Alashordalyqtardyń erligi eren

Memleket basshysy N.Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasyndaǵy sanany jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan usynystary jurtshylyqtyń jappaı qoldaýy men qyzý maquldaýynan keıin iske asyryla bastady. Sonyń ishinde qazaq halqy úshin asa kúrdeli, tarıhı silkinis bolyp tabylatyn Alash oqıǵasynyń 100 jyldyǵyna arnalǵan mereıtoılyq is-sharalardyń qorytyndysy memlekettik joǵary deńgeıde ótkizilip jatqany qýantady.  

«Alashordalyqtar» ótken ǵasyrdyń bas kezeńinde Qazaq­stan­nyń qoǵamdyq-saıası ómi­rin­de qaıta órleý dáýirin jasady, belsendi ǵylymı-pýb­lısıstıkalyq qyzmetimen ha­lyqtyń sana-sezimin oıatty, ulttyq erkindik pen ult­tyq mem­lekettilikti qaıta órken­detýge de­gen rýh pen úmit­ti oıat­ty.

Osydan 100 jyl buryn, 12 jeltoqsanda Orynborda bolǵan 2-shi Jalpyqazaq sezinde (quryltaıynda) qu­ryl­ǵan «Alashorda» Úkimeti qazaq memlekettigin qaıta jań­ǵyrtty. Búgingi tańdaǵy quqyq, saıasattaný jáne ádilet tur­ǵy­synan alǵanda bul saıası she­shim qazaq halqynyń erki men armanyna saı jáne tolyǵymen zańdy edi. Alash partııasy qoz­­ǵalysynyń jáne asa kór­­­nek­ti kóshbasshylarynyń umy­tylmas tarıhı eńbegi osynda. Qazaq halqynyń ult­tyq memlekettiligin qaıta damy­týdaǵy osy eren umtylys 1920 jylǵy 26 tamyzda Qazaq (Qyr­ǵyz) avtonomııalyq respýblıkasyn, odan keıin 1936 jyly Odaqtas respýblıkany qurýǵa ulasty jáne ol aqyrynda 1991 jyly Táýelsiz Qazaqstan memleketin qurýdyń negizi boldy.

«Alash» kóshbasshylary­nyń eren eńbegi sol – olar ákimshilik bólinis kezinde Qazaq eli­niń shekarasyn jan-jaqty ári ǵylymı-teorııalyq jáne saıa­sı turǵydan negizdeı otyryp, Lenın basqarǵan Keńestik bılik basshylyǵynyń kózin jetkizip, patshalyq Reseı alyp qoıǵan, tarıhı turǵydan qazaqtarǵa tıesili jerlerdiń qazaq halqyna (Avtonomııalyq Respýblıkaǵa) qaıtarylýyna qol jetkizdi. Olar HH ǵasyrdyń basyndaǵy tyń úrdisterdi paıdalanyp, Qa­zaqstannyń bostandyǵy men táýelsizdigi úshin, jerimiz­diń tutastyǵyn saqtap qalý úshin ata-babalarymyz júr­gizgen kúresti jalǵastyra oty­­­ryp, onyń nátıjesin sha­­ryq­taý shegine jetkizdi. Ja­ńa ór­kenıetti talaptarǵa saı nysandar men tetikterdi bekitip, jalpyulttyq partııa quryp, birtutas ulttyq memlekettilik qurý joldaryn kórsetip, bılikti bólý týraly usynystarynda prezıdenttik laýazym engizýdi jáne t.b. usyndy.

