Aqshıman aýylyna taıaý «Qalmaqqyrylǵanǵa» jetý ońaı emes. Maı aýdanynyń ortalyǵy Kóktóbeden mingen kóligiń taýsylyp bitpeıtin uzaq jolǵa alyp shyǵady. Sar dalanyń qaı jerinen «Qalmaqqyrylǵan» taýy kóriner eken dep kóziń de ábden sharshaıdy. Sodan sharshap, kóziń ilinip ketedi. Selk etip oıanǵanda, aldyńnan qalyń qatparly tastardan soǵylǵan, órkeshti úshkir tasty qarasur quz-jartastar qorshap, dóńgelene ornalasqan bıik taýlar qarsy alady. Sonaý 1756 jyly Oljabaı batyr at oınatqan Baıanaýyl men Ertis ózeni aralyǵyndaǵy qazaq-jońǵar shaıqasyna kýá bolǵan Serektas taýlary degen osy. Jaýdy japyrǵan jeńisten soń taý «Qalmaqqyrylǵan» dep atalǵany belgili. Tastary tarıhı shejirelerge tunyp tur. Kólikten túsesiń. Taǵzym etip, bas ıesiń. Osy bizdiń Maı aýdany, Aqshıman aýyly mańyndaǵy osy taýdan basqa, «Qalmaqqyrylǵan» ataýy áıgili Ulytaý jerinde, Aqtóbe oblysynyń Temir aýdanynda kezdesedi. Basqa da ólkelerde bolýy múmkin.
Aqshımandaǵy biz kórgen «Qalmaqqyrylǵan» taýlarynyń ereksheligi – dóńgelene ornalasqan. Qalmaqtyń qalyń qoly osy sol dóńgelene ornalasqan taýlardyń ortasynda qalyp qoıǵan desedi. Ári qaraı úńilsek: «Qalmaqqyrylǵan» ataýynyń shyǵýyn endi bireýler Oljabaı batyr bastaǵan qazaq qolynyń qalmaqtardy oısyrata jeńýimen baılanystyrady. XVIII ǵasyrdyń 40-jyldary jońǵarlar (qalmaqtar) Baıanaýyl jerin Ertis ózeni jaǵynan basyp almaq bolady. Oljabaı batyr bastaǵan qazaq qoly Baıanaýyldyń taýly aımaǵynan bastalǵan shaıqasta Aqshıman jerindegi (Baıanaýyldan 95 shaqyrym) taýda aıaqtalǵan. Osy taýda Oljabaı batyrdyń qoly jońǵarlardy qorshap alyp, túgeldeı jer jastandyrady. Sodan beri bul jer «Qalmaqqyrylǵan» dep atalyp ketken deıdi tarıhı oqıǵadan derek beretin áńgimeniń bir jelisi. Biraq sol urysta Jasybaı batyr qaza bolypty. Baıanaýylda Jasybaı kóli, Jasybaı asýy degen jerler bar. Jasybaı batyrdyń beıiti sol asýdyń ústinde. Oljabaı batyr qystaýynyń orny – Jasybaı kóliniń jaǵasynda, qazir Baıanaýyl týrıstik bazasy ornalasqan jer. Jońǵar shapqynshylyqtarynda batyrlyǵymen kózge túsken batyr Oljabaıdyń erligine Abylaı han súısinip, «Oljabaı esen bolsa – el aman», «On san Orta júzge uran bolǵan er Oljabaı» degen ataq bergen...».
Bir ádebı jýrnal betinen oqyǵanym bar edi: Muhtar Əýezov 1958 jyly Pavlodar oblysyn aralap, Baıanaýylǵa da keledi. Qasynda júrgen serikteriniń biri:
– Muhtar aǵa, buryn Baıanaýylda bolyp pa edińiz? – dep suraq qoıady. Sonda Muhtar Áýezov:
– Buryn Baıanaýylda bolǵanym joq. Biraq Baıanaýyl únemi menimen birge, meniń qasymda boldy.Meniń eń qymbatty dostarym Əlkeı Marǵulan men Qanysh Sətbaev osy Baıanaýyldan shyqqan azamattar ǵoı. Olar maǵan Semeıde de, Almatyda da Baıanaýyl týraly kóp əńgime shertken. Solardyń aıtýy, sýretteýi boıynsha Aqbet taýy, «Qalmaqqyrylǵan» jotasy, Jasybaı, Sabyndy, Toraıǵyr kólderi əli kartaǵa túspeı jatyp, meniń kókiregime kóshken. Endi mine, sol Baıanaýylǵa qumartyp kele jatqan jaıym bar, – degen eken.
