Qaısar minezdi qalamger Nurmahan Orazbekov

Sol ańyz-áńgimelerdegi jaǵdaıdyń birazyna, zamandas bolǵan soń, ózimiz de kýá bolǵanbyz, keıbirin óz aýzynan esitip, anyq-qanyǵyna kózimiz jetken. Oǵan onsha mán bermeı, keıde ondaı áńgimeden qashqalaqtaıtyny da bolýshy edi. «Jurttyń qolynan kelmeıtin nárse emes qoı, men bolmasam, basqalar sóıter edi» deıtin. Biraq basqalar sóıtken joq. Ol Nurmahannyń qolynan ǵana keldi.

Jurtqa belgili bir mysaldy alaıyq­shy. Ol «Ortalyq Qazaqstan» gazetinde redaktor bolyp turǵan kezde Kompartııadaı qudyrettiń urany «Barlyq elderdiń proletarlary, birigińder!» degendi jańa­jyldyq nómirde qazaqtyń «Bas kespek bolsa da, til kespek joq» degen mátelimen almastyrdy. 3 qańtar kúni Nurmahanǵa oblystyq partııa komıtetiniń ıdeologııa jónindegi hatshysy habarlasyp, «Mu­nyńyz qalaı?» deıdi ǵoı. Nurekeń oǵan dıalektıka jóninde leksııa oqyp, zaman ózgergen, urannyń ózgerýi de tıis­ti­gin aıtady. Bul jaıynda ol óziniń «О́tkenge ókpe júrmeıdi» kitabynda jazdy.

Osyny basqalar jasaı alar ma edi? Áı, jasaı almas. Bireýdiń batyldyǵy jetpeıdi, bireýdiń óresi jetpeıdi. О́resi degende, obkom hatshysy «munyń qalaı?» degende, ol Nurmahandaı óz bastyǵyna leksııa oqı almaıdy. Kópshiligi basymdy qaterge tigip qaıtemin deıtini anyq. Jáne bul shyndyqtan alys ta emes. Bas ketetin sharýa. Qaǵady da tastaıdy. Jumystan qýady. Eń aldymen buǵan Nurmahannyń batyldyǵymen qatar, qaǵyp tastaýǵa kelmeıtin Nurmahannyń basy kerek. Sol redaktor bolyp turǵan kezinde ol obkomnyń bıýrosynda hatshylarmen de, basqalarmen de teń dárejede sóz talas­tyryp, óz pikirin tyńdatar edi. Birde sol bıýroda MQK-niń bastyǵy Davydov degen «Indýstrıalnaıa Karaganda» gazetiniń redaktory Edýard Shırokoborodovqa jekire sóılegende, eshkimnen ruqsat suramaı Nurekeń ornynan turyp: «Siz ózińiz kimsiz osy? Bul bolsa júz myńnan astam danamen taraıtyn oblystyq gazettiń redaktory. Oǵan aıǵaılaıtyn, jábirleıtin qandaı qaqyńyz bar? Álde KGB-ǵa sondaı quqyq berilip pe?» dep, óz áriptesine ara túskende, sol kezdegi obkomnyń birinshi hatshysy Lokotýnın de, álgi Davydov degen de úndeı almaǵan.

Osylaısha obkommen shaıqasa alatyn Orazbekovteı redaktorlar ǵana sondaı áreketterge bara alar edi. Ondaılar sonda bolmaǵan ǵoı biraq.