Ústimizdegi jyldyń naý­ryz aıynda Almatyda, Alashtyń 100 jyldyǵy men Álıhan Bókeıhanovtyń 150 jyldyǵyna arnalǵan eske alý jıynynda men aldymen Alashtyń je­ti kórnekti kóshbasshysyna «Ha­­lyq qaharmany» ataǵyn berýdi usyndym. Olar Álı­han Bókeıhan, Ahmet Baıtur­synuly, Mustafa Shoqaı, Mir­jaqyp Dýlatuly, Ja­han­sha Dosmuhametuly, Muha­med­jan Tynyshbaıuly, Ha­lel Dos­muhameduly edi. О́ıt­keni bular tý­ǵan halqy úshin teńdessiz rýhanı jáne azamat­tyq erlikter jasap, rııa­syz súıispenshilikteri men jan­qııarlyqtaryn kórse­tip, Qazaq memleketiniń demokra­tııalyq, eýropalyq jáne halyq­aralyq standarttar boıynsha qaıta órleýine ólsheýsiz úles qosyp, búkil sanaly ómirlerin Otany men halqynyń erkindigi men tá­ýelsizdigine arnap, sol úshin óz ómirlerin esh oılanbastan qı­ǵandaryn atap kór­setken edim. Olar­dyń erli­gi halqymyzdyń jadynda árdaıym saqtalady jáne óz halqyna degen súıis­penshiliktiń, erkindik pen táýelsizdik úshin kúresýdiń úlgi­si, etalony bolyp qala ber­mek.

Olar óz Otanynyń qoǵam­dyq-saıası jáne memlekettik da­­mýynyń teorııalyq negiz­derin qalap, ozyq eýro­pa­lyq jáne halyqaralyq jetis­tik­ter men standarttarǵa saı praktıkalyq úlgilerin usyn­dy. Bul sol kezdegi reseı­lik solshyl-tóńkerisshil, mo­nar­­hııalyq kózqarastaǵy saıa­­sı qaıratkerlerdiń baǵ­dar­la­malaryna qaraǵanda álde­qaı­da obektıvti, kóregen ári ma­ńyz­dy ekenine kóz jetkizip otyrmyz. Alashtyqtardyń stra­tegııalyq baǵdarlamalary men taktıkalyq is-áreketteri qazaq halqynyń múddelerin tereń ári jan-jaqty qoldap, sol kezdegi damý úderisi men saıası ahýalǵa saı boldy.

«Alash» ulttyq-azattyq qoz­­­ǵa­lysy is júzinde búkil óńir­­lerdi, barsha qazaq qoǵa­myn qamtydy. Zert­teýshi ǵa­lym­­­dardyń resmı derek­terine qaraǵanda, HH ǵasyrdyń basynda, 1917 jylǵa qaraı Qa­zaq­standaǵy qazaqtardyń sany 6 mıllıonnan asatyn. Son­­dyqtan, «Alash» qoz­ǵa­ly­syn qoldap, onyń is-sha­ra­laryna mıllıondaǵan qazaq­tar jáne basqa ulttardyń ókil­deri qa­tysty dep aıta alamyz. Barlyq derlik óńir­lerde qurylǵan Qazaq ko­mı­tet­teri «Alash Orda» úki­meti­niń jergilikti jerlerdegi atqa­rýshy organdary (qury­lymdyq bólimsheleri) bolyp tabyldy. Artynan solardyń bári de qýǵyn-súrginge ushy­rady. Olardy «aqtar» da, «qy­zyl­dar» da qýǵyn-súrginge ushyratty. О́ıtkeni jat pıǵyl­dylardyń eshqaısynyń josparynda qazaq halqyna táýel­sizdik syılaý bolǵan emes.

Alash kóshbasshylary Qa­zaqstandaǵy «Kishi oktıabr» saıa­satyna jáne Goloshekın bas­­­qarǵan Qazaq óńirlik komı­te­tiniń qyzmetine muqııat tal­­­daý jasap, onyń óreskel qa­te­likterin atap kórsetip, so­nyń ishinde halyqtyń jasandy túr­­degi asharshylyqqa ushy­raı­tynyn boljaı otyryp, baı­lardyń sharýashylyqtaryn tár­kilep, quqyǵynan aıyrýǵa jáne jappaı ujymdastyrýǵa qar­sy shyqty. Al Goloshekındi Qazaqstannyń birinshi basshysy qyzmetinen ketirýdi ashyq túrde talap etti. Keńestik ımperııa­da bul óte aýyr mem­lekettik qyl­mys bolyp sa­nalǵan.