Uly Muhań aıtyp ketken «áli kartaǵa túspeı jatyp» degen sózdiń máni búginge jetti. Qazaqtyń uly ataýlary ol kezderi kartada múlde belgilenbegen de ǵoı. Bizdiń ózimiz Elbasynyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy arqyly elimizdiń ár óńirindegi eleýsiz qalyp bara jatqan «Qalmaqqyrylǵan» sııaqty tarıhı jerlerdi, olardyń ataýlaryn zerttep-zerdelep jazyp, kartaǵa túsirý kerektigin endi qolǵa alaıyq dep otyrmyz. Bul bir.
Ekinshiden, joǵaryda jazǵanymyzdaı jergilikti jerdiń ózinde Qalmaqqyrylǵan ótkeni áli tanyla qoımaǵandaı. «Qalmaqqyrylǵan» shaıqasy jaıly jazylǵan tarıhı zertteýlerdi oqyp-bilip tanysyp, búgingi jastarǵa, urpaqtarǵa jetkizýimiz kerek. Osy tarıhı jerlerge tanymdyq ekskýrsııa jasap kelýimiz qajet-aq.
Osy kúzde oblystyq ishki saıasat basqarmasynda rýhanı jańǵyrý aıasyna arnalǵan otyrys ótip, sonda qatysqan edik. Sonda «Qalmaqqyrylǵan» jaıly da sóz qozǵaldy. Bir kezde «Aýyl» halyqtyq-demokratııalyq patrıottyq partııasy jergilikti fılıalynyń tóraǵasy Ermat Baıqurmanov:
– Aralaryńda «Qalmaqqyrylǵanǵa» barǵan adam bar ma? – dedi.
– Men bardym! – dedim.
– Farıdadan basqa joq pa, barǵandar? – dep taǵy surady.
Barmaq túgil, sol jerde otyrǵandardyń arasynda tipti ómiri bul sózdi estimegenderin, bilmeıtinderin baıqatyp, bir-birinen «a,gde eto?» dep tańǵalyp surap jatqandar boldy. Árıne, ondaılarǵa kiná artýǵa da bolmas. О́zge tilde bilim alǵan, ózge tarıhty oqyǵandar úshin óz óńirimizdegi «Qalmaqqyrylǵan» tarıhy áli ashylmaǵan aral sekildi. Oblystyq ishki saıasat, mádenıet, týrızm basqarmalary tarapynan «Mádenı mura» baǵdarlamasy kezinen bastap osy kúnge deıin tarıhı-tanymdyq jumys júrgizilmegenin osydan-aq kóremiz.
– Jalpy, «Qalmaqqyrylǵan» tarıhyna ǵalymdar tarapynan úlken qyzyǵýshylyq bar. Qyrkúıek aıynda Maı aýdanyna baryp, Aqshıman aýylynyń turǵyndarymen kezdesip, pikirlestik. Ekspedısııa jumysynyń ǵylymı jáne qoǵamdyq maqsattary týraly aıtyp berdik. Aqshımanda 1930 jyly akademık Qanysh Sátbaevtyń jetekshiligimen Muhtar Áýezovtiń «Eńlik-Kebek» pesasy sahnalanypty. Spektaklde Kebek rólinde Qanysh aǵamyzdyń ózi oınapty. «Qalmaqqyrylǵan» jerindegi úńgirdiń kireberisinde Sátbaevtyń qoltańbasy da bar, – deıdi S.Toraıǵyrov atyndaǵy memlekettik ýnıversıtettiń oqytýshysy, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, professor Qaırat Battalov.
Biz de «Qalmaqqyrylǵanǵa» barǵan saparymyzda Qanysh aǵamyz qoltańba qaldyrǵan úńgirdi kórdik. Eger ǵalymdar zerttep, jazǵan eńbekterin jurtqa tanystyryp, óńirde nasıhat jumysy júrse, onda «Qalmaqqyrylǵan» jaıly el jaqsyraq biler edi.
Pavlodar oblystyq mádenıet, arhıvter jáne qujattama basqarmasynyń málimetinshe, «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda óńirde «Qasıetti Qazaqstan» jáne «Jahandyq álemdegi qazaqstandyq mádenıet» jobalary boıynsha jumystar júrgizilýde. Alǵashqy joba boıynsha oblysta 78 nysan tańdap alynyp, 5-eýi respýblıkalyq tizimge engizilipti. О́ńirdiń qasıetti jerleriniń geografııalyq kartasy da jasalýda. Tizimge alynǵan osy 5-eýdiń biri – «Qalmaqqyrylǵan» taýy desek, naǵyz tarıhı týrızmge suranyp-aq turǵan jer.