Sirá, mundaı minez adamǵa týa bitetin shyǵar. Týa bitkende, ata-ananyń qanymen keldi deýge de bolmas. Anasy qarapaıym ǵana qazaq áıeli. Ol es bilgeli tósekten turmaı aýyrǵan, sábıin emirenip erkelete almaǵan kúıinde ómirden ótti. Al ákesi Orazbek aýyldyń jekemenshik malyn baǵýdan kóp asa qoıǵan joq. Tek ashyqsa da bireýge qolyn jaımaı, adal ómir súrgen adamdar. Sony da ónege et­ken shyǵar. Sóıtse de Nurmahandy ómir deıtin qatal ustaz tárbıelegen-aý deı­siń. Joqshylyqtyń ashy dámin tatty. Kıimi joqtyǵynan sabaqqa da bara almaǵan ke­zi bolǵan. Tipti birde úıden shyǵyp, áp­kesiniń úıine bara jatqanda, qar jaýyp ketip, jalańaıaq úıine qaıta almaı qal­­ǵany bar. Sonda qar jaýǵansha qara sýyqta jalańaıaq júrgen ǵoı!

Sol mektepte júrgende-aq joqshy­lyqty ǵana emes, adamdardyń qatygezdigin de, ádiletsizdikti de kórgen. Jap-jas bala soǵan qasqaıyp qarsy turdy. Sonysyn unatpaǵan mektep dırektory Bahtııarov degen sońyna tústi. Klasqa kirgizbeı, sabaqtan qýdy. Oqýshy Nurmash sonda muny Oqý mınıstri Sembaevqa jazyp, qaıtadan sabaǵyna kirgen. Mektep bitirerde barlyq sabaqtan «bes» alǵan balaǵa sol dırektor óz sabaǵynan «tórt» qoıǵanda, emtıhanǵa qatysqan partııanyń aýkom hatshysy Baldaq Bershınova «beske» zorlap túzettirgen. Sol dırektory attestatyńdy bermeımin degende, jas jigit: «Keshki mektepte ekstern emtıhan tapsyryp-aq alamyn», dep oǵan jalynbaǵan.

Sol minezi oǵan serik boldy. Júrgen jerinde onyń izin qaldyrdy. Mektepten soń arman qýyp, «tyńǵa» attandy. Sokolov-Sarybaıdaı uly qurylysqa bardy. El tanydy, jer tanydy. Orysy joq aýyldan shyqqan bala solardyń tilinde pikir talastyratyn, oı jarystyratyn dárejege jetti.

Mektepten keıin eki jylda biraz el kórip, jer kórip, ýnıversıtetke tústi. Onda kim oqymaı jatyr, qyzyl dıp­lommen bitirgender de barshylyq, biraq qaısysynyń onda izi qalyp edi. Al Nur­mahannyń izi qalǵan. Izi qalǵanda, sonyń birin úlken jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Muhtar Maǵaýın «Shytyrman» roman-essesinde bylaı jazdy: «Mektepten soń óndiriste eki jyl temirshi bolyp, «orys proletarıatynyń» ortasynan shyǵyp kelgen, ózi óńdi, ózi qaıratty bir jigitimiz – Nurmahan Orazbekov orys bólimimen ortaq dáris ústinde: «Seniń túriń súrlengen et sııaqty» dep kemsitken «asyl násildi» bir kýrstasyn úziliste sabap aldy; jeke tóbeles jappaı tóbeleske ulasa jazdap, ...aqyry fakýltet basshylary ádetki kıkiljińge súıep, sylap, sıpap, ázer bas­ty». Jazýshy aıtqan bul jaı jastyq qyzbalyqtyń tóbelesi emes edi, ulttyq namys úshin, bir halyqtyń óktemdigine qar­sy­lyq bildirý tóbelesi edi ǵoı. Sol stý­dent Nurmahan keshegi 1986 jyl­ǵy Jeltoq­san oqıǵasyna kezikkende, jastar­dyń aldynda jol bastap júreri anyq edi-aý deısiń.

Nurmahannyń ekinshi bir ýnıversıtette iz qaldyrǵan áreketine jazýshy, taǵy bir­ Memlekettik syılyqtyń laýreaty Oraz­bek Sársenbaı kýálik etedi. «...Áli esim­de, osy jolǵy komsomol konferen­sııa­sy da ádettegiden góri qyzýlaý bas­tal­dy.

