Shyraǵdandar shyndyǵy

Halyq túsiniginde shyraǵdan negizi­nen bólmeni jaryqtandyrý úshin qolda­nylatyn zat. Sonymen qatar shyraq sózi de ult uǵymynda mártebeli maǵynaǵa ıe. Tilektiń eń jaqsysy «Shyraǵyń sónbe­sin!» bolýynda da úlken mán jatyr. Ár­­daıym tilegin jaqsylyqpen baılanystyratyn, isin ıgilikke balaıtyn halqymyz qashanda shyraǵynyń sónbeýin tilegen. Son­dyqtan da ortaǵasyrlyq she­ber­ler sol dáýirdiń bolmysy men minezin beıneleıtin dúnıeler jasap, urpaǵyna amanat etken.

Shyraǵdandardyń tarıhy er­te dáýir­ler­den bastaý alady. Má­se­len arheo­lo­­gııalyq qazba ju­mystary kezinde ta­bylǵan túr­li kezeńderdi sıpattaıtyn shy­­raǵdandar baı tarıhymyzdan, ónegeli ótke­nimizden habar be­redi. Al oblystyq tarıhı-ól­ketaný mýzeıiniń «Taraz-2000» at­ty zalynda saqtaýly turǵan túr­li shyraǵdandardyń materıaldary men jasalý úlgisi ártúrli kezeńderdi qamtıdy. Ásirese qoladan jáne qyshtan jasalǵan shyraǵdandar tarıh tylsymyna tartyp, ýaqyt bederin sıpattaıdy.

Kıiz úı pishindi shyraǵdan 1964­ jyly ejelgi Taraz qala­shyǵynan tabylǵan. Kúı­dirilgen saz­dan jasalǵan shyraǵdan IH-H ǵa­syrlarǵa jatady. Munda kıiz úı­diń turpaty, esigi, oraǵan ji­bi, tútin shyǵatyn sańylaýy se­kil­di erekshelikterdiń bári de kór­setilgen. Atalǵan jádiger jó­nin­de oblystyq tarıhı-ólketaný mý­­zeıi ǵyly­mı-ádistemelik bó­li­miniń meńgerýshisi Jul­dyz Al­man­qulovanyń aıtýynsha, bul shy­­raǵdan sol kezdegi qala tur­ǵyndarynyń óz otaýynyń otyn saqtaýǵa negizdelgen di­nı belgi bolyp esepteledi eken.

Munda negizinen shyraǵdan­dardyń kóp­tegen túri saqtalǵan. So­nyń ishinde aspaly segiz tum­syq­ty shamǵa erekshe nazar aý­da­rýǵa bolady. HIV ǵasyrǵa tıesili bul já­diger burynǵy kók bazardyń ornynan ta­bylyp, mýzeı qoryna tapsyrylypty. Al zertteýshi mamandardyń pikirinshe, kishi­girim shyraqtar turmysta bólmeni ja­ryqtandyrý úshin qoldanylǵan eken. Sonymen qatar IH-HII ǵasyrlarǵa jatatyn kóptegen já­digerler tómengi Baryshan qala­shyǵyndaǵy qazba jumystary ke­zinde oljalanǵan. Olardyń bir ereksheligi, ortaǵasyrlyq qysh­tan jasalǵan shyraqtar jasyl, sary, qyzyl tústermen kóm­kerilip, ótken dáýir mádenıeti men ónerinen habar berip tur.

Al H-HIII ǵasyrlardyń týyn­dysy sa­nalatyn tórt nemese bes pil­teli qola shy­raǵdandar da tómengi Baryshan mańynan ta­bylǵan. Bul jóninde de biraz málimet bil­dik. «Qola shyraqtardy tek aqsúıek, baqýatty otbasylar ǵana paıdalanǵan. Sebebi olardyń jasalý tehnıkasyna qaraı quny da joǵary bolǵan degen boljam bar», deıdi mýzeıdiń ǵylymı-eks­pozısııalyq jumys jáne qordy esep­ke alý bólimi meńgerýshisiniń min­detin atqarýshy Móldir Qyz­darbekova. Bir tańǵalarlyǵy, keı­­bir shyraqtar ańdyq stılde ja­salǵan. Iаǵnı shyraqtardyń tut­qalary ańnyń quıryǵyn, al tabandary tuıaqtaryn eske tú­siredi. Bul jádigerlerge qarap oty­ryp, orta ǵasyr­larda da qazaq je­rinde sáýlet óneri­niń erekshe da­myǵanyna kóz jetkizýge bo­lady.

Al ejelgi Taraz qalashyǵynan ta­byl­­­ǵan tuǵyrly qola shyraqtar dinı salttar men kúndelikti tur­mysta qolda­nylǵan kórinedi. Má­­se­len, keıbir shyraq­tardyń bıik­tigi bir metrge deıin je­tedi. Atalǵan shyraqtardyń bar­lyq bólikteri bezendirilip, órnek­termen jáne arab áripterimen áshekeılengen. Bul dúnıeler sol dáýirlerde de óńirde sáýlet ónerimen qatar, jazý mádenıetiniń de qalyptasqanyn aıǵaqtaıdy.

Hamıt ESAMAN,
«Egemen Qazaqstan»

Jambyl oblysy