Osy arada sábı Tólegendi terbetken besik, bolashaq úlken júrekti aqynnyń ińgálap týǵan topyraǵy, ýyzynan jaryǵan tegi týraly bir aýyz aıtpasqa áddimiz joq. Qaharly 42-niń jeltoqsanynda, maıdandaǵy Qajybaı ákesinen «qara qaǵaz» kelgen qaraly kúnderde týǵan beıkúná nárestege Otan úshin tóleýin tólep qoıǵan azaly shańyraq azan shaqyrtqyzyp atyn «Tólegen» dep qoıypty. Sherli jesir ananyń áldıi, atasy Syzdyqtyń álpeshi quıylǵan kókirek. Al bul Syzdyq atamyz teginde de tegin adam emes.
Ataqty aqyn, Seıfýllınderdiń sońynan ergen, Sábeńdermen syılasqan, Muhańdarǵa erkeleı bilgen, asharshylyq týraly «Áli qarttyń áńgimesi» degen nalaly dastan týdyrǵan Jaqan Syzdyqovtyń ákesi. Soǵystyń aldynda «Qaraǵash» kolhozynyń tóraǵasy bolǵan inisi Qajybaıdyń aqyndyǵy Jaqannan da myqty bolar edi, átteń oqymaı qaldy ǵoı dep aýyldyń kózkórgen qarııalary bertinge deıin aıtyp otyrar edi. Bul ekeýiniń inisi belgili ádebıetshi, kásibı aýdarmashy, Brestiń bir qorǵaýshysy bolǵan, toqsan jasap ómirden ótken Qajymurat Syzdyqov aqsaqal edi. Bir áýlet, bir arman, bir tilek. Qazaqtyń osy aǵaıyndy nar jigitteriniń, atasy Syzdyqtyń amanatyn arqalaý aqyr sońynda Tólegenniń mańdaıyna jazylypty-aý.
QazPI-de alpysynshy jyldary oqyp júrgen dáýreninde bala Tólegendi aǵa Tólegen, aıaýly Tólegen Aıbergenov izine kóp ertken eken. Jaqsy kóripti. О́nerin. О́leńin. Seriligin. Jáne júregin. Bala Tólegen dombyra tartady, án salady. Birde aǵa Tólegen qoıarda-qoımaı qolynan súırep kádimgi «qasıetti qazyna jyr, baıtaq án» Ǵarekeńniń, Ǵarıfolla Qurmanǵalıevtiń óziniń aldyna alyp barady. Teginde, konservatorııaǵa aýystyrmaq oıy bar. «Osy inimnen ánshi shyǵady, Ǵareke, tyńdap baıqańyzshy» dep qıylady. Tólegendeı sańlaq inisiniń betinen qaǵatyn Ǵarekeń qaıda! Tyńdaıdy. Ánin tyńdap bolǵan soń óleńin oqytady. Sosyn bir dem oılanyp otyryp: «Tóleshjan, balany beker qınama. Odan da óleńin jazsyn» depti. Sodan bergi jarty ǵasyrdan astam ýaqytta Tólegen óleńin úzbeı jazyp keledi. О́leńine prozasy men dramatýrgııasy qosyldy, qalamynan dastan-poemalar josyldy, shaǵyn áńgimeleri shyraıly hıkaıattar men shalqar romandarǵa ulasty. Kósemsózi men aqmyltyq jýrnalıstigi jáne bar. Árıne, án-kúıimen de ajyrasqan joq. Aqyn ánsiz bolýshy ma edi. Shyndap ketse, Shámshiniń aıtatynyndaı, «domashnıı ánshilerden» áldeqaıda bıigirek qalyqtaıdy-aý. Tólegenniń ózin kórmeı-bilmeı jatyp Altynbek Qorazbaev onyń óleńine yntyq bolyp, «Ágýgaı, dombyra-aı» ánin ómirge keltirýinen de aqyn tabıǵatynyń kúıli, syrly, sazdy astarlaryn sezinemiz.