Áńgimeniń bulaı bastalýyna muryndyq bolǵan fılologııa fakýltetiniń birinshi kýrs stýdenti, Sokolov-Sarybaı ken baıytý kombınatynyń burynǵy jumyskeri Nurmahan Orazbekov edi. Sonda bizdiń kýrstasymyz ne aıtty deısiz ǵoı?

«Búgingi ótip jatqan komsomol konfe­ren­sııasynyń jumysy nege biryń­ǵaı orys tilinde júrgiziledi?.. Nege bizde demo­kratııalyq sentralızm prınsıpteri saqtalmaıdy?. Biz halyqtar dostyǵyn ár jerde-aq ýaǵyzdaımyz. Biraq jastar arasynda uly derjavalyq shovınızm kórinisterin jıi baıqaıtyn boldyq. Tipti osy ýnıversıtette oqyp júrgen orys stýdentteri tarapynan «chernomazyı», «chýpık», «kopchenyı» sekildi namysqa tıetin mazaq sózderdi estigende, keıbir esersoqtardyń sybaǵasyn berýge týra keledi...».

Nurmahannyń osy saryndas sózin estigende, úlken zaldyń ishi gýildep ketkeni esimizde. Kópshiligi, ásirese, qazaq jastary jaǵy qol shapalaqtap, qoshemet bildire bastady.

...Osy oqıǵadan keıin stýdentter arasynda Nurmahannyń abyroıy aspandap ketti».

Mundaı áreket tek Nurmahannyń ǵana qolynan keldi. Basqalary sonda bulaı jasaı alǵan joq.

Nurmahannyń ýnıversıtette qaldyr­ǵan taǵy bir izi – onyń dıplomdyq jumysy. «Pravda» gazeti jáne Qazaqstan» degen taqyrypta jazǵan dıplomdyq ju­mysy úlken shý týdyrdy. Onyń son­daǵy pikirlerin tipti óz ustazdary «ult­­shyldyq» dep baǵalap, dıplomyn qor­ǵa­tpaý kerek dep óre turdy. Orys ım­p­e­­­rııasynyń, tipti Keńes ókimetiniń jer­­­gilikti halyqqa kemsitýshilik kórsetý saıa­­satyn qazir jurttyń bári aıyptaıdy. Tek qana sonda basqalar aıta almaǵan sózdi stýdent Orazbekov aıtqan edi. Sirá, baǵy shyǵar, sonda memlekettik emtıhan komıssııasynyń tóraǵasy «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń bas redaktory Qasym Sháripov bolyp, dıplom jumysyn joǵary baǵalap, kinámshilderdiń talaýyna jibermeı, qorǵatyp shyqqan. Sol dıplom jumysy keıin arada otyz jyl ótkende «Juldyz» jýrnalynda jarııalandy.

Júrgen jerinde onyń izi qaldy degende, aıtatyn mysal da, áńgime de kóp. Ýnıversıtetten keıin aldymen tómen­nen bastaıyn dep, aýdandyq gazetke bar­ǵan. Biraz jumys istegen soń, muny da kórip boldym, endi Almatyǵa qaıtaıyn dep ótinish aıtqanda, jumysty jaqsy istegenin alǵa tosyp, ony jibermeı, bi­raz áýrelegeni bar. «Lenınshil jasqa» Sher­han Murtaza qabyldady. Araǵa bir jyl salyp, bólimge bastyq etti. Bál­kim, sonda buryn kelgender nege bizge jol bermeıdi dep renjigen de shyǵar. Mun­daıda Sheraǵańnyń murty jybyrlap: «Aldymen Nurmahandaı jumys istep alyńdar, ol meniń týysym emes», deıtini bar. Osy jerden ony komsomoldyń Ortalyq Komıteti qalap alyp ketken. Sonshalyqty kóńili soqpasa da, barmaımyn deıtin zaman emes, bardy. Onda da óz ornyn tapty. Eń aldymen, komsomoldyń basshysy, qazaqtyń qaısar azamaty О́zbekáli Jánibekovpen til tabysty. Sirá, minezderi de sáıkes kelgendikten shyǵar. Keıde sol tabysýdyń da kedergi bolatyny bar eken. Sonda redaktor Uzaq Baǵaev «Sosıalıstik Qazaqstanǵa» bólim meńgerýshiligine shaqyrǵanda, jaqsy kóretin О́zbekáli aǵasy jibermeı qoıdy. Keıinirek jóni kelip, komsomoldan «bosap» shyqqanda, gazettegi baıaǵy qyzmet bolmaı, jaı tilshilikti qanaǵat etken.

