Qara óleńniń qarapaıym qalybymen-aq qasıetti qalamnyń qýatyn tanytqan Sabyrhan Asanov kózi tiri bolsa bıyl seksenge keler edi. Ajal aqyndy pánı dúnıeden áketse de, onyń óleńin, onyń álemin halqynan múlde alystata alǵan joq. Baıa-shaıa tirshiliktiń batpaǵyna batpaı, bar ómirin rýhanı álemge baǵyshtaǵan ol júrek qylyn shertetin názik lırıkadan ádemi ıirim tapty. KazGÝ-diń zań fakýltetinde oqyp júrgen jerinen oqýyn tastap, jýrnalıstıka fakýltetine aýysýy sol kezdegi órimdeı jastyń ádebıet álemine degen ińkárligin tanytsa kerek.
Asqaq arman aqyndy aldamapty. Qazaq baspasózine qaltqysyz qyzmet ete júrip, óleńinen bir sát qol úzbegen óner ıesi jyr ózegin áldekimderdeı ǵaryshtan da, alystan da izdemepti. Kózben kórgeni men kóńilge túıgenin ómirdiń ózindeı qarapaıym kúıde qaǵazǵa túsirgen. Biraq sol qarapaıymdylyqtyń astarynda bylaıǵy pendege baıqala bermeıtin ádemi ún men názik syr jatyr. Aqynnyń «Taýlar alystan kórinedi» atty tuńǵysh jyr jınaǵyna Sábıt Muqanovtyń «Ádebıetimizge úlken lırık keldi» dep bata berýi Mahambet pen Abaıdan jalǵasqan qazaq jyr kerýenine Sabyrhan Asanovtyń adasyp qosylmaǵanyn aıshyqtaıdy. Qasıetti qara óleńniń kıesin ketirmeý, tunyǵyn laılamaý aqyn úshin qurandaı qasterli uǵym bolsa, qulaı súıgen óleńin qundaqtaǵy sábıdeı óbektep, súıgen jaryndaı qurmettegen aqyn óleńin ómirine aınaldyrdy. Muqaǵalı Sabyrhanǵa degen óleńinde:
Qyzylqumda izimiz qalar ma eken,
Izdegen jan bizderdi tabar ma eken?
Adasarmyz, adassaq, qaramaı-aq,
Kel ekeýmiz kezeıik jalań aıaq.
Áýestemeı áldekim salǵan izdi,
О́zimizshe syzaıyq tańbamyzdy.
Tek izimiz...
Izimiz óshpese eken,
Quıyn turyp, qum basyp kóshpese eken – dep tebirenýi tegin emes. Aǵaly-inili bolyp tabysqan qos aqynnyń Qyzylqum baýraıynda qushaqtasyp jatyp bolashaqqa muń shaqqany bizge jetken estelikterde saırap jatyr. Keıin aǵasy baqılyq bolǵanda Muqaǵalıǵa muń shaǵa otyryp Sabyrhan aqyn:
Qumǵa ketem, Muqa, men
qumǵa ketem,
Qum men úshin jap-jaıly
qundaq eken.
Osy joly men, sirá, jalǵyz
ketem...
Qum ǵana emes, bar ómir jumbaq eken! – dep sáýir aspanyndaı astań-kesteń tirlikten túńilgende jan dúnıesin jaıyp salatyn jumaq meken jeruıyǵy Qyzylqumyn qushyrlana qushqysy keledi. Tereń teńizdeı tebirenip ótken tolaǵaı tulǵa tosyn syıy kóp tirliktiń jumbaǵyn tereńnen izdeıdi. Adam tabıǵatynyń san alýan minezderin, kóńildiń san taraý yrǵaqtaryn tamyrshydaı tap basady. Táńirden táleıine buıyrǵan talantynyń qýatyna senedi jáne sendiredi.
Bilem, bilem óz baǵamdy
bilem men,
Báz bireýler bassa da aıaq
kilemge.
Ber syıymdy tıesili maǵan
dep,
Emespin tek jóndi-jónsiz
tilengen.
Kókirekte kóp qazynam
yrǵalyp,
Júrip kelem, júrip kelem
bir qalyp.
Júrip kelem bir óleńdi
betke alyp,
Basqasynan jatsam-daǵy qur
qalyp.