Halyqtardyń ulttyq múd­delerin aıaqqa basqan stalındik-keńestik qýǵyn-súrgin mashı­nasy óziniń ımperııalyq «bólip al da bıleı ber» saıasatyn qol­danyp, Qazaqstannyń sol kezdegi saıası elıtasy men zııalylaryn ydyratyp, Alash kóshbasshylary men bel­sendilerin jappaı qýdalaı bas­­tady. Goloshekın respýblıka basshylyǵyndaǵy qazaqtar ara­synan shyqqan qýyrshaq jaqtastarynyń qoldaýymen halqymyzdy ǵalamat qasiretke alyp kelgen «Kishi oktıabr» baǵdarlamasyn iske asyrdy.

О́kinishke qaraı biz, Táýel­sizdik alǵanymyzǵa 25 jyldan artyq ýaqyt ótse de «Alash» partııasy jáne «Alash Orda» úkimeti qozǵalystaryna bi­rik­ken aldyńǵy qatarly, jo­ǵary bilimdi qazaq elıtasyn jáne partııanyń qatardaǵy múshelerin, oblystar men úıezderdegi fılıaldardyń qyzmetkerlerin, «Alash Orda» áskerı bólimderiniń sarbaz­daryn áli de túgel aqtaı al­maı­ otyrmyz. Olardyń já­ne­ jergilikti jerlerdegi bel­sen­­­­di jaqtastarynyń Ota­ny­myz­dyń bostandyǵy úshin, qa­zaq halqynyń múddeleri men bolashaǵy úshin qurban bol­ǵany sózsiz. Sondyqtan «Rýhanı jańǵyrý» baǵdar­lamasy sheń­berinde týǵan el úshin ja­salǵan erlik pen ba­tyrlyqqa mem­lekettik baǵa berý máselesin de qolǵa alýy­myz kerek. Álemniń barlyq derlik memleketteri táýel­sizdikke qol jetkizgennen keıin birinshi kezektegi shara retinde óz halqynyń azattyǵy men bostandyǵy úshin kúresken ul-qyzdarynyń taǵdyry men kórsetken erligi týraly ar­naıy sheshim qabyldady. Olar óz Otanyn, óz jerin qor­ǵaý­shy­lardy ulttyq batyr dáre­jesine kóterip, ulyqtady. Bul – álemdik zańdylyq, ǵalamdyq praktıka, jańadan qurylǵan barlyq memleketter osy joldy ustanady.

Árıne, Qazaqstan Respýb­lıkasynda da táýelsiz­dik al­ǵannan keıin birqatar mańyzdy memlekettik sheshim­der qabyl­dandy. Olar negizi­nen tarıhı jáne mádenı eskert­kish­terdi qalpyna keltirýge, qazaq tilin damytýǵa, sáý­let­ qurylystaryn qaıta órkende­týge baǵyttalǵan «Tarıhı sa­nany qalpyna keltirý tujy­rymdamasy», «Mádenı mura» baǵdarlamasy. Sondaı-aq jekelegen tarıhı oqıǵalar men tarıhı tulǵalarǵa (negizi­nen jońǵarlarmen soǵys ke­zin­de) arnalǵan ǵylymı-prak­tıkalyq konferensııalar ótkizildi, olar­dyń qurmetine eskertkishter qoıylyp, kóshe ataýlary be­ril­di, olar jaıly Memleket bas­shysynyń baıan­­­damalarynda sóz etildi, ki­­taptar shyǵarylyp, maqa­la­lar jazyldy, birqatar kór­kem jáne derekti fılmder tú­sirildi. Biraq olardyń bári aka­demııalyq jáne bir rettik sı­patqa ıe boldy, jalpy tásil­der men usynymdarǵa, sondaı-aq mereıtoılyq data­larǵa arnaldy, saltanatty shara – toı túrinde ótkizildi.

Sonymen birge biz Qazaq­stanǵa kúshtep kóshiril­gen bas­qa­ halyqtardy da aqta­dyq. Ony­­myz durys-aq. Bi­raq biz áli kúnge, joǵaryda aıt­qa­nym­daı, Qazaqstannyń azat­­tyǵy, táýelsizdigi men aýmaq­tyq tutastyǵy úshin kú­res­­ken­­derge qatysty eshbir arnaıy memlekettik akt qa­byl­da­madyq. Basqa odaqtas res­pýb­­­lıkalardyń bárinde mun­daı qu­­jat qabyldandy.