Sol qyzmette júrip te munda ol óz izin qaldyrǵan. Redaktordyń qol­daýyn kórgen Nurmahan belsendilik tanytyp, jańa taqyryptar usynyp, ózi de kórindi, gazettiń belgili dárejede kelbetin ózgertýge úlesin qosty. Syrtqy saıasat máselesi, shetel ómiri jaıynda tanymdyq materıaldar jazyp, jalpy qazaq baspasózine jańa lep ákeldi. Sol tek Máskeýdiń ǵana pikiri alǵa tosylatyn zamanda bul jańalyq bolyp kóringen. Basqalary bara qoımaıtyn taqyrypqa Nurmahan bardy.

Munda da tik minezine basyp, basqa­lar búgip qalatyn oılardy ortaǵa salǵan. Partııanyń qaýly-qararlaryna kóp júginý artyq bolmaıtyn zamanda Nurmahan: «Nege biz sol qaýly-qarar­larǵa ár maqala saıyn júgine bere­miz, bireýinde aıtsaq jetpeı me?» degen usy­nysy redaksııadaǵy kommýnıst aǵa­laryna unamaǵan. Tipti ony «saıası saýat­syz» dep jazǵyrǵandar da tabyldy. Sonda aǵalarymen aıtysyp jatýdy ar­tyq kórgen ol ózin qaıta-qaıta shaqy­ryp júrgen Partııa tarıhy ınstıtýtyna kete barǵan.

Ásirese saıası saýaty joǵary, aýdar­many aıtarlyqtaı meńgergen ol ornyn tapty-aý, biraq bul qabilet erekshe qajet bir jer bar edi, ol – QazTAG. Sol kezde mınıstrlik deńgeıindegi mekeme. Eldegi aqparat ortalyǵy, ásirese qazaq baspasózin KSRO-daı alyp eldiń saıası ómirinen habardar etetin mekeme. Odan kelgen habar kúttirmeıdi, jarııalanady. Jáne ózgertilmeıdi, túzetilmeıdi. Sol kezde, ne jasyratyny bar, onyń tili qasańdaý, tipti múkisteý edi. Sol QazTAG-qa basshylyq jasaǵan azamattar sony jóndemek oımen bilgir jýrnalısterdi ózderine shaqyratyn. Jalaqylary da, gonorarlary da joǵarylaý edi. Olar Nurmahandy da shaqyrdy. Basshylyq jumysqa.

Nurmahan Orazbek onda tabany kúrek­teı on bes jyldaı eńbek etti. Qazaq­tyń qaıratker azamattary, qalamger­leri Qa­sym Sháripov, Jumaǵalı Smaǵulov, Ká­kim­jan Qazybaev sııaqty abzaldarmen birge qoıan-qoltyq jumys istedi. Bul mekemeniń ereksheligin eskersek, ondaǵy qyrýar jumys kún saıyn jaýapty redaktor, keıin dırektordyń shyǵarmashylyq jónindegi orynbasary Nurmahannyń qolynan ótetin. Bul jerde qandaı izi qaldy degende, qolynyń taby qaldy degen dálirek shyǵar. Sol tustaǵy saıası ómirdiń shejiresi onyń qolynan ótetin. О́ńdeletin, shıratylatyn.

