Ánes Saraı – bul kúnde kemeline kelgen, adamshylyq, azamattyq turpaty erek, ádebıetimizde ózindik orny bar áńgime, povest, romandardyń avtory ámbe buryn qazaq arasynda eshkim qalam tartpaǵan noǵaıly men kóktúrikter tarıhyn qopara kóterip jazǵan qalamger. Bir qyzyǵy, ádebıetimiz ben tarıhty zertteýge osynshama eńbek sińirse de Ánes Saraı maǵan áli syry ashylmaǵan beımálim aral tárizdi bolyp kórinedi.
Qyrda týyp, qazaqtyń klassıkalyq ádebıetin emip ósken bizge Ánestiń kórkemdik álemi óte tosyn, eshkimge uqsamaıdy. Teńiz syryn, onyń joıqyn minezin álemdik ádebıetten bilsek te dál Ánes beınelegen qazaqtar turmysyn, Edil dárııasy men Atyraý teńiziniń ata jurttan jyrylyp qalǵan jaǵalaýy men usaq araldaryndaǵy tuıyq ómirdi, áli órkenıet syrlap, ortaq qalypqa sala qoımaǵan, tabıǵılyǵyn joǵaltpaǵan, ór minezdi, kesek-kesek tulǵalardy buryn-sońdy eshkimniń shyǵarmasynan oqymappyz. Bálkim teńiz týraly biren-saran shyǵarmalar, keıipkerler ádebıetimizde qalyptanǵan bolar, biraq Ánes sııaqty ǵasyrlar boıy sý jaǵalap kún keshken qazaqtar ómiriniń beımálim syryn tutastaı ashqan qalamger neken-saıaq. Oǵan Ánestiń týyp-ósken ortasy, aınalasyn sý shaıǵan, Edil ańǵaryndaǵy sıyr búırektenip jatqan araldy mekendegen Qarmalaı aýlynyń erekshe taǵdyry sebep bolǵany aıqyn.
«Araldy bizdiń el «Ataý» deıdi. Bıiktigi jıyrma metrdeı, uzyn-qysqalyǵy ájeptáýir bes qyzyl sazdy tóbe bar, basqasy kóktemde telegeı teńiz qarǵyn sýyna jutylyp ketetin tep-tegis jazyqtyq, – dep jazady Ánes óziniń esteliginde. – Sýdan qorynǵan el osy bes tóbeniń asty-ústine mińgese úı salyp, úımelese otyrǵany. Sonyń ózinde qarqyndaǵan ór sýy tóbe etegindegi úılerdi basyp, aýyldy jarym-jartylaı sháıip ketedi. Ol apattyń aldyn alý úshin bola qalsa kúldir arbamen, bolmasa qol zembilmen qyzyl tóbeniń qumyn tasyp, aýyldy aınaldyra bóget soǵady. Ony ózgede joq, óz tilderinde «qaıshy» dep ataıdy. Aıtqandaıyn, eldiń nobaıy jalpaq qazaq tilinde sóılegenmen, kúndelikti sóz almasýlarynda ózgeshelik joq emes, govor, dıalekt, kásibı sózder qaptap júr. Bizdiń «ataýlyqtar» munda qonys aýdarǵandaryna 200 jyl shamasy bolǵan «jańa aýyldar» sanatynda. Noǵaıly quramynda bolyp, bul óńirdi jerlegenine 500 jyl bolǵan «eski aýyldar» da bar. Olardy «Sarytumaq qazaqtar» deıdi.
«Tumaǵy» jergilikti tilde jataq degendik. Olar «z» dybysynyń ornyna «s» dybysyn jıirek qoldanyp, «baramys», «kelemis» dep sóıleıdi, «dórt» demeseń – «tórt» degenińdi uqpaıdy. Búgingi ustanymmen aıtqanda, «alashabyr», bálkim, kelmeske ketken kóne qazaq tiliniń juqanalary saqtalǵan ortada ósken men ózimniń «ataýlyqtarymnyń» tilin qazirgi qazaq ádebı tiliniń normalaryna sáıkestire almaı kóp qınaldym».
Ánes shyǵarmalarynda qalyń qazaqtyń tirlik-turmysyna sáıkespeıtin kórinister de az emes. Adamdaryn aıtpaǵanda, onyń jylqylary da keń aıdynda júzip júrip, basyn qulaǵyna deıin sýǵa tyǵyp, tereńnen quraq shalady. Sıyrlary da osy ispettes. Al keme ústinde ottyǵatyn buzaýlar, qıraǵan úılerdiń tóbesinde jaıylǵan qoı-eshkisin qaıtersiń. Ol jazǵan alǵashqy «Daýyldan» bastap, bıyl «Juldyzda» jaryq kórgen «Edil boıy sazdary» áńgimeler toptamasynda osyndaı aıqyn sýretter, sanańda tańba basqandaı saqtalyp qalatyn kórinister az emes.