О́z elimizden, shetelden týrıster, qonaqtar, tarıhshy, ádebıetshiler, oqýshylar, stýdentter ekskýrsııaǵa kóptep keletin-aq jer. Qyzmet babymen issaparǵa barǵanda joǵary synyp oqýshylarynan, mektep muǵalimderinen «Qalmaqqyrylǵan» týraly bilesizder me dep suraımyz. Biraq olardyń kúmiljip, qıpaqtap qalatyndary ókinishti-aq. Osydan 4-5 jyldaı buryn oblysta «Batyrlar joly» atty tarıhı-tanymdyq joba uıymdastyryldy. Jastar Baıanaýyldan «Qalmaqqyrylǵan» taýyna deıingi aralyqtaǵy 80 shaqyrym jerdi jaıaý júrip ótse, «Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna» oraı «Uly Dala eli» tarıhı-mádenı respýblıkalyq ekspedısııasy da «Qalmaqqyrylǵan» taýyna da kelip ketti. Demek, oı salarlyqtaı rýhanı qozǵalys jandanyp keledi deýge bolar. Osyndaı ekspedısııalar, ekskýrsııalar óte qajet. Negizi, osyndaı tarıhı taýly jer erekshe qorǵalatyn aımaqqa aınalýy tıis. «Qalmaqqyrylǵan» taýy ishindegi tastarǵa qalaı bolsa solaı jazylǵan beıbereket jazýlar, qoqystar kózge túsedi. Qamqor qoldar kútimi kerektigi kórinip tur.
Oblystaǵy mádenıet, týrızm basqarmalary nazar aýdaryp, jergilikti ýnıversıtet ǵalymdary bastama kóterse, tarıhı-tanymdyq baǵdarlama júıesin jańǵyrtýǵa bolar edi. Aqshımanǵa keler jol boıynda «Qalmaqqyrylǵan taýy», «Qaısa ata kesenesi» dep jazylyp, nusqaý belgiler bolýy qajet. Úshinshiden, «Qalmaqqyrylǵanǵa» týrıster kelýi úshin bul jaqqa durys jol salýymyz qajet. Dál qazirgi kezde Aqsý – Kýrchatov, Maı aýdanynyń ortalyǵy Kóktóbe aralyǵyndaǵy respýblıkalyq joldy bálenbaı jyl boıy qalypqa keltirip jóndeı almaı jatqanda, «Qalmaqqyrylǵanǵa» aparatyn, Aqshıman aýylyna jol salý degenińiz sirá, qıyndaý bolar. Baıanaýyldaǵy Máshhúr Júsip kesenesine barar joldyń da jaǵdaıy belgili. Tórtinshiden, «Qalmaqqyrylǵan» tarıhı shaıqas ótken kıeli meken dep bilsek, taýlardyń dóńgelene ornalasýy – ǵajaıyp tabıǵat kórinisi. Onyń keremet kórinisin sózben jetkizý múmkin emes, kelip osy ǵajaıypty kózben kórý kerek. Jergilikti aqsaqaldar aıtatyn kúńir-kúńgir únderdi, taýdyń kúrsinisin siz de estı alarsyz, bálkim. Osy kórinisterdi túsiretin kásibı fotograftardy, tipti, shaǵyn derekti kıno túsiretin mamandardy da shaqyrýdyń qajettigi týyndap tur. Internetten «Qalmaqqyrylǵan» taýlarynyń tamasha tabıǵatyn kórsetetin sýret tabýyń da qıyn.
Sondyqtan bolar «Qasıetti Qazaqstan» jobasy boıynsha jumys istep jatqan aımaqtyq jobalar keńsesiniń ókili Qaırat Battalovtyń aıtýynsha, oblys aýmaǵyndaǵy tarıhı mekenderdiń ornalasý jaıyn Google kartasyna engizý usynylypty. Bulardyń 80 paıyzy Baıanaýylǵa tıesili. «Qalmaqqyrylǵan» taýynyń «Qasıetti Qazaqstan» nysandary qataryna alynǵany árıne, elimizdiń, óńirimizdiń tarıhy úshin óte mańyzdy. Osyndaı oılarmen biz Aqshımannan attandyq. Sońymyzda qaraýytqan órkeshti taýlar kóshi qalyp barady. Taý ishindegi qudiretti tylsym kúshtiń áser bergeni sonshalyqty, «Qalmaqqyrylǵan» taýyna báribir qaıta aınalyp keletinińdi bilesiń.
Iá, Elbasynyń baǵdarlamalyq maqalasynda jazylǵan «Týǵan jerdiń árbir saıy men qyrqasy, taýy men ózeni tarıhtan syr shertedi. Árbir jer ataýynyń tórkini týraly talaı-talaı ańyzdar men áńgimeler bar. Osynyń bárin jas urpaq bilip ósýge tıis» degen joldary «Qalmaqqyrylǵan» taýyna da arnalǵandaı.
Farıda BYQAI,
«Egemen Qazaqstan»
Pavlodar oblysy,
Maı aýdany,
Aqshıman aýyly