QazTAG-ta ábden qalyptasyp, onymen bite qaınasyp ketken Nurmahannyń bul jerden ketýi de qyzyq. Sol 1988 jyly Saryaǵashta demalyp jatqanyna eki-aq kún bolǵanda, Úlken úıden telefon shalyndy. Qaraǵandyǵa oblystyq «Ortalyq Qazaqstan» gazetine redaktor bolyp baratyny aıtyldy. Dereý sonda jet deıdi. Ol kezde Úlken úıdiń aıtqany – zań. Biraq Nurmahan kónbedi. Demalysymdy bitirip baramyn dedi. Solaı da etti. Al Qaraǵandyǵa munsha jedel jetýdiń ne syry bar edi? Muny gazettiń qazirgi redaktory Maǵaýııa Sembaı bylaı túsindiredi: «Nurekeń redaktor bolyp kelgende redaksııadaǵy ahýal asqynyp, qyzmetkerler ekiudaı bolyp aıtysyp, birqatary obkom bıýrosyna túsip, qyzmetten qýylǵan óte aýyr shaq edi. Mine, osy bir qıyn kezeńde Nurekeń eshkimge burmaıtyn týrashyl minezimen, qaısar tabandylyǵymen ujymdy bir maqsatqa – mazmuny baı, ótkir gazet shyǵarýǵa tastúıin jumyldyra aldy. Nebári úsh jyl redaktor bolyp turǵanda, Qaraǵandydaı orysy ormandaı oblysta qazaq rýhyn, qazaq tilin, qazaq gazetin asqaqtatyp, abyroıymyzdy asyrdy. Ádette orys tildi gazettiń kóleńkesinde júretin «Ortalyq» osy tusta alǵy shepke atoılap shyqty».

Nurmahannyń azamattyq izderine mundaı mysal kóp. Bárin aıtyp taýysý da qıyn. Biraq bireýinen attap ta kete almaısyń. Ony da ózimiz aıtpaı, qazaq baspasóziniń qart qaıratkeri, jazýshy Sapabek Ásipulyna sóz bereıik.

«Qalamdas inimniń iri qımylyna rıza bolyp, maqtanysh sezimine bólengen men sol jyldyń 19 qazanynda ótken Qazaqstan jýrnalısteriniń sezinde sóılegen sózimde bylaı deppin:

«Qudaıǵa shúkir, bizde aqyldy da bilimdi, taıaqtan taısalmaı, semserden seskenbeı shyndyqty aıta biletin batyl qalamgerler barshylyq. Solardyń biri ǵana emes, biregeıi, Qaraǵandy oblystyq gazetiniń redaktory Nurmahan Orazbekovtiń azamattyq erligi keshegi GKChP búligi kezinde aıqyn kórindi. Ol gazetke arnaıy maqala jazyp, búlikshilerge baǵynbaýǵa, olarmen ashyq aıqasqa shaqyrdy. Osy jolda qandaı jazany da qabyldaýǵa ázir ekenin málimdedi.

Azattyq úshin, demokratııa úshin ja­sal­ǵan erlik dep osyndaıdy aıtsaq kerek.

Aınalaıyn, Nurmahan, sol erligiń úshin men seniń aldyńda aq shashty basymdy ıemin. Deniń saý, ómiriń uzaq, otbasyń aman bolýyn tileımin!

Jaratýshy Alla Nurmahandaı qaırat­ty da jalyndy qalamgerler qataryn kóbeıte bergeı!»

Sonda sezd delegattary men shaqy­ryl­ǵan qonaqtary Ulttyq Ǵylym akade­mııasynyń úlken májilis zalyn jańǵy­ryqtyra dý qol shapalaqtap, maǵan ilese Nurmahan Orazbektiń aldynda bastaryn ıgeni, qaharman qalamgerge laıyqty qurmet kórsetkeni kúni búginge deıin kóz aldymda».

Osyny oqı otyryp, jýrnalıster qaýymy ishinde Nurmahandaı erlik jasaǵan, soǵan oraı qurmet kórgender sırek shyǵar deısiń. Bálkim, joq ta bolar.

