazaqstan jeri saqtalyp qaldy.
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
