KELINShEKTIŃ BALASY (ballada)
I
Jańa ýaıym jamaǵan eski qaıǵy –
Jalǵyzdyqtyń jamalyn osqylaıdy.
Ersiz úıdiń eńsesin eze basyp,
Taǵy da bir qalaǵa kesh qulaıdy.
Bosaǵada tur únsiz suraq aýyr:
Qaıda barmaq surapyl myna dáýir?..
Bıigine jeter me, besiginen
Beınetine bir ózi shydaǵan ul.
Jalǵyz basqa kún – tyrbyń, túnder – nala,
Ony sirá kóredi kimnen ǵana?..
Aq qaǵazdaı juqarǵan júıkesine,
Taǵy tıdi esikten kirgen bala.
Bóltirikteı búrisip jaralanǵan,
Jaýyngerdeı jaýtańdap jazalanǵan.
Kirgen bala – óz uly on jastaǵy,
Taǵy taıaq jep kepti balalardan.
– Ez-aý, – deıdi kelinshek kúıip ketip,
– Ez-aý, – deıdi jelkeden túıip, zekip.
– Ne boldy endi, bir jeriń aýyrdy ma?
– Kim ol? – deıdi qaıtadan ıip ketip.
– Erik, – dedi,
(Kelinshek qaıta aınaldy).
– Taǵy sol ma?
(Taǵy da aıqaılady):
– Senen jasy kishi ǵoı, jetpeı me áliń?
– Jetedi álim...
(ary qaraı aıta almady).
– Jetse nege, sorly ediń qandaı ǵana?
(Aryndaǵan ashýdan tanbaıdy ana).
– Jetedi álim, – dedi uly qatýlanyp,
– Biraq onyń ákesi bar ǵoı, mama!..
Solq etti mı, kóz aldyn tuman basty,
Súrte almady janarǵa tunǵan jasty.
Baǵalanǵan baldaı dep tátti ómirdiń,
Bir sóılemi shyǵar bul ýdan da ashy.
Jasaǵanmen bir jaýap qaıtarmaq túr,
Oǵan endi qandaı sóz aıta almaq bul?
«Ákem qaıda, qaıda ákem?» degen daýys,
Tar keýdeniń ishinde aıǵaılap tur.
О́z daýysyn ózi estip sanadaǵy,
Oı shyńǵyryp, júzi únsiz qabarady.
Keýde kergen aıqaıdy keri ıterip,
Keńirdekten jutynyp sazarady.
О́tken kúnniń ótkinshi «jyryn» álgi,
Suramastaı bolatyn uly máńgi.
«Biraq onyń ákesi bar ǵoı, mama!»
O, sherli sóz!
jańǵyryp turyp aldy.
Qan quıylyp qapııa zerdesine,
Eseńgirep, kelgendeı endi esine.
Qos qolymen óz basyn ózi súıep,
Ilbip basyp kirdi ana bólmesine.
Naızaǵaıdan atylǵan ot syńaıly,
Kókiregin qaq tilip ótti qaıǵy.
Kóterilgen keýdeden asaý aǵyn,
Janarynyń jaǵasyn soqqylaıdy.
Endi uqqandaı bala emes, zar ekenin,
Endi uqqandaı áke emes, ana ekenin.
Jalǵyzy ǵoı jalǵyzy,
jalǵyzynyń,
Jalǵyz ǵana tilegi bar ekenin...
Syrtta boran, syqyrlap qys súıegi,
Qyraý basqan tereze jipsıedi.
Eki jalǵyz otyrǵan eki bólme,
Eregeske túskendeı túksıedi.
«Mama, – deıdi ishinen, men emespin,
Shydar edim bárine eregestiń.
«Kelinshektiń balasy» degende olar,
Shydamadym, shydamaı tóbelestim...
– Ákem bar, – dep aıta almaı esh balaǵa,
Tóbelestim shydamaı kesh meni, ana.
Uqsas nege senimen famılııam,
Olaı emes klasta esh balada».
Sábı – júrek ne syryn jasyrady,
Bir muńynan bir muńyn asyrady.
«Ákesi ólgen bala bar biraq ony,
Ákesiniń atymen shaqyrady.
Aıtshy, mama, aıtpaısyń atyn nege?
Úıge bizdiń suqpaıdy ol basyn nege?
О́lgen bolsa egerde moldaǵa aıtyp,
Oqytpaımyz jumada hatym nege?..».
San saýaldar jalyny sharpyp ótken,
Kim túsiner jas jannyń zarpyn óktem.
Jasy onǵa jetkenshe o, qudiret,
Qansha ýaıym júregin janshyp ótken.
Bir bólmede bozdaıdy bala – júrek,
Bir bólmede syzdaıdy ana – júrek.
О́sken saıyn balasy qýanýshy ed,
О́sken saıyn alańy barady údep.
«Jalǵyz ǵana tilekpen jetsin degen,
Qulynym-aı, kúnińnen es bilmegen,
Jalǵyz ózim jolyńa janymdy sap,
Kem, qor bolmaı eshkimnen óssin dep em...»
Bıyl jazda aýylǵa ertpek edi,
Barmaı qoıyp, anasy sókken ony.
«Mynaý kimniń balasy?» dep qadalyp,
Suraı bergen shaldardy ol jek kóredi.
Qazir solaı, ómirlik buralańda,
Jaýap berip qasqaıyp tura alar ma?
Kúmiljıtin kún keler erteń áli,
Er jigittiń úsh jurtyn suraǵanda.
Oıhoı, osynaý zamanda ar qulaǵan,
Qansha júrek keýdede qan jylaǵan.
Qaldy qaıda qazaqtyń qaıran kúni,
Jetim jylap, jesiri qańǵymaǵan?