Budan keıin Nurmahan Baspasóz mınıstrliginiń basqarma bastyǵy boldy, aǵylshyn tilinde shyqqan halyqaralyq «Qazaqstan» gazetine bas redaktorlyqqa taǵaıyndaldy. «Qazaqstan» baspasynyń dırektory, sonymen bir mezgilde «Aqıqat» jýrnalynyń bas redaktory qyzmetin atqardy. Kezinde respýblıkamyzdaǵy eń úlken baspa bolǵan «Qazaqstan» baspasyn saqtap qalý úshin búgingi naryq zamanynda janyn salyp jumys istedi. Bir ǵana kómekshisimen ekeýi úlken ujymnyń jumysyn atqaryp, «Ǵıbratty ǵumyr», «Zamandastan mıras» degen serııamen qanshama kitaptar shyǵardy. Eldiń talaı tulǵalaryn halqyna qaıtarǵandaı is tyndyrdy. Oǵan 10 tomdyq saıasattaný antologııasyn, 10 tomdyq áleýmettaný antologııasyn qosyńyz. «Sonyń ózine tórt jyldan asa ýaqytym ketti», deıdi Nurekeń. Jylyna 5 kitap! Oǵan qosa, jyl saıyn «Qazaq kúntizbesin» shyǵaryp turdy. Osynyń bárin iz emes dep kim aıtar?!

Bul jerde biz onyń ár jyldarda jaryq kórgen onnan asa pýblısıstıkalyq kitaptaryna toqtalǵan joqpyz. Ár jyl­­darda olar jýrnalıster qaýymy ara­synda jańa sóz, jańa oı-tolǵamdaı qabyldanǵan. Tek bıyl ǵana ózi daıyndap ketken «О́tip edi sol zaman naq osylaı» deıtin kitaby jaryq kórdi. Erekshe kitap. Aty joıylyp ketken bir aýdannyń qıyn-qystaý zamandaǵy jylnamasy búkil eldiń ómirin kóz aldyńa jaıyp salǵandaı áser qaldyrady. Sol kitappen qabattas Nurmahannyń ózi týraly onyń shákirt-qaryndasy Gúlsim Orazalyqyzy qurastyryp, ázirlegen «Shyndyqpen shyńdalǵan adam» dep atalatyn jaqsy estelik kitap jaryq kórdi. Sondaı qaısar azamattyń mynaý «almaǵaıyp kúnderde adaspaıyq dep edik» dep sharq urǵan ómirinen kóp ǵıbratty maǵlumattar bar, jarqyn isteriniń izderi saırap jatyr.

Qaıratker qalamger Nurmahan Orazbektiń eshkimnen yqpaı, qandaı jaǵdaıda da aıtar sózin irkip qalmaıtyn qaısar minezi týraly estigen jurt ony qatqyldaý, minezi shadyrlaý kórýi ábden múmkin. Al shyn máninde ol óte jaıdary, jumsaq minezdi adam edi. Biz Nurmahanmen jıi aralastyq. Otbasy qýanyshy bar, basqa da jaǵdaılar bar, basymyz qosylǵanda onyń bireýge qatqyl sóz aıtyp, daýys kótergenin kórgen emespiz. Jymıyp qana otyryp sóılep, jaqyn adamdarynyń kóńilinen shyǵýǵa tyrysatyn. Tipti bireýlerge kópshik qoıýǵa da myrza edi. Al qaıyrymdylyǵy, joldastyqta márttigi tipti bólek. Onyń batyl minezi osynaý kóńil jomarttyǵynan týyndap jatatyndaı kórinetin. Sol tazalyq, ádildik úshin kúresý kerek bolǵanda, ol esh nárseden taıynbaıtyn.

Sirá, bir adamnyń boıynda qaısarlyq pen náziktik ushtasar bolsa, ol syrtqa batyrlyq bolyp shyǵatyn sııaqty.

Mamadııar JAQYP,

Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi