Ataqty jazýshy Ánýar Álimjanov «Qazaq ádebıeti» gazetiniń 1991 jylǵy 24 jáne 31 mamyrdaǵy sandarynda jarııalaǵan «Mustafa Shoqaı... Ol kim?» atty erekshe sezim men tolǵanystarǵa toly maqalasynda «Túrkistan halyqtarynyń teńdigi men táýelsizdigi úshin, olardy qorlyq-zorlyq pen rýhanı quldyqtan qutqarý úshin asa zor jaýapkershilikti arqalaǵan tuǵyrly zańǵar tulǵanyń» adamı, azamattyq jáne qaıratkerlik bolmysyn ashyp, onyń shyndyǵynda kim bolǵanyn alǵash jan-jaqty dáleldeýge umtylǵan edi.
Keshegi keńestik kezeńde Mustafa Shoqaıǵa «satqyn», «opasyz», «naǵyz pantıýrkıst» jáne «panıslamıst» degendeı tolyp jatqan attar taǵyp, onyń azan shaqyryp qoıǵan atyn ataýǵa tyıym salynǵany belgili. Tek egemendiktiń eren kúshi men qaısar kúresker týraly shyndyq óziniń kindik qany tamǵan, ómir boıy ańsap, saǵynyshtan sarǵaıtqan Syr eline de jetip edi. Budan alǵash habardar bolǵan oblys basshylary iske júıelilik berý úshin qoǵamdyq qor qurý týraly sheshimge keledi. Al onyń basshylyǵyna kimdi usynǵan jón degende aýyzǵa birden kóp jyldar oblystyq densaýlyq saqtaý salasynda basshylyq qyzmetter atqaryp, endi ózi qurylysyn basqaryp, ózi aıaqtaǵan oblystyq juqpaly aýrýlar aýrýhanasynyń bas dárigeri Bazarbaı Atabaev tústi. Onyń es bilgeli ashyq aıtylmasa da úlkender arasyndaǵy áńgimelerge qulaq túre júrgendigi, ol týraly oń ózgeristerdi tez de erekshe sezimmen qabyldap, ile-shala baspasózde birer maqala jazǵandyǵy eskerildi. Sodan 1992 jyldyń aqpan aıynyń 18-i kúni eldegi týystar, jerlester, kózi ashyq jýrnalıster men tarıhshy, aqyn-jazýshylar shaqyrylyp, «Mustafa Shoqaı atyndaǵy oblystyq qoǵamdyq qor» qurylyp, tóraǵalyǵyna Bazarbaı Atabaev saılandy.
Sol 1992 jyldan beri shırek ǵasyrdan astam ýaqyt ótipti. Osy jyldar ishinde Bazarbaı Atabaev Shoqaımen baılanysty oblystyq, respýblıkalyq jáne sheteldik deńgeıdegi is sharalardyń birde-birinen qalǵan joq desek, kóp qatelese qoımaspyz. Oblys ortalyǵynda, Almatyda, Tashkentte, Ystanbulda ótken jıyn-konferensııalarda Mustafa Shoqaı týraly arnaıy baıandamalar jasasa, Syr boıynda Mustafa Shoqaı aty kósheler men mektepterge berilip, eskertkishter ornatylyp jatsa, sonyń basy-qasynda bolyp keledi. Fransııadaǵy Mustafanyń Nojan-Sıýr-Marn qalasyndaǵy turǵan úıiniń janyna bıiktigi 125 sm tuǵyrǵa qoladan jasalǵan «Mustafa Shoqaı» eskertkish-bıýst qoıylǵanda da júregin qolyna alyp júgirip júrgenderdiń aldynda Bazekeń bolǵan edi. Sulýtóbeden 10-12 shaqyrym qashyqtyqtaǵy Mustafa Shoqaı týǵan jer – Narshoqyǵa mármár tas qoıǵan da osy kisi bolatyn. Degenmen osy orynǵa búgingi zaman talabyna saı belgi qoıylyp jatsa, durys bolar edi degen oı ony áli mazalap júr.
Bazarbaı Atabaev Mustafa Shoqaı atyna aıtylǵan ártúrli pikirlermen de turaqty kúresip keledi. Jaratylysynda qoǵamdyq sananyń baıaý jyljyp, keshegi keńestik ıdeologııa kúshimen chekıst Serik Shákibaevtyń «Úlken Túrkistannyń kúıreýi» atty kitabyndaǵy jalǵan málimetterdiń kópke sozylǵany belgili. 1997 jylǵy qańtar aıynda Ystanbulda ótken Dúnıejúzi qazaqtarynyń kóshpeli quryltaıynda Qazaqstannan barǵan zııaly qaýym arasyndaǵy áńgimede Mustafa Shoqaı týraly shyndyqpen janaspaıtyn pikirler aıtylǵanda, Bazekeń reti kelgen minbeni tıimdi paıdalanyp qarsylyq bildirip, ózi biletin málimetterdi jaıyp salǵan bolatyn. Sonda Mustafa Shoqaıǵa qatysty qaıshylyqty oı-pikirge jandy jaýap qaıtaryp tabandylyq tanytqan inisine rıza bolyp, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh, arheologııa jáne etnografııa ınstıtýtynyń dırektory, akademık Manash Qozybaev kelesideı bata berip, onyń usynǵan bloknotyna myna sózderdi jazyp bergen eken:
Inim Bazarbaıǵa!
Shoqaıdaı eldiń irisiń,
Qazaqtyń piri – ulysyn
Izdegenniń birisiń,
Bıik bolsyn tynysyń,
Tirliktiń isi biteme,
Qutty bolsyn bul isiń.
31.01.1997 j. Ystambul – Almaty.
Muny Bazekeń osy kúnge deıin akademık aǵasynan tábárikteı saqtap keledi.
Bazarbaı Atabaev 90-jyldardan jaryq kórgen Mustafa Shoqaı shyǵarmalaryn, onyń ómiri men shyǵarmashylyq qyzmetine qatysty materıaldardy az oqyǵan joq. Onsyz Shoqaı atyndaǵy qordy basqarý múmkin emes edi. Bul dárigerlikti ómir boıy serik etken mamandy qalamǵa jeteledi. Aıtpaı, jazbaı otyra almady. Ondaǵan baıandamalar men maqalalar jazylyp, olardyń birsypyrasy basylym betterinde jaryq kórdi. Solardy jınaqtap Mustafa Shoqaıdyń týǵanyna 125 jyldyǵyna baılanysty «El jadynda qaıta jańǵyrǵan uly esim» atty 16 baspa tabaqtan astam kitap dúnıege keldi. Ol negizinen «Uly esimdi elge oraltý jolynda», «Uly esimdi elge tanytý jolynda» jáne «Uly esimdi tanı túsý jolynda» atty bólimderden turady. Bul bir jaǵynan qor qyzmetiniń baǵyt-baǵdaryn da tanytady. Áli qolda birneshe kitap bolarlyq dúnıeler bar.
2015 jyly Almatydaǵy Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq kitaphanasy «Bıblıografııalyq kórsetkish» shyǵarǵan edi. Oǵan Mustafa Shoqaıdyń ómiri, qyzmeti men shyǵarmashylyǵy týraly segiz tilde jazylǵan 1405 ádebıet engen bolatyn. Odan beri qanshama dúnıe jaryq kórdi.
Alaıda Syr elindegi Mustafa Shoqaı atyndaǵy qordyń tóraǵasy Bazarbaı Atabaevtyń qolynan shyqqan týyndylardyń meıli ol hat bolsyn meıli ol baıandama, maqala bolsyn orny bólek. Aıryqsha mańyzdy, erekshe jyly oqylady. Bul, shyn mánisindegi, búgingi jaqyn týysqandar arasynan sońǵy shırek ǵasyrdan astam ýaqyt bir tynym tappaı, ylǵı izdenis ústinde bolǵan ata murasyna adal perzenttiń kóńil kúıi, ishki sezimi, keıde jan aıqaıy. Osy sezimde keshegi keńestik zaman kúrdelendirip jibergenmen joıa almaǵan, halqynyń jadyna qaıta oralǵan, shynyna kelgende jarqyraı oralǵan, aty álemge tanylǵan tulǵany keıingi urpaqtyń, eliniń tanymy jatqan bolatyn. Avtor Mustafa Shoqaı atyna arnalǵan pesa, kıno nemese sózderge, meıli ol belgili jazýshy-dramatýrg bolsyn, bolmasa ataqty tarıhshy bolsyn, óz kózqarasyn, pikirin bildirip otyrǵan. Mysaly, Mustafa Shoqaı týraly kınofılmderge qaıshylyqty pikirler men kórinisterge qarsy pikir jazǵan da Bazekeń bolatyn. Onyń keıbiri kitabynan oryn da tapty. Aıtqan ýájderi oryndy. О́ıtkeni avtordyń artynda uly shyndyq tur, ol – Mustafa Shoqaıdyń shyndyǵy. Mustafa Shoqaıǵa qatysty jańsaq pikirler áli joq emes. Osydan eki-úsh jyl buryn, ıaǵnı 2014 jyly Astana qalalyq máslıhattyń otyrysynda Mustafa Shoqaıdyń atyn qaladaǵy №51 mektepke berý týraly másele qoıylǵanda eki depýtat qarsy bolyp, keńestik kezdegi áńgimelerdi aıtyp, másele sheshimin tappaı qalǵan edi. Sonda máslıhatta qaısar kúreskerdi qorǵaıtyn eshkim tabylmaǵany ókinishti-aq boldy. Bul másele áli kúnge sheshimin tabatyn emes.
Mustafa Shoqaı týraly qalam tartqandardyń bile bermeıtin jaılaryn Bazekeń sonaý bala jasynan bilip, ósip kele jatqandyǵy onyń artyqshylyǵy desek, artyq aıta qoımaspyz. Mynandaı bir mysal keltire keteıik: Birde 2000 jylǵy 11 naýryzdaǵy «Syr boıynyń» «Syr óneri» qosymshasyndaǵy N.Qartabaev «Mustafa Shoqaı týǵan jer» atty maqalasynda Shoqaıdan taraǵan urpaqtardy durys kórsete almaı, kóptegen qatelikter jibergende Bazekeń bulardy taldap árqaısysyn oryn-ornyna qoıyp bergen bolatyn.
Bazarbaı Atabaevtyń túrki áleminiń kórnekti tulǵasynyn esimin halyq jadynda qaıta jańǵyrtyp, máńgilik este qaldyrýǵa qulshyna kirisýine taǵy bir salmaqty sebep bar. Mustafanyń aýylynda týyp-ósken jaqyn týystary túgel derlik keńestik quıtyrqy da zulym saıasattyń zardabyn kórip, qasiret shekkender bolatyn. Keńes memleketiniń qas jaýy dep tanylǵan aǵaıyndar qamaldy, qýdalandy, atyldy. Sol jandardyń ishinde opat bolǵan Bazarbaıdyń ákesi Asanbaı da bar edi. Qııanatshyl keńestik júıege degen keýdede qatqan qara qazandaı kúıik, ókpe, ashý-yza sanaly azamatty belsendi is-áreketke ıtermeledi. Sóıtip táýelsizdigimizdiń eleń-alańynda qolǵa alynyp qyzý qarqynmen bastalǵan, kommýnıstik ishmerez ıdeologııanyń Mustafa Shoqaıdyń atyna jaqqan qara kúıeden tazartyp, onyń adal esimi men eli úshin búkil sanaly ómirin aıaýsyz arnaǵan eńbegin halqyna jetkizý, týǵan jurtyna qaıta tabystyrý jolyna ózindik úles qosý – Bazekeńniń qazirgi de basty muraty bolyp keledi.
Osydan 21 jyl buryn Bazarbaı Atabaevtyń Mustafa Shoqaıdyń ómirden qaıtqanyna 53 jyl tolýy qarsańynda «Aqmeshitke Mustafanyń eskertkishi qoıyla ma?» degen saýal-maqalasyndaǵy asyl arman bıylǵy jyly júzege asty. Syr boıynyń bas qalasy Qyzylordada bar sanaly ǵumyryn qazaq halqynyń ǵana emes, búkil túrki tektes halyqtardyń múddesi úshin kúrespen ótkizgen Mustafa Shoqaıǵa záýlim eskertkish ornatyldy. Munyń táýelsizdiktiń qasıetti sharapaty ekenine daý joq. Endi beınelep aıtqanda, Syr sahnasyna ornatylǵan Mustafa Shoqaı beınesi ejelgi Syr boıy halqyn bar daýyspen úndep, Táýelsizdikti tuǵyrly etýge shaqyryp turǵan sııaqty.
Mine, sonaý azattyqtyń alǵashqy jyldarynan Mustafa Shoqaı atyndaǵy qoǵamdyq qordy basqaryp, eren eńbek sińirgen, jarty ǵasyrdan astam halyqtyń densaýlyq salasyndaǵy 25 jylyn basshylyq qyzmetterde jemisti eńbek etken Bazarbaı Asanbaıuly Atabaev endi medısına salasynyń qurmetti ardageri, KSRO jáne Qazaqstan Respýblıkasy densaýlyq saqtaý isiniń úzdigi, «Halyqtar dostyǵy» ordeniniń ıegeri, Shıeli aýdanynyń qurmetti azamaty. «Mustafa Shoqaı» qoryna sińirgen eńbegi úshin Qazaqstan Respýblıkasy Áleýmettik ǵylymdar akademııasynyń «Qurmetti akademıgi» ataǵyn da aldy.
Ábdijálel BÁKIR,
saıası ǵylymdar doktory,
professor