Ol ádebıetke ótken ǵasyrdyń alpysynshy jyldarynda keldi. Bul – ǵalym Rymǵalı Nurǵalıevtyń anyqtaýynda qazaq prozasynyń altyn ǵasyry edi. Jan-jaqty bilimdi, álem ádebıetin oqyp, ıgergen, kókirekterine sóz óneri qonǵan, daryndy bir top qalamgerler qatar júrip, qalam siltep, halqynyń ótken-ketken ómirin kórkem prozada túgendeı bastady. Olardyń sál eresekteri otyzynshy jylǵy náýbattan keıin, jastaýlary dúnıejúzilik soǵys qarsańynda dúnıege kelip, sol dáýirdiń bala kóńilinde qalǵan sýretterin, eresekterden estigen áńgimelerin shyǵarmalaryna arqaý etse, endi bir toby keıinnen el tarıhynyń aqtańdaq tustaryn zerttep, zerdeleı bastady. Bul top – qalyń shoǵyr. Olardyń bárin tizip jatpaı-aq, Saıyn Muratbekov, Qalıhan Ysqaqov, Ábish Kekilbaev, Muhtar Maǵaýın, Sofy Smataev, Dúkenbaı Dosjanov, t.b. jazýshylardyń kólemdi týyndylarynan basqa áńgime, hıkaıalarynyń ózi kórkemdik bitimi erekshe, ómir-dúnıe sýretteriniń aıqyndyǵymen, aıtar oılarynyń tereńdigi, alǵan taqyryptarynyń ár alýandyǵymen erekshelenedi. Osy toptyń bel ortasynda ádebıetke alpysynshy jyldary kelip qosylǵan Ánes Saraı erekshe kózge tústi. Ol qazaq qoǵamynyń bir pushpaǵyndaǵy beıtanys tirshilikti sheber sýrettegen áńgimeleri arqyly óz ornyn aıqyndady.
Sońǵy on jylda men óz zamandastarymnyń alpysynshy-jetpisinshi jyldary jaryq kórgen áńgime-hıkaıalaryn jıi-jıi qaıtalap oqıtyn boldym. Jyldar ótse de alǵashqy áserim sýymapty, kerisinshe, buryn jastyqpen ańǵarmaǵan kóp qasıetterin endi tanyp, sol kezdiń ózinde olardyń kórkem sheberlikti erkin ıgergenine súısinesiń. Saıynnyń soǵystan sońǵy ómirdi beınelegen áńgime, hıkaıalary, Ábishtiń Mańǵystaý balladalary, Dúkenbaıdyń etnografııalyq áńgimeleri, Muhtardyń povesteri bitimi bútin, órnegi eskirmeıtin, ádebıetimizdiń klassıkalyq týyndylarynyń qataryna qosylǵan shyǵarmalar. Osy qatarda Ánestiń «Qarasha ótken soń» povesi men «Arǵy bettegi aýyl», «Bozqyraý», «Aq tymaq tún», «Erekshe poezd» áńgimeleri de bar.
Teńiz minezi men tabıǵatyn Ánes qolmen ustatqandaı aıqyn beıneleıdi. Qarashanyń qytymyr sýyǵynda dárııanyń arǵy betindegi aýylǵa jete almaı jabyqqan Saıymnyń aldynda bógeý bop qara arna jatyr. «Qara arnanyń tas-talqan bop búlinip, álek-shálegi shyqqan. Aıdyn beti josa-josa aq kóbik. Tolqyndar arǵy betten damylsyz dóńbekship kelip jatyr. Zári betine teýip, yńyrana syzdanyp kelip, jaǵalaýdyń qorash jaryna keýdeleı soǵady, keıde ony tunshyqtyryp, kómip ketedi. Endi ony qurdymǵa balaǵanda kól-kósir seldi aıyryp, sý astynan jabaǵy tondaı sabalaqtanyp shyǵa keledi. Sý men jerdiń, órlik pen tabandylyqtyń bir-birine aldyrmas aıqasy qaıtadan bastalady».