Keńes Odaǵy ornaǵannan beri memleket tarapynan qýda­laýǵa ushyrap, jazalaýshy jasaqtar qyryp-joıyp, ata-jurtynan tutastaı qýylǵan qazaq halqynyń jartysynan astamy bir úzim nanǵa zar bolyp, ashtyqtyń azabynan ajal qushty. Osyndaı zulmattyń qurbany bolǵan qazaq halqyna qatysty bir arnaıy qujat q­a­byldanyp, onda «qyzyl ım­perııanyń» isine saıası jáne zań­dylyq turǵydan baǵa berilip, al qur­bandardy tutastaı aqtaý jó­nindegi qajetti sharalar Tá­ýelsiz elimizde jasalýy kerek edi. Biraq bizde bul is áli kún­ge «jabýly qazan» kúıinde ja­tyr. Máselen, 1929 jyly Tor­ǵaıda oryn alǵan Batpaqqara kóterilisine qatysyp, «bandıt» atanyp sottalǵan 500 adamnyń bar bolǵany 3-ýi ǵana aqtaldy. Al qalǵan qaısar jandardyń birneshe urpaǵy «qylmysker», «bandıt», «bandylyq qury­lym­ǵa qatysýshy» atanyp, qa­ra kúıe jaǵylyp, azattyq úshin alysqan atalarynyń aqtal­ǵanyn kóre almaı keledi.

Aıta ketetin bolsaq, Qa­zaq­­­stan burynǵy KSRO-nyń bas­­qa odaqtas respýblıkalaryna qaraǵanda otarshyl bas­qyn­shylyqqa kóbirek ushy­rap, totalıtarlyq stalındik re­ji­mnen kóbirek zardap shek­ti. Sondyqtan da bizde qýǵyn-súrgin aýqymy men qurban­dar sanatynyń jan basyna shaq­qandaǵy sany basqa res­pýb­lı­kalarǵa qaraǵanda kó­birek.

Al elimizdiń bostandyǵy men táýelsizdigi úshin kúresken­derdiń esimderin tolyq aqtaý jáne olar­dyń erlikterin máńgi este saqtaý – bul óziniń táýel­sizdigin ja­rııalaǵan hal­qy­­myz­dyń jáne Qazaqstan Res­­pýblıkasynyń ardaqty min­deti. Sondyqtan da bul máse­leniń «Rýhanı jańǵy­rý» baǵ­darlamasynyń temir­qazyǵy, bi­riktirýshi tetik­teriniń biri bolýǵa tıis ekendigi – tabıǵı ári zańdy jaıt.

О́tken jyldyń sońynda bir top belsendilerdiń basta­ma­symen Qazaqstannyń bos­tan­­dy­ǵy men táýelsizdigi úshin kú­­res­te zardap shekken adamdardy aqtaý jáne máń­gi este saqtaý maqsatyn kózdegen «Qaharmandar» Res­­pýb­­­lıkalyq Qoǵamdyq Qory» (RQQ) quryldy. Ol mem­lekettik organdarmen, ǵalym­dar­men, saıası partııalarmen jáne basqa da qoǵamdyq uıym­­­darmen, demeýshilermen ózara is-qımyl jasaı otyryp, osy máselelermen júıe­li túrde aınalysýǵa nıet etip otyr. Qordyń mindet­teriniń qa­ta­ryn­da: Qazaq­stannyń azat­tyǵy men táýelsizdigi jolyn­daǵy kú­res barysynda zardap shek­­ken adam­dardyń barlyq sa­nat­­tarynyń (saıası, áskerı, qyz­mettik, ıdeologııalyq, shy­­ǵar­mashylyq, ǵylymı, má­denı jáne t.b) ǵylymı tu­jy­­rym­­damalaryn ázirleý; Qazaq­stan­nyń azattyǵy men táýel­sizdigi jolyndaǵy kúreste zardap shekken qurbandardyń barlyq sanattaryn aqtaý jáne olardyń esimi men erlikterin máń­gi este qaldyrý jóninde zań­­­namalyq, normatıvtik jáne jeke-dara aktiler ázir­leýge muryndyq bolyp, atqa­rý­shy jáne ókildi bılik organ­da­rynyń, sottardyń, prokýratýra organdarynyń osyndaı sheshimder qabyldaýyna múm­kindik beretin zańnamalyq aktilerdiń ázirlenýine jáne quqyqtyq bastama sýbek­tile­rine kómek kórsetý syndy má­se­­leler bar.

Mundaı qorlar basqa memleketterde burynnan bar. My­saly, Reseıde federaldyq jáne óńirlik deńgeıde osyndaı adamdardy izdestirý jó­nin­degi qorlar quryldy. Olar­dyń mundaı qor­lary orta­lyq bıliktiń nus­qaýy men qol­daýy boıynsha ártúrli kózderden, sonyń ishinde óńir­lik memlekettik qorlardan, bız­­­nestik qoǵamdastyqtardan já­ne taǵy basqalardan qarjy­lan­dyrylady. Federasııa sý­bek­­tileriniń, memlekettik qu­­ry­­lymdardyń ıdeologııalyq jáne tárbıe qyzmetterimen aı­na­­lysatyn basshylary bul ju­mystarǵa baǵyt berip otyrady jáne baqylaý jasaıdy. Al biz memleket tarapynan qol­daýǵa muqtajbyz. Bizde de osy máseleni jolǵa qoıatyn ýa­qyt jetti.

Qazir qor Qazaqstannyń azat­tyǵy men táýelsizdigi úshin kúreskenderdi tolyq aqtaý jáne olardyń erlikterin máńgi este saqtaý máselelerin dáıekti túrde sheshý úshin mynadaı jumystardy atqarý qajet dep sanaıdy: Birinshiden, ómirdiń túrli salalaryndaǵy, sondaı-aq barlyq óńirlerdegi uzaq jáne maqsatty túrde oryn alǵan otarlaý saıasatyna qarsy shynaıy patrıottar kúresiniń jáne onyń memlekettik deńgeıde is­ke asyrylýynyń negizgi nysandary men ádisterin keshendi túrde naqtylaý (zerdeleý, taldaý). Ekinshiden, kásibı mamandar «Qazaqstannyń bostandyǵy men táýelsizdigi jolyndaǵy kúres­kerler týraly» atty derbes zań jobasyn ázirlep, onyń qabyldanýy (aldyn ala jobalar bar) kerek. Bular elimiz boıyn­sha órkenıetti memlekettik saıa­satty daıyndaýǵa jáne ony júr­gizýge quqyqtyq negiz jasaıdy.

О́kinishke qaraı, bizde ke­zin­de arhıvter men damyǵan jazý-syzýdyń bolmaýynan já­ne saıası rejimder sal­ǵan tyıym saldarynan qaharman­dar­dyń erligi men aty-jóni as­tyrtyn ǵana aıtylyp, birte-bir­te tarıh qoınaýyna súńgip, umytyla bas­tady. Al olardyń árbir erligin, árbir narazylyq áreketin qaıta jańǵyrtyp, obektıvti túrde baǵalaý – biz­diń perzenttik, azamattyq jáne moraldyq boryshymyz. Biz úshin jáne keıingi urpaqtar úshin baǵa jetpes aqparatqa ıe adamdar tiri turǵan kezde joǵaryda aıtylǵan kúreskerler týraly málimetterdi tıtimdeı bol­sa da tirnektep jınaý – asa­ mańyzdy ári óte qajet is. Ta­rıh­shylardyń derekteri boıynsha, ótken ǵasyrdyń 20-30-shy jyldarynda Qazaqstanda halyqqa qarsy júrgizilgen saıa­satqa baılanysty 350-den astam kóterilister men bas kó­terýler bolǵan. Biraq bizdiń BAQ-ta olardyń keıbiri ǵana kórsetildi. Osy kóterilisterdiń sebepterin, quramyn, maqsat­tary men urandaryn bizdiń ǵylymı mekemeler men ǵalym­darymyzdyń zerdelep, taldaýy kóńil kónshitpeıdi, óıtkeni mem­leket nemese demeýshiler mundaı zertteýlerdi qarjy­landyrmaıdy. Tek pa­trıot-ǵalymdar ǵana óz kúshine súıe­nip, óz ýaqyty, qarajaty men densaýlyǵy esebinen mem­le­kettik ıdeologııamyzdaǵy osy ol­­qylyqtyń ornyn toltyrýǵa tyrysyp júr.

Búgingi Qazaqstannyń zııaly qaýymy elimizdiń azattyǵy men tutastyǵy jolyndaǵy kú­reskerlerdiń basqalarǵa qa­raǵanda anaǵurlym kúsh­tirek jáne qatań qysym­ǵa ushy­raǵanyn, sotsyz jáne tergeýsiz atyl­ǵanyn, qýǵyndal­ǵanyn jaq­sy biledi. Otarlaýshy bı­lik qazaq jurtynyń eń úzdik, eń ba­tyl patrıottaryn, eń aqyl­­dy jáne bedeldi ókilderin qý­ǵyndap, kózin joıdy.

Qazir syrtqy yqpaldardyń saldarymen Qazaqstannyń ıdeo­logııalyq jáne aqparattyq qa­ýipsizdigine eleýli qater tó­nýde. Sondyqtan «Rýhanı jań­­ǵyrý» baǵdarlamasy sheń­be­rinde Otanymyzdyń táýel­siz­digi jolyndaǵy erlik pen pa­trıotızmniń mańyzyn mem­lekettik-qoǵamdyq baǵalaý men urpaqqa bildirý máseleleri qo­ǵam­dyq sanany jańǵyrtýdyń bir bóligine aınalýy tıis. Ult­tyń azattyǵy jolynda kúsh-qaırat kórsetip, arpalysqan erlerdiń isi jastarǵa túpkilikti úlgige aınalýy kerek.

Sonymen qatar biz basqa mem­leketter men halyqtardyń jaýlap alýshylary men tırandaryn, dinı apostoldaryn emes, qazaq halqynyń ult-azattyq kúresin túsinip, qoldaǵan, qýda­laý men qýǵyn-súrginniń aýyr kezeńinde bizge kómek qolyn soz­ǵan uly demokrattar men gýma­nısterdi de máńgi este qal­dyrýǵa tıispiz. Mysaly, orys halqynyń kórnekti uly Grıgorıı Potanın (Reseıdiń Quryltaı jınalysyna «Alash» partııasynyń atynan saı­­­­lanǵan depýtat), Tımofeı Sı­­delnıkov (Memlekettik Dýmanyń múshesi), Orest Shkap­skıı (Ýaqytsha Úkimettiń komıssary), Sergeı Shvesov (Peterbýrgtik professor-etnograf) jáne bas­qa adamdar «Alash» ult-azat­tyq qoz­ǵalysynyń ıdeıalaryn qoldap, qazaq halqynyń memle­kettik avtonomııasyn jaq­tap áreket etti, qazaqtardyń múddesi men óz jerlerin saqtap qalýyn qorǵady.

Qoryta aıtqanda, Qazaq­stan­nyń azattyǵy men táýel­sizdigi úshin kúreskenderdi to­lyq aqtaý men olardyń er­ligin máńgi este saqtaý – óziniń táýelsizdigin jarııalaǵan hal­qy­myzdyń jáne Qazaqstan Res­­pýblıkasynyń ardaqty min­­deti. Sondyqtan da bul má­seleniń «Rýhanı jańǵyrý» baǵd­arlamasynyń temirqazyǵy, bi­riktirýshi tetikteriniń biri bo­­lýǵa tıis ekendigi – tabıǵı ári zańdy ekenin umytpaýymyz ke­­rek.

Sabyr QASYMOV,
«Qaharmandar» RQQ prezıdenti, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri