Sýretti túsirgen Aqádil RYSMAHAN
Erte zamanda handar taqqa otyrǵanda han qaraýyndaǵy qalyń jurt jabyla qozy soıyp, toptanyp otyryp etin jeıtin bolypty. Sóıtip qozynyń basy úıilgen jer Qozybasy atalyp ketipti deıdi. Al ekinshi bir ańyzdarda atalǵan shoqy qozynyń basyna uqsaǵandyqtan Qozybasy atalyp ketken degen derekter bar.
Jalpy, tarıhı zertteýler boıynsha Jetisý óńirinde birneshe Qozybasy bar. Alaıda Muhammed Haıdar Dýlatıdyń «Tarıh-ı Rashıdı» eńbeginde Qazaq handyǵynyń qurylǵan jeri retinde Shý boıyndaǵy Qozybasy jeri aıtylady. Iаǵnı bul jer kezinde Moǵolstan memleketiniń batys bóligindegi óńir bolǵan. Sonymen qatar jyr alyby Jambyl Jabaev «Suranshy batyr» dastanynda Qordaı asýynda, Moıynqum aýdanyndaǵy Hantaý irgesinde jáne Ile Alataýynyń soltústik-batysynda Qozybasy degen shoqynyń bar ekenin jyrǵa qosady.
Al Mahmýd ıbn Ýálı, Shah Mahmýd Shoraq Babyrdyń derekterinshe, Shý boıy men Qozybasy aralyǵyndaǵy jerler Moǵolstannyń batystaǵy qaqpasy rólinde bolǵan desedi. Bul qaqpanyń soltústiginde Balqash kóli bolǵan da, ońtústiginde taýlar ornalasqan. Tarıh boıynsha, HV ǵasyrdaǵy qalyptasqan saıası jaǵdaıda Esen-Buǵa han soltústik-batysynda Ábilqaıyr hanmen, ońtústik-batysynda Ábý Saıdpen qarsylas boldy. Sondyqtan Deshti Qypshaqtan jáne Maýrennahrdan Moǵolstanǵa jasalatyn joryqtar tek osy qaqpa arqyly ótetinin tarıhshylar jazady. Al Dýlatı eńbeginde Esen-Buǵa han osy óńirge Kereı men Jánibekti ornalastyrý arqyly ózin batystan qorǵaǵany aıtylady.
Qazaqtyń qasıet tunǵan qaı qıyry da qasterli. Qazaq handyǵynyń alǵashqy týy tigilgen aımaq, búgingi egemen elimizdiń negizi qalanǵan óńir – ult tarıhyndaǵy óshpes belgi. Kezinde ult taǵdyry synǵa túsken kezeńde de qazaqty qasiretten qorǵap, qaıǵydan arashalaǵan eldiń qasıeti men jerdiń kıesi.
Hamıt ESAMAN,
«Egemen Qazaqstan»
Jambyl oblysy