Osy bir mylqaý aıqas pen arǵy bettegi qorash tamǵa kúnuzaq kóz súzgen Saıym jaǵalaýdan keter emes. Syltaýy – ájesi «aq kempirge» baryp sálemdesip qaıtý. Biraq myna doldanǵan tolqyndy tek jannan bezgender ǵana tilip ótedi. Ondaı adam da bar eken. Ol – Temirbek. Endi Temirbektiń jańqadaı qaltyldaǵan qaıyǵymen yńyranǵan ógizdeı doly kúshtiń shaıqasy jan túrshiktiredi. Birge ótpekshi bolǵandardyń barlyǵy myna dúleıden qorqyp keri qaıtady. Tek Saıym men Temirbek qana kesh batyp, qarańǵylyq bassa da, yzǵyryq jel kúsheıip, sý betinen muz shashyrap jatsa da táýekelge bel býady. Ánestiń sýretkerligi osy tusta Aıvazovskııdiń qylqalamynan da asyp túsedi. Ol alyp tolqyndarmen alysqan Temirbek pen Saıymnyń shaıqasyn jany súısinip, qushyrlana beıneleıdi. Osy tusta maǵan Hemıngýeıdiń shalynan góri, Temirbektiń erligi áldeqaıda ór, qaısar, batyl ári mándi kórindi. Ol jas dosynyń janyn aıtqyzbaı-aq uqqan. Osynshama jankeshtilikpen arǵy betke ótken Saıymnyń ishki syry basqa eken. Ol ústi-basy saýys-saýys muz bop, tún ortasynda tereze qaǵyp, sýyq qoranyń ishinde jany súıgen qyzben bir kórisip, ony qas qaǵym sátke ǵana baýyryna basady. О́lim men ómir keship kelgendegi óteýi osy.
Jazýshy «Arǵy bettegi aýyl» atty osy áńgimesiniń ózinde balyqshylar turmysyn, olardyń kesek bitimin, ishki sezim-kúılerin shaǵyn kórinis, dıalogtar arqyly sheber ashady. Ánes keıipkerleri boıamasyz.
«Aq tymyq túndegi» kórshi aýyldan qyz alyp qashýǵa attanǵan úsheýdiń shym-shytyryq áreketi, olarǵa qyzdaryn tegin bermeý úshin qaqaǵan aıazda tún qatyp, tús qashqan aýyl jigitteriniń tirshiligi bir qaraǵanda maǵynasyz kóringenimen, qııanda jatqan aýyldyń ádet-salty, qyz namysy, aýylyn qoryǵan jigitterdiń minezi, baýyrmaldyq, dostyq sezimderi baýrap alady. Qyz alyp qashý – barymtashylyq, zorlyq emes eken, bul súıiktisi úshin qıyndyq kórý, erlik tanytý. Dala serileriniń ádepki salty osy.
«Erekshe poezd» atty áńgimesinde Ánes óziniń teńiz taqyrybynan aýytqyp, soǵystan qaıtqan múgedekter týraly jazypty. «Bul – soǵystyń qıtyǵyna ushyraǵan, óz betimen júre almaıtyn ǵaripterdi alyp kele jatqan arnaıy poezd edi. Biren-sarany bolmasa, kóbiniń aıaq-qoly joq, butaqtary qyrqylǵan tomar sııaqty qur keýde bolatyn».
Osyndaı múgedektiń biri Tileýdi tosyp alǵan áıeli Ádeminiń qylyǵy jan súısintse, kezinde elge aǵa bolǵan, soǵysta da, osy saparda da sabyrly minezi, parasatty sózimen qadiri artqan, eki aıaq, eki qoly joq Manardyń taǵdyryna alańdaı bastaısyń. Bul qysqa ǵumyrda jaýdyń oǵy da, jarty denesin keskilegen jaraqat ta súıikti jardyń opasyzdyǵyndaı qınamaıtyn kórinedi. Jazýshy ony táptishtep aıtpaıdy, keıipkerleriniń sózi, is-áreketimen beınelep beredi. О́ziń kórip, óziń túsin. Osy is-qımyldan Manardyń ór minezi, bıik tulǵasy, Maǵıranyń arpalysqan sezim-kúıi, qara basy úshin eń qymbatyn satqan jantalasy sheber kórinedi. Manardyń bárinen túńilgen sýyq janary kóz aldyńnan ketpeıdi. Ánestiń bul áńgimesi soǵys taqyrybyn ózinshe ashqan, taqsyretin qanyn sorǵalata beınelegen sátti týyndynyń biri.