Anasy – sor, samaıyn sor aǵartqan,
Ákesi – qor, qaýqarsyz kóz alartqan.
Otaǵasyz oń jaqtan «otaý» shyqty-aý,
Keshire gór, bizderdi o Jaratqan!..
Toıda shapqan taıyna júlde baılap,
О́z aýyly, óz jeri júrgen oınap.
Ákesi ólgen keı bala sorly emes-aý,
Áýletimen ósetin birge qaınap.
Talqylanǵan taǵdyrly keshýi bar,
Bireý kelip sıparǵa kekili bar.
Qabyrǵadan qan keshken bul qazaqta,
О́sti qansha jetim qyz, jetim uldar.
Dushpanyńnyń basyna bermesin der,
Bul jetimnen ózgeshe ol jetimder.
«Meniń ákem el qorǵap soǵysta ólgen»,
Dep qasqaıyp jetildi sol jetimder.
Sol ákeler oqqa ushyp qamalynda,
Jatqan shaqta berispeı ajalyna.
Ul-qyzynyń beınesi qalǵan shyǵar,
Eń sońǵy ret ashylǵan janarynda...
Qudaı aıdap túbinde bir ákeler,
Degen úmit emesteı sirá, sóner.
Tanymaıtyn ul-qyzy tilekshi bop,
Jer betinde júr qansha tiri ákeler.
Bireýge bar, bireýge zardaı ómir,
Yrǵalasyń tamyry bardaı ómir.
Jeti atasy túgili bir ákeniń,
Deregi joq qańbaqtaı qandaı ómir?
Barady ýaqyt synaptaı syrǵyp aǵa,
Kimdi aıamaq, jubatpaq kimdi ǵana?!
On jastaǵy jetimniń obalymen,
Oınaıdy-aý kep opasyz túngi qala.
Dertteı meńdep jaıylyp janǵa bar muń,
Dyzyldaıdy ushyndaı qandaýyrdyń.
Eleýreıdi mas qoǵam sherin iship,
Shejireden adasyp qalǵan uldyń.
Qutyrynǵan aq boran daladaǵy,
Muńǵa ulasyp údeıdi sanadaǵy.
Eki jalǵyz otyrǵan eki bólme,
Eregeske túskendeı qabarady...
Ekeýi de bir-birin janyǵandaı,
Ekeýi de bireýdi saǵynardaı...
Eki kirpik aıqaspaı arpalysar,
Uzaq edi qańtardyń tańy qandaı...
II
Bul ómirden kútkeni, kútpegeni,
Bári sordaı sezilip tistenedi...
Oı máńgirtip uıqyǵa ketken bala,
Áke jaıly bulyńǵyr tús kóredi.
Qoltyǵynda shańǵynyń qos taıaǵy,
Aýyq-aýyq birdeńe jep qoıady.
Bir kisimen birge júr boks zalda,
«Ákem osy kisi eken» dep qoıady.
Kelgen jeri jarylyp jol bererdeı,
Boıy qandaı shirkin-aı, eńgezerdeı.
Delebesi qozady
alyp kisi,
arqasynan bir qaǵyp dem bereredeı.
Qaraǵansha sharq uryp aınalaǵa,
Kete qaldy taǵy da qaıda ǵana?
Ákesine ánekı, sálem berdi,
Kúzetshisi mekteptiń Aıdar aǵa.
Kóńili shat aınala kók óskin bop,
Kóre qalyp Erikpen egessin kep.
Aıǵaı salmaq bolady:
«Kórdińder me,
kelinshektiń balasy emespin», dep.
Boı jetpese kıimge shegedegi,
Ákesi alyp taǵy da, beredi ony.
Qaıta joq bop ketedi sodan keıin,
«Tastap kettiń degenshe nege meni?»
Tyǵylynbaq eken dep bala myna,
Turady únsiz tyǵyla qalady da.
Atyn atap ákesi «tur» degende,
Mamasy kep oıatty sabaǵyna...
III
Kózden shyqqan kermektiń dámin talmap,
Yńyrsıdy qańtardyń tańyn qarmap.
Nege shirkin, bul tórde otyrmaıdy,
Esiginde bireýdiń jalynǵan baq?..
Bireý bardaı bar muńyn uǵatyndaı,
Qushaq jaıyp aldynan shyǵatyndaı.
Túsiniksiz ómirin tús aralas,
Tý syrtynan baqylap turatyndaı.
Dıirmeni tirliktiń shańdy balaq,
Shyr aınalar taǵy da jandy qajap.
Aýlasyna kirgizip mektebiniń,
Tý syrtynan anasy qaldy qarap.
Qaraı berdi ulyna taǵat qalmaı,
Qalǵan ıne sekildi sabaqtalmaı...
Arqasyna sýmka emes qulynshaǵy,
Aýyr suraq arqalap baratqandaı.
Shalǵandaı-aq selt etti sanasyn ot,
Elestedi dertteı bul daýasy joq.
О́mirge áli kelmegen nemeresi –
Áýleti joq ákeniń balasy bop.
Elestedi, qııaly qıyr kezip,
Bıleıtindeı keı sátte mıyn jelik...
Shyrq úıirip qaıter ed áketpese,
Tirlik degen tynymsyz quıyn kelip.
IV
Ala quıyn keýlegen ishin eren,
Bar saýalyn balanyń túsiner eń.
Úıirinen adasqan japan túzde,
Qulyn daýsyn estiseń kisinegen.
«Jeti atańdy bilmeseń, ne bilesiń?» –
Degen dala úkimi tegine syn.
Saıqal qala shertedi saq-saq kúlip,
Áýleti joq qazaqtyń «shejiresin»...
Ularbek NURǴALYMULY