Bir kezderi Almatydan, odan keıingi Astanadan Arqanyń kerbez sulý Kókshetaýyna at izin salar azamattar «Kókshede at basyn tirer kim bar edi?» degende «Kókshetaýda Tólegen bar ǵoı!» degen jaýap alar edi. Aıaýly Ǵafań – Ǵafý Qaıyrbekov, Kákeń – Kákimbek Salyqov, Sákeń – Sáken Júnisov, Aqań – Aqseleý Seıdimbek, taǵy basqa áz aǵalar Kókshege kelgen saıyn «Tóleshjanym» dep Tólegendi izdep tabar edi. Kóksheniń syry men jyryna, peıiline jyrǵap qanyǵar edi. Ishi tereń, kókiregi kómbeli zeren Tókeńdi Kóksheniń búgingi Aqanyndaı, Birjanyndaı kórer edi. Kókshetaýda bolǵan kezderinde qastarynda qashan da Tókeńniń bolǵanyn qalar edi. Búgingi Ilııa Jaqanov, Kádirbek Segizbaıuly, Qajyǵalı Muhambetqalıev, Iran-Ǵaıyp, Ulyqbekter de solaı. Erterekte Kókshetaýdyń obkom partııasy aýylǵa qadirmendi úlken kisiler at izin salǵanda Kóksheniń eli-jurtyn, Býrabaı men Zerendi, Aıyrtaý-Syrymbetin aralatyp qydyrtý úshin qastaryna árdaıym jolbasshy qylyp qosyp beretini de esimizde. Birde egin oraǵy kezinde elge ataqty aqyn Ábý Sársenbaev aqsaqal arnaıy kele qaldy. Tókeń qashanǵydaı oblystyq gazette. Úsh kún qatarynan Ábeńdi úsh aýdanǵa apardy. Kúnde keshtetip qaıtyp ár sapardan novellaǵa bergisiz tógiltip tolǵamdy maqala jazyp, tańerteń redaksııaǵa qaldyryp ketedi. Erteńine tańerteń ol maqala jarqyrap shyǵyp turady. Úsh kúni boıy solaı. Sol esselerdi Ábý aqynnyń Kókshe saparynyń gımni sııaqty qabyldap edim. Jáne Tókeńniń eren eńbekkerligine tań qalyp qyzyqqanmyn sonda. Sol aptada aǵamyz, sirá kóz shyrymyn almasa, uıyqtamaǵan bolar.
Taǵy birde Kókshetaýǵa ult arystarymen úzeńgiles júrgen, Lenınniń aldynda Qazaq avtonomııasynyń Reseımen shekarasy týraly baıypty baıandama jasaǵan, qazaq tilinde tuńǵysh ret matematıkanyń uly oqýlyǵyn jazǵan Alashtyń ardaqtysy Álimhan Ermekovtiń joly tústi. Ol kezde bizdeı bozókpeler Qaraǵandyda turatyn Álekeńniń mundaı qadir-qasıetinen múldem beıhabarmyz. Mine, osy kisiniń qasyna kezinde Sholohovqa Nobel syılyǵyn alǵanyn súıinshilegen obkomnyń zııaly hatshysy Beısen Jumaǵalıev atqosshylyqqa bizdiń Tókeńdi qosady. Qadirli meımanǵa el men jerdiń áńgimesin aıta biletin adam kerek qoı. Al oǵan Tólegennen artyq kimdi tabasyń. Sodan aǵamyz úsh-tórt kúnnen keıin oraldy. Qudaı salmasyn, áseri kól-kósir. Alash tarıhynyń áńgimesine bizdi de qaryq qyldy.
Álimhan Ermekovtiń de kim ekenin bildik. Álbette, Tókeńniń arqasynda.
Ahmet Baıtursynov, Maǵjan aqyn týraly da alǵash Tókeńnen estip bilgenbiz. Qazaq grammatıkasynyń arǵy atasy Ahań ekendigin, Maǵjannyń: «Bar bále anaý qasqabastan shyǵyp jatyr» dep aıtqany sııaqty áńgimelerdi qulaǵymyzǵa quıatyn da osy aǵamyz-dy. Sonda bul, qudaı-aý, keńestiń qyzyl saıasaty ekpindep turǵan jetpisinshi jyldardyń bel ortasy. Stýdent kezinde Almatyda Jaqan Syzdyqov aqyn atasynyń aınalasynda kóbirek júrgen Tólegen kókiregi qazaqy rýh pen jigerge toly bolatyn. Ásirese sekseninshi jyldar ishindegi aqyndar aıtysy, qazaqtyń ulttyq óneri, Birjan sal men Aqan serilerdiń mereıtoılaryn ótkizý, qazaq mektepterin ashý, alǵashqy Abylaıhan toıyn ótkizý, Kókshetaý oblysynyń Almatydaǵy kúnderi – osylardyń eshqaısysy, bylaısha aıtqanda, qatardaǵy jýrnalıst Tólegen Qajybaevtyń qatysýynsyz oraıyna kelmeıtin, báriniń basy-qasynda bastaýshy, nusqaýshy, jasqaýshy bolyp Tólegen júretin-di. Kókshede keńes zamanynda qazaqtyń sózin Tólegen aıtatyn-dy. Aqyndyq ta, azamattyq ta daýysy halyq júregine jol tapty, el ishindegi abyroı-bedeli jyldan-jylǵa zoraıa berdi.
Táýelsizdik ultjandy qalamgerdiń ekinshi tynysyn ashty. Kúreskerligi, qaıratkerligi, qajymas eńbekqorlyǵy jyǵasyn jyqpady. Tabıǵatty búldirýshilerge qarsy turyp, qarlyǵashsha shyryldap, Býrabaıǵa arasha tústi. Qazaqtyń tili men dilin qorǵaýdan jalyqqan da, jaltarǵan da, jasqanǵan da jeri joq. Osy rette ákimqaralarmen sharpysyp, shaıqasyp, betke aıtyp salatyn kezi de joq emes. Kólteksiz, týrashyl bolmysy solaı bolǵasyn qaıtsin. Sonysymen unamaı da qalady. Degenmen de naǵyz aqsaqaldyń shyn nıetti, eldiktiń parasatty sózin ańǵaratyn narqasqa azamattar, qudaıǵa shúkir, bul qazaqta bar ǵoı. Ana jyly Aqmola oblysynyń ákimi Qaırat Perneshuly Qojamjarov áldebir sharýamen Astanada júrgen Tókeńdi shuǵyl izdep, taýyp aldy. Erteń Kókshetaýǵa Elbasy keledi eken...
Oblys ortalyǵynyń bas alańy. Abylaı han eskertkishiniń jany. Nursultan Ábishuly qaýmalaǵan halyq, kári-jaspen emen-jarqyn dıdarlasýda. Sol arada qadirmendi Prezıdentke kúlli Kókshetaý-Aqmola halqynyń jarqyn sálemin, aqjarma tilegin, arman-muńyn tebirenisti óleń shýmaqtarymen Tólegen jetkizdi. Aqyn aýzymen aıtylǵan ataly sózge Nuraǵamyz da razy bolǵanyn kózimiz kórdi. Búkil Qazaq eli kórdi. Sol tolqýly sátterdi respýblıkanyń basty basylymdary túgel jarııalady. Dúıim Kóksheniń amanatyn arqalaǵan Tólegen aqynnyń jyry sóıtip Elbasy júreginen de oryn aldy. Eldiń sózin aıtar aqsaqalǵa, parasat ıesine, Kókshetaýdaǵy altyn qazyqqa aınaldy.
Eń alǵash ádebıet súıgish qaýym qalamger Qajybaevtyń 1977 jyly jaryq kórgen «Jol basy» jyr jınaǵyn oqyǵanda tereń oı qozǵaıtyn, shymyr da shıraq jyrlaıtyn, qalyptasqan jaqsy aqyndy ushyrastyryp qýanǵan edi. Al ekinshi kitaby prozalyq shyǵarmalarynan quralyp, «Atyńnan aınalaıyn» dep atalǵan-dy. Sondaǵy «Jaraly jyldar» povesinde, «Zaýal» áńgimesinde tabıǵat kórinisin, adam minezi men jalpy bolmysyn, kóńil kúıindegi tolqýly sátterdi beıneli, qazaqy uǵymmen, til órnegin tóge sýretteıtini qazaq ádebıetine taǵy bir tyń úrdisti, keń tynysty jazýshy kelip qosylǵandyǵyn bildirgen-di. Úmit aldamapty. Tólegen poezııada da, prozada da salqar saryndardy, adam boıyndaǵy órshil rýhty terbedi. Budan keıingi «Qulan qyrǵyny» ańyz-hıkaıaty, «Aǵybaı batyrdyń úsh armany» hıkaıasy, «Qorqaýdyń aqyry», «Qankeshý», «Aran» hıkaıattary, «Kúıik-ǵumyr», «Áýpildek zary» áńgimeleri, «Janymnyń japyraqtary», «О́mir, seni jyrlaımyn», «Seksen kól syldyry», «Qarasaı-dastan» jyr jınaqtary osy oıymyzdy aıqyndaı túsedi. Al «Umytpa meni, Gákkýim», «Zaýal», «Jyndar bıi» dramalary shıryqqan jan tolqýynyń shynaıy sahnalyq kórinisterine aınaldy.
Tókeń aıhaı jetpis beske taqaǵanda aıdy aspanǵa shyǵaryp, sońǵy eki jylda «Qansoqta» jáne «Qandy qasap» atty eki roman jazyp tastady. Bularda ortaq keıipker arqyly dańǵoı eliniń tóńkeriske deıingi tirligi, tóńkeristen keıin Sáken Seıfýllınniń jer bólisine kelýi, Syzdyq bolystyń eldi uıymdastyrýdaǵy eren eńbegi, el ishindegi salpaqqulaq aryzqoılar, Kenjeniń Kolyma shahtasynda opat bolýy oqıǵalary sýretteledi. Bul qos tomdyq roman áli kúnge deıin ádebıet synshylarynan ádil baǵasyn alyp bolmaǵan jazýshy Tólegen Qajybaevtyń sońǵy kezdegi eleýli shyǵarmashylyq tabysy ekendigin qadap aıtamyz.
Qalamger 2011 jyly táýelsiz eliniń «Qurmet» ordenimen marapattalypty. Bıyl «Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi» ataǵy berildi. Elý jyldan astam ýaqyt boıy qazaq baspasóziniń otymen kirip, kúlimen shyǵyp qyzmet jasaǵan ór rýhty, qarshyǵadaı qaısar minezdi Tókeń qol qýsyryp qarap otyrýdan áli de aýlaq. Talaı jyldar boıy Jazýshylar odaǵynyń óńirdegi bólimshesine basshylyq etkeni óz aldyna, Kókshetaýdaǵy táýelsiz «Buqpa!» gazeti men ádebı-mádenı «Jer shoqtyǵy» jýrnalyn sátimen shyǵaryp keledi. Jurt bul basylymdardy izdep júrip oqıdy. Kóksheniń altyn qazyǵyndaı ardaqty azamat, aqyn, jazýshy Tólegen aǵamyzdy da alys-jaqynnan júregimen izdeýshiler jeterlik. Biz soǵan súıinemiz.
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan»
ASTANA