Jazýshy óziniń jany súısinip beıneleıtin keńistigine bıyl qaıta oralypty. Onyń «Juldyz» jýrnalynyń birneshe sanynda jarııalanǵan «Edil boıy sazdary» toptamasyndaǵy áńgime-hıkaıalary dárııanyń saǵasyn mekendegen ejelgi jurttyń turmys-tirshiligin taǵy da kóz aldymyzǵa ákeldi. Seksenniń seńgirine shyqqan tarlan jazýshy baıaǵy otyz jasyndaǵy qalpynan aınymaı, qalam qýatyn tanytady. Osy áńgimelerdegi qym-qýyt ómir, san qıly taǵdyrlar, uly dárııanyń birde býyrqanyp, birde tynym tapqan keıpi jazýshy qalamynan sýret bolyp óriledi. «Ormanshy», «Kárshik saı» hıkaıasy», «Sábıla», «Shabaqshy», «Ala qarǵa» atty áńgimelerde tabıǵat pen adam qamshynyń qos órimindeı kirigip, birin-biri ashyp, birin-biri tolyqtyryp jatady.
Jazýshynyń sońǵy áńgimelerinde ózine tán sýretkerlikpen qosa, saǵynysh sezimi, ótken kúnderdiń muńy da bar. О́mir boıy bir adamdy súıip, sony zaryǵa kútken Sábıla men ony qartaıǵansha túsinbeı ótken Ǵalymjan taǵdyry qandaı aıanyshty.
Jıegin ný orman kómkergen aıdynda jalǵyz ózi sý perisindeı oınaq salǵan erke sulý Sánáý men oǵan tosyn kezdesken balyqshy jigit Alǵaranyń muńdy mahabbaty júrek tolqytady. Sánáý qyz kókiregi qars aıyrylyp, súıiktisin qımaı tursa da soǵystan kemtar bop oralǵan ákesin jalǵyz tastap kete almaı, óz baqytynan bas tartyp, ekeýi eki jaqta ómir boıy jalǵyzdyqtyń taqsyretin shegedi.
«Ormanshydaǵy» Márııa men Salyq, «Básin tartymy» áńgimesindegi Janǵalı, Tıshko, Orazbaılar – taǵdyry árqıly adamdar, biraq olardy ómir súrip jatqan qatal ortasy jaqyndastyrady. Jazýshy keıipkerlerin sylap, sıpap, árlemeıdi, ómirdiń ózindegideı oıqyl-shoıqyl qalpynda beıneleıdi. Osy qalpynda olar jurttan erek, is-áreketteri de tabıǵı. Sondyqtan da orys qyzy Marııanyń «ólsem qazaq beıitine jerle» degen sońǵy tilegine, Orazbaı men Tıshkonyń balyǵy kóp, «Básin tartymyna» bola ejelgi batyrlarsha jekpe-jek shaıqasyp, el men er namysyn qorǵaǵan, ór áreketterine senesiń. Nege ekenin bilmeımin, Ánes shyǵarmalaryn oqyǵan saıyn, onyń kesek turpatty keıipkerleri ataqty músinshi Itkındti esime túsiredi. Itkınd ómir boıy Almatyda turyp, shyǵarmalaryn qulaǵan aǵashtyń túp tamyrynan, qýraǵan tomarlardan músindepti. Bir ǵajaby, ósken topyraǵyna tarta ma eken, onyń tomardan oıǵan beıneleri kóbine qazaqtarǵa uqsaı beredi. Mysalǵa álemge áıgili «Qazaq shaly» men evreı shalynyń «Avtoportretin» salystyryp kórińiz. Ánes keıipkerleri de ultyna, rýyna qaramastan mort minezi, is-áreketi, ómir salty ózderi ósken ólkege uqsap turady.
Á.Saraı – ónimdi jazýshylardyń biri. Ol qatarlas zamandastary tárizdi shyǵarmalarynyń basyn qosyp, jınaqtap bastyrǵan emes. Sondyqtan bolar, zertteýshilerdiń biri onyń – 17-18 tomy bar dese, ekinshileri 25 tomnan asady dep boljaıdy. Meıli, másele shyǵarmanyń sanynda emes, sapasynda ekenin qazir ekiniń biri biledi. Bul jaǵynan da Ánes ozyq shyǵyp, «Edil-Jaıyq» trılogııasyna elimizdiń basty syılyǵyn alǵany málim.
Jazýshynyń shyǵarmashylyq jolyna úńilgende onyń úsh bıik asýdan ótkenin kóremiz. Osy kezeńderdiń artqan júgine saı onyń týyndylary da kúrdelilenip, qamtyǵan ýaqyty, keıipkerleri áreket etetin keńistigi keńeıip, shyǵarmalarynyń janry da irilene túsedi. Birinshi asýy – jastyq shaǵy, ósken ortasy, Edil saǵasyn mekendegen aýyl-aımaǵynyń kórkem beınesin qalyptaǵan áńgimeleri. Bul taqyrypty ol ómir boıy jazyp keledi. Ekinshisi – sol alpys alty saǵaly Edil men Jaıyq óńirinde keshegi ótken qııan-keski oqıǵalar. Bul tarıh áńgimege syımaıdy. Sondyqtan jazýshy «Edil-Jaıyq», «Atyraý», «Isataı-Mahambet» syndy súıekti týyndylarǵa boı urady. Ánestiń sýretkerlik tynysy, zertteýshilik qabileti osy shyǵarmalarynda erkin ashylyp, oqýshylarynyń yqylasyna bólendi. Al úshinshi asýy... Ol bul joly bula kúshi boıyna syımaǵan óz keıipkerleri tárizdi tosyn áreket tanytyp, «Kónelikter», «Noǵaıly», «Kók túrikter» tárizdi qalyń tarıhtyń qatpar-qatpar qoınaýlaryn aqtarǵan, kórkem beıneleýden góri ǵylymı izdenisi, salqyn dálel, sabyrly paıymy basym týyndylaryn birinen keıin birin jaryqqa shyǵardy. Bul kitaptar aınalasy on shaqty jylda jarııa bolǵanymen búkil ǵumyryn arnaǵanyna kúmán joq.
Alpysynshy jyldary ádebıette óz úni, óz murat-maqsatymen kóringen talantty toptyń kópshiligi kele-kele tarıhı taqyrypqa boı urdy. Onyń sebebi de aıqyn edi. At-ábzeli túgendelmegen kári tarıhymyzdyń ashyq-shashyq jatqan oıdym-oıdym aqtańdaqtary kóp bolatyn. Júreginde elim, halqym degen otty sezimi, qoldarynda qýatty qalamy bar bul top osy olqylyqty toltyrýǵa Ilııas Esenberlınniń izin ala kirisip ketti. Olar – Muhtar Maǵaýın, Ábish Kekilbaev, Sofy Smataev, Qabdesh Jumadilov, Qoıshyǵara Salǵarın, Aqseleý Seıdimbekov, Tursyn Jurtbaı, t.b. sııaqty talant ıeleri. Bitirgen isteri de ushan-teńiz. Osylardyń ortasyna óziniń irgeli eńbekterimen Ánes te qosyldy. Buryn qazaq balasy kóp aıta qoımaǵan, biraq tarıhı sanada jattalyp qalǵan noǵaıly, kók túrikter tarıhyn zerdelep, júıelegen Ánes eńbegi jeldirtip aıtatyn dúnıe emes. Osy taqyrypty biletin, arnaıy bilimi bar ǵulamalardyń bas qosyp saralaýyna laıyq dúnıe.
Búgin eski dosymyz seksenniń seńgirine jetip, aqsaqaldyq taǵyna jáıǵasypty. Bir kezdegi qoıý qara shashy kókbýryl tartqan, qoıý murty sıregenimen árbir taly naızadaı shánshilip, tikireıip atoılaıdy. Qazaq dalasynyń ár qıyrynda kezdese beretin, jaýyn-shashynǵa, daýyl men dúleı qubylysqa moıymaıtyn qara tastan qashalǵandaı qaıratty júzin ájim torlaǵanymen, baıaǵy stýdenttik shaqtaǵy súıkimin joǵaltpaǵan. Oǵan qarap otyryp: «Osy Ánes jazýshy bolmasa kim bolar edi?», dep qııaldaımyn. «Keremetteı sýshyl bop óstim. On jas shamasynda tórt-bes shaqyrymǵa erkin maltyp, kók teńizdiń qara tereńderine uzap ketetin edim», degen sózi esime túsip, «Edil men Atyraýda júrgen bir kemeniń qulaǵyn ustar», edi dep shamalaımyn. Biraq ol oıymnan tez aınyp: «Joq, Ánes Atyraýdyń aıasyna syıa qoımas. Kem degende alys qıyrlardy sharlaıtyn, kók muhıttaǵy alyp kemeniń tutqasynda turatyn shyǵar», dep paıymdaımyn. Ádebıettiń qasıetti aıdynynda erkin júzgen qýatty talant ıesi qaıda júrse de ózine laıyq ornyn tabatyny anyq.
Sultan ORAZALY,
jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, professor, Abaı atyndaǵy jáne «Alash» halyqaralyq ádebı syılyqtarynyń ıegeri
