TIL
Dúnıe júzinde bolǵan jandy maqulyqtar bári de ózderinshe birine-biri oıǵa alǵan maqsattaryn ańǵartady. Ańǵartýlary túrlishe: bireýleri daýyspen, bireýleri dene músheleriniń qozǵalystarymenen, endi bireýleri shyraılarymen...
Adam balasy basqa janýarlardan tilimenen aıyrylady. Til degen bek qutty nárse. Ol bizdiń barlyq ishki syrlarymyzdyń aınasy. Áýeli, adamdy basqa aıýandardan aıyratyn belgisi bolsa, ekinshi, bir-birine uqsaýshy bolǵan adam balalaryn bir-birinen aıyratyn ulttyq aıyrmasy. Adamdardy qarańǵydan jaryqqa súıreıtin, tómennen joǵaryǵa qaraı tartatyn, ańdar dúnıesinen adamshylyq maıdanyna shyǵaratyn jáne sol – til.
Adam balasynyń tiliniń túrleri bek kóp. Qazir dúnıe júzinde segiz júzden asa til bar. Bulardyń 153-i Azııada, 114-i Afrıkada, 117-i Avstralııa menen usaq araldarynda, 422-y Amerıkada, 53-y Eýropada dep aıtylady. Munyń ústine bul tilderdiń aıyrym tarmaqtaryn da esepteseń, bútin dúnıe júzinde 3,5 myńnan astam til bolady eken.
Endi osy tilderdegi sózderdiń hám sóıleýshilerdiń saldary bir shamada emes, bireýleri orasan kóp bolsa, ekinshi bireýleri shamadan tys az.
Máselen tatar tilinde 70 myń, orys tilinde júz myń shamasynda, ıngylızshe menen arabsha budan da kóbirek esep etiledi. Amerıka úndileri sııaqty taǵy ulttardyń tilderinde on myńǵa da tolmaıdy. Áli bu da eshnárse emes, Amerıkanyń kúnbatys jaq jaǵasynda sondaı taǵy zeńgiler bar, olardyń tilderinde 350-400-den artyq sóz joq. Sondaı-aq ıngylız, fransýz tilderin jer-jerde estýge bolady, álgi taǵy jurttardyń tilderin de tek sol turǵan oryndarynda ǵana estı alasyń.
Sózderdiń hám sóıleýshilerdiń kóp-azdyǵy nelikten? Bul sol tilmenen sóıleýshi ulttyń aǵaryp-aǵarmaýynan, ıakı qaı shamada aǵarýynan, óner-bilimnen hám ulttyǵyn saqtaı alyp-almaýynan keledi. Qarasańyz joǵaryda kórsetilgen sandardan osy aıtylǵandy baıqaýǵa bolady. Ulttyǵyn saqtaı almaı, tilderinen at-jut aıyrylyp qalǵan elderdiń de barlyǵy tarıh oqyǵandarǵa málim. Jalpy qaraǵanda, taǵy jurttar til jaǵynan bek jarly bolady eken. Áli olar tura tursyn, tipti bir ulttyń óz ishterinen oqyǵan bilimder menen oqymaǵandar bir bolmaıdy. Oqyǵandar sońǵylarǵa qaraǵanda, kóbirek zor bilińkireıdi. Bunyń sebebi: taǵylardyń, nadandardyń turmystary oqyǵan, aǵaryńqyraǵan kisilerge qaraǵanda, kóp tómen. Tómen turmys úshin sózdiń kóptigi kerek emes. Alaıyq Avstralııa taǵylaryn, olar jylǵa, kól degenniń ne ekenin de bilmeıdi. О́ıtkeni onda bular joq. Sol sebepti olardyń tilderinde bul ekeýiniń ornyna sóz de tabylmaıdy.
Endi ózimizdiń qazaq tiline keleıik, qazaq tili úlken túrik tili taraýynan bolǵan bir taby. Táýrattyń aıtýynsha, bul til osy kúnde bar túrik tili taraýlary arasynda naǵyz áýelgi qalpynda turǵan, óziniń burynǵy sıpatshylyq túrin buzbaı, buzylmaı, aman saqtalyp kelgen til. Qazaq tili osy istelmegenniń ózinde-aq birkelki tilderden baı. Tek bir kemshiligi bolsa, o da osy zamanǵa deıin jumsalmaı tutyǵyp jatqandyǵy. Álbette, onyń sebebi bárimizge málim, uzaq baıandaýdyń qajeti joq. Oılap qarasaq, bizge oǵan ókiný kerek emes, qaıta qazaq ultynyń patsha bıleýinde turǵan kezderinde basynan ótkenderin, jaı-kúılerin hám bılik basyndaǵy ulyqtardyń buratanalardy orystandyrý degen saıasattary baǵytyna dańqty Ilmınskıı sııaqty mıssıonerlerdiń qurǵan tuzaqtaryn eske alyp, bu shaqqa deıin tilimizdiń joǵalmaı, ıakı buzylmaı aman-saý saqtalyp kelgendigine alaqaılap qýanýymyz, alaqan shapalaqtaýymyz kerek.
Bir ulttyń tiliniń joǵalýyna, ıakı úlken ózgeris taýyp buzylýyna kóbine kóp basqa mádenıette ilgeri bolǵan ýalaıatty eldermen aralas bolý, solarmenen túrli retterde qatynas jıirek bolýy sebep. Qazaq ulty joǵaryda aıtylǵan mıssıonerlerdiń tuzaǵynan qalys bolmasa da, qonysy basqa mádenıetti ulttardyń qonysynan biryńǵaı bolyp, olarmenen qatynasý, aralasýǵa eriksizdendiretin saýda, kásip, áreket syqyldy nárselerde mesheýligimizden álgi aıtylǵan úlken maqsatqa kóp járdem etti. Tilderimiz saqtalyp keldi degenmen sonyń ózinde orys, noǵaıǵa kórshiles otyrǵandardyń tilderi shubarlanǵan. Sondaı-aq orys shkoldarynda, tatar mektepterinde oqyǵan birsypyra jastar áýelgi ázirde jat tilge úıretý, jattyǵý maǵynasymenen artyq kóńil qoıyp ketip, óz tilderin umyta jazdap, azdap qalǵan. Áıteýir sońǵa taman ózderi oıanǵan ultshyldyq arqasynda qaıtadan arttaryna aılanyp, ózderiniń ana tilderin izdene bastaǵan. Biraq osy kúnde de keıbir oqyǵandar áli kúnge deıin, bilmeımin, úırenip qalǵan ádet boıynsha qazaqsha sóılegenniń ózinde eki sózdiń birin oryssha aıtady.
Tipti oryssha túgil naǵyz qazaq sózin aıtqanda da «Q» ornyna «K», «Ǵ» ornyna «G»-men aıtý sekildi oryssha qoldanady. Musylmansha oqyǵandar tatarshasynan, tatar men arab sózderinen qutyla almaıdy. Álbette, mundaı azamattar bul ádetterin tastamasa, sheksiz ana tilin úırene almaıdy. Sonymen tek óz tiline emes, jalpy qazaq tiline kemshilik keltiredi. Bizderge bar tilimizdi joıyp, buzyp-jaryp, qazaqsha aty bar sózderdi oryssha atap, soǵan ádettený hám onyń ornyndaǵy qazaq sózin umytýdyń ornyna qazirgi mádenıet dúnıesinde ádebıetimizde jetispeı jatqan qazaq sózderi úshin jańa-jańa sózder tabý degen qulaqtaryńyzǵa jat bolyp estilmes. Jańa sózder taǵy jurttarda da, taraqqı etken ulttarda da bútin dúnıe júzinde shyǵyp, órship turady. Bul adam balasy dúnıege kelgennen beri solaı. Taǵy jurttarda jańa sózder óz-ózinen shyǵady eken. Sodan bir ýaqyt taǵy adam óz dáýirinde eń áýeli sıyrdy kórip, «Mýý» atalǵan daýysyn estip, oǵan «Pýý» dep at qoıǵan. Kókektiń aty ár ultta dep aıtarlyq bir-birine uıqas ekendigi bilingen. Kóp sózder solaısha ózdikterinen paıda bolǵan. Sondyqtan biz ózimiz de bir nárseniń aty bolmaıdy eken, jańadan laıyqty, úıles naǵyz qazaq tilimen at qoısaq; eger at taba almaıdy ekenbiz, shet tilderden sol kúnde ǵana tilimiz arasyna jańa jat sózder kirgizip alsaq ta oǵash is etken bolmasaq kerek. Biz óz tilimizdi tekserip qarasaq, ózimizden de jańa sózderdi kóp tabýǵa bolady. Sonyń sııaqty qazaqsha at taba almaı, ıa bolmasa tabýǵa azaptanbaı tup-týra ózimiz aıtyp, qazaq jobasyna aýdaryp qoldanyp ketken tam-tum shet sózder bar. Olardyń endi qazaq arasynda bizdiń óz sózimiz emes dep aıtýy bek jat túıiledi. Bizderge jat sózderden saqtaný degende bolady da, tilimizden shyǵaryp tastaý degen sóz ańǵarylmas. Bular bu kúnde óz sózimiz bolyp ketken. Olardy shyǵaryp tastasaq, oryndaryn basatyn bizde basqa sózder joq bolǵandyqtan báribir óz sózderimizdi alyp tastaǵanǵa esep bolady. Bizge tek osy kúnge deıin qazaq tiline kirmegenin ıa kire tursa da onyń tilimizde basqa aty bolǵan ıa bolmasa at tabýǵa múmkin bolǵan jat sózderden ǵana bek saqtaný tıis.
Ázirlegen
Ularbek Nurǵalymuly,
«Egemen Qazaqstan»