Iá, bul – aqynnyń eshqandaı búkpesiz de boıamasyz adal syry. Kóńil terezesiniń áıneginen kóringen azamattyq bolmysy.
Jumeken Nájimedenov: «Sabyrhan jaıly birer sóz» deıtin maqalasynda «Ol – búgingi tańda eń izdengish aqyndarymyzdyń biri. Forma, túr, mazmun jaǵynan da kóp izdenip júrgen aqyn. О́leńderinde ylǵı da derlik, áldenendeı bir tyń jaıtty, buryn ózi de, ózge de kóre qoımaǵan qaltarys syrlardy ashýǵa tyrysyp otyrady» deıdi. Bul sonaý ádebıettiń dáýiri dúrkirep turǵan jetpisinshi jyldary jaryq kórgen maqala.
Joǵarydaǵy joldar qazaq poezııasynyń ne bir júırikteri sharyqtap turǵan shaqta Sabyrhan aqynnyń qara óleńniń qaragerin kisinetip alamannyń aldyńǵy sapynda júrgenin anyq ańǵartady. Ol jaıly jazylǵan estelikterde zamandastary onyń azamattyq bolmysy men aqyndyq qýatyn joǵary baǵalaıdy. Aqynnyń qalamdas inisi Qulbek Ergóbek bir esteliginde: «Sabyrhan eńsegeı boıly, túr kelbeti avardyń uly aqyny Rasýl Ǵamzatovtan aýmaıtyn óńdi jigit bolǵan. Rasýl Ǵamzatovpen aǵaly-inili bolyp tabysqan adam.
Ádebıetke kelgen tolqyn-tolqyndy belgili bir tendensııa anyqtaıdy. Bul kezeń Máskeýde Andreı Voznesenskıı, Robert Rojdestvenskıı, Evgenıı Evtýshenkonyń jarq etip shyqqan kezderi bolatyn. Ol bir jylymyq kez edi. Olar Máskeýdi dúrildetip jatqan kezde, solardyń yqpalymen ult ádebıetteri erekshe oıandy. Sol oıanǵan tulǵanyń biri Sabyrhan Asanov edi. Sabyrhan Asanov birinshiden sýretker aqyn, ekinshiden adamnyń júreginiń qylyn shertetin juqa-jumsaq lırık aqyn. Osy eki qasıet onyń poezııasynan erekshe kórinip turdy. Ol óleńge eshýaqytta opasyzdyq jasaǵan joq» dep eske alady.
Taý ózenindeı tunyq lırıka ásem sazben jymdasqanda, egiz qozydaı jamyrasyp-jarysyp, saǵynysh sezimderin shymshylaıtyn, keıde janyńa shýaq quıatyn ánderge aınaldy. Aqynnyń júzden astam jyry ánge ulasyp án aıdynynda aqqýdaı qalyqtap tyńdarman júregine uıa saldy. Ásirese, ómirde bir úıdiń balasyndaı bolǵan Shámshimen shyǵarmashylyq tyǵyz baılanysy Sabyrhan aqynǵa qanat bitirdi.
Aqyn óziniń bir sózinde: «Shámshiniń jıyrmadan astam sazyna óleń jazdym. Shámshiniń ánine sóz jazý kez kelgen aqynnyń, árbir daryn ıesiniń armany. Meniń jazǵandarym dittegen jerinen shyqty ma, shyqpady ma bilmeımin. Biraq álimniń kelgeninshe Shákeńniń ánderine qolǵabys jasaýǵa, sol týyndylardyń bir qanaty Shákeńniń áni bolsa, ekinshi qanaty meniń jyrym bolýǵa kóp eńbektendim», depti. Tereń izdenisten týǵan týyndylar tasada qalǵan joq, qansha ýaqyt ótse de sol baıaǵysynsha tyńdarmanyn terbetip keledi. Shámshiniń ánine ulasqan «Teriskeıdi», búkil dalanyń darhandyǵyn tanytqan «Otyrardaǵy toıdy» bilmeıtin, shyrqamaıtyn qazaq joq. Onyń qalamynan marjan bolyp tógilgen «Saǵynyshym meniń», «Dúngen qyzy», «Jaqsygúl», «Kókkóldegi keshter-aı» óleńderi ólmegen júrekti selt etkizbeýi múmkin emes.
Biz aqyn jaıly aıtqanda, onyń taǵdyryn emes, óleńin, ómirin emes, ónerin aıtýymyz kerek. О́ıtkeni aqynnyń óleńi – onyń taǵdyry. Taǵdyry ǵana emes búkil jan dúnıesiniń bulqynysy, júrek soǵysy, ishki arpalysy. Tólegenshe tolǵasaq, aqyn bolý – «árbir syzdaǵan jaranyń aýzynda bolý» búkil adamzattyń muńyn, qaıǵysy men qýanyshyn júrek súzgisinen ótkizý. Muqaǵalısha aıtsaq «qara tastan da meıirim kútetin» eń jany názik jaratylys. Kúıki tirliktiń kúıbeńine erip kirshiksiz júrekti kirletip alý aqyn úshin aýyr azap. Al bizdiń keıipkerimiz mı qabyǵyn kemirgen aýyr oılardan arylyp dúnıege ótkir kózben qaraıdy. Qatal kúnderdiń qaqyraǵan aıazy janyn qaryǵanda jan syryn óleńge jaıyp salady. Aǵynan jarylady. Al birde arý qyzdyń órilgen burymyn, Almatynyń ásem kóktemin de kókiregin kernegen sıqyrly únge qosyp qaz-qalpynda kóz aldyńa ákeledi.
Aqyn óleńderiniń eń alǵashqy tyńdaýshysy bolǵan Sholpan Asanova óziniń bir esteliginde: «Sabyrhan jaqsy aqyn ǵana emes, jaqsy jar, tamasha áke boldy. Balalaryn janynan da jaqsy kóretin. «Bul ómirde ne bolsa da balalarymnan sadaǵa ketsin, olardyń kóz jasyn kórý men úshin óte aýyr, sen sony bil» degeni áli kóz aldymda. Minezi jibekteı jumsaq, jany názik jan edi. Daýysyn báseńdetip sóıleıtin, aqyryn júretin. Jan bitkendi ózindeı kóretin aq jarqyn azamat bolatyn», dep eske alady. Aqyn judyryqtaı júregine shoq túsirgen Sholpanyn shoq juldyzyndaı bıik qoıdy. Kózi tirisinde jaryq kórgen bir kitabyn «Sholpan» dep atap, jaryna jazǵan jan tebirenter jyrlarymen shynaıy mahabbattyń úlgisin kórsetti. Oǵan arnaǵan bir jyrynda:
Men ózińdi gúlge názik
teńedim,
Eseısem de sol oıda áli
kelemin.
Bul adamdar umytshaq qoı
sen jaıly,
Aı men kúnge aıtyp ketsem dep edim» dep tebirenedi.
Búkil álemdi qushaǵyna syıdyra alatyn aqyn ǵana aı men kúnge mundaı amanat arta alady. Aq pen qara almasqan alasapyran tirlikte adamdyqtan aınymaı, ar aldynda, bolashaqtyń aldynda aıtaryn aǵynan jarylyp aqtaryp ketken aqyn aqıqatty halqyna qaltqysyz jetkize aldy. О́leńderi poezııanyń qazyǵyna baılandy, qazaq ádebıetiniń qaımaǵyna aınaldy. Eńsegeı tulǵa qazaq baspasóziniń qasıetti qara shańyraǵy «Egemen Qazaqstan» gazetinde de eleýli eńbek etti. Jýrnalıstik jolda talaı taǵdyrǵa arasha boldy. Sezim jańbyryn sirkiretken syrly óleńi saǵynysh sezimderin selt etkizedi. Ony uly ýaqyt dáleldedi. Týǵan elinde eńseli eskertkishi boı kóterdi, mektep pen kóshe attary berildi.
Sapar shegip sáýle asqan
izbenen,
Etpespin-aý qysty da eleń,
kúzdi eleń.
Jypyrlaǵan juldyzdardyń
ishinen,
Tintip júrip tapsyn meni
izdegen.
Aqyn keıingige amanatyndaı bolǵan osy óleń joldarynda meni oqyńdar dep baıbalam salmaıdy, kókireginde sáýlesi bar jandarǵa meni jazǵanymnan tanyńdar deıdi. Qazaq jyr kógindegi kóp juldyzdyń ishinde anaý bir juldyzdyń shoqtyǵy bıik, jaryǵy sáýleli. Ol – Sabyrhan Asanovtyń juldyzy.
Arman OKTIаBR,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY