Shekara shebin shegendeýdi oılastyrsaq...

Memleket basshysy «Qazaq­stan-2050» strategııasy: qalyptas­qan memlekettiń jańa saıası baǵy­ty» atty Joldaýynda shekaramen shektes aýmaqqa erekshe nazar aýdarý qajettigi jóninde Úkimet pen oblys ákimderine naqty tapsyrmalar bergen edi. Osyǵan sáıkes Úkimet qaýlysy da qabyldandy. Biraq is-sharalardyń jalpylama bolýynan naqty nátıjege tolyq qol jetpedi. О́tken jyldarda shekaralyq sheptegi máseleler Parlament depýtattarynyń saýaldaryna arqaý boldy, bıyl «Egemen Qazaqstan» basylymynda dúrkin-dúrkin maqalalar ja­rııalandy, jýyrda Úkimetke Senat depýtattarynyń atynan saýal joldanyp, tıisti quzyrly organdardyń jaýaby berildi. Biraq bul shekara eldi-mekenderindegi túıinniń sheshimi bola almady. Nelikten? Sebebi shekara mańynda oryn alǵan áleýmettik ahýal, aýyl­dardyń bos qalýy qoǵamda alańdaýshylyq týǵyzǵanymen, oǵan eldiń basqa aýmaqtaryna qaraǵanda aıryqsha qoldaý kórsetý zańǵa qaıshy keledi. Árıne jergilikti atqarýshy organdar qolda bar resýrstarymen shama-sharqynsha jumys atqarýda.

Jalpy, el shekarasynyń 13 pa­ıyzy Shyǵys Qazaqstan óńi­rinde eken. Statıstıkaǵa sáıkes, ob­lystyń Qytaımen kórshiles jatqan aýdandarynda 210 myń halyq turady. Sońǵy úsh-tórt jylda atalǵan aýmaqtaǵy halyq sany 6,5 myń adamǵa azaıǵan. Árıne mundaǵy halyq sanynyń kemýine negizgi sebep álemde úrdiske aınalǵan ýrbanızasııa, qalaǵa shoǵyrlaný, jahandaný jaǵdaılary bolsa-daǵy, tur­ǵyn­dardyń ekono­mıkalyq bel­sendiliginiń tómendeýi, ınfra­qurylymdar jaǵdaıynyń syn kótermeýi, turmysqa qajet qyz­metterdi alýdyń alystyǵy sııaq­­ty faktorlar atalǵan máse­leni taǵy kúrdelendire tústi. Mıg­ra­sııanyń jaǵymsyz saldosy jyl saıyn 11-15 myń adamnyń kó­shýinen kórinedi. О́ńirdegi aýyl­dardyń jartysynan astamy she­ka­ralyq aýdandarǵa tıesili. El­diń shetinde, jeldiń ótinde tur­ǵan bul aýyldardyń basym bóliginiń halqy 200-300 adamnan aspaıdy. Shyǵystaǵy shekaralyq aýdandardyń halqy orta eseppen sharshy shaqyrymyna 2 adamnan keledi. Osylaısha, óńirdiń baıyrǵy turǵyndary «uzyn eldiń ıirine, qysqa eldiń qıyryna» ketýde.

2014-2020 jyldarǵa arnal­ǵan shekaralyq aýdandardy damy­týdyń keshendi josparyn­da qabyldanǵan is-sharalar memle­kettik, úkimettik jáne óńirlik da­mý baǵdarlamalary aıasynda ǵana qarjylandyrylady. Son­dyq­tan jaǵdaıdy jiti sarala­ǵan Shyǵys Qazaqstan oblysy ákimdigi bul jobalardyń birazy óńir bıýdjetine túsirer salmaǵy aýqymdy bolǵandyqtan Ulttyq ekonomıka mınıstrligine usynys engizgen edi. Onyń ishinde Kúrshim aýdanyndaǵy Buqtyrma sý qoı­masy arqyly ótetin jobalaý-sme­talyq quny 20 mıllıard teńgeden asatyn kópir qurylysy, Úrjar men Zaısan áýejaılarynyń ushý-qoný jolaǵyn rekonstrýksııalaý, Katonqaraǵaı aýdanynyń Úlken Naryn aýylyna jalpy quny 5 mıllıard teńgege jýyq áýejaı salý, joldardy jáne sý qubyrlaryn jóndeý men tartý sııaqty ekonomıkalyq serpindi jobalardy aıtýǵa bolady. Sheka­ralyq aýmaqty damytý týraly Elbasy tapsyrmasyn júzege asyrýda atalǵan iri jobalardy júzege asyrýdyń tıimdiligi óte ózekti ekenin eskergen abzal.

Týrızmdi damytý boıynsha da bi­raz másele sheshimin kútip tur. Máselen, Katonqaraǵaı, Mar­qa­kól ispetti tamasha tabıǵat aıa­syn­daǵy tabıǵı parkter men qo­ryqtardyń shekaralyq aýdandar­da ornalasýyna baılanysty keı­bir ruqsatnamalyq qujattar máse­lesin retteý ekologııalyq tý­rızm­niń damýyna oń yqpal eter edi. Son­daı-aq Úrjar aýdany boıyn­sha respýblıkalyq dárejedegi Tarbaǵataı memlekettik ulttyq tabıǵı parkin qurý máselesi de ashyq kúıinde tur. Park quryl­ǵan jaǵdaıda júzdegen adam turaq­ty jáne maýsymdyq jumys ornymen qamtylady. Qazir Ala­kól jaǵalaýy abattandy­rylyp, sanıtarlyq jaǵ­daılary retke keltirilýde. Oǵan qosa jaǵa­laýdy sýdyń shaıýynan qorǵaý da respýblıkalyq transfertten aýqymdy qarajatty qajet etedi. Týrızm álemde tabysty­ salaǵa aınalǵandyqtan, bul jobalardy qarjylandyrý sheka­radaǵy halyqty áleýmettik kepil­diktermen qamtamasyz etý jaq­taryn keńeıte túsýge de sebepshi bolar edi.

Shekaralyq eldi mekenderdiń oblys ortalyǵynan shalǵaıda jatýy aýylsharýashylyq taýaryn óndirýshilerge ónimdi jetkizýden ózge janar-jaǵarmaı, tuqymdyq, qosalqy bólshekter sııaqty kóp­tegen shyǵyndarǵa baılanysty basqa taýar óndirýshilermen teń emes jaǵdaı qalyptastyrǵany anyq. Bul aýylsharýashylyq shıki­zatyn óńdeý men satý ornynyń alys­tyǵyna baılanysty sýbsı­dııalaý erekshelikterin engizý qa­jet­tiligin kórsetip otyrǵan sııaq­ty. Halyqtyń qıyrda, shalǵaıda ornalasqan bóligin qoldaý jónin­degi halyqaralyq tájirıbeni zerdeleı otyryp, eldi mekenderge ma­man­dar tartýdy yntalandyrý maq­satynda áleýmettik qoldaý retinde eńbekaqyǵa qosymsha ústeme qosý, jas mamandarǵa arnalǵan kóterme járdemaqy kólemin arttyrý tú­rinde qarjylaı kómek kórsetý qa­jettigi baıqalady. Shekaralyq óńirdiń baspana máselesin sheshý úshin jeke turǵyn úı qurylysyn nesıeleý men jandandyrý, qury­lys shyǵynynyń paıyzyn qaıtarý jaqtaryn qarastyrǵan abzal bolar edi.

Taǵy bir ózekti másele, Elba­sy­myzdyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdar­lamasy aıasyndaǵy mindetter men tapsyrmalardy júzege asyrý úshin shekara shebindegi mobıldi baı­lanys pen ınternet sapasy, zamanaýı kommýnıkasııamen qam­týdy jaqsartý jaqtary jeke kom­panııalardyń kommersııalyq múd­desi turǵysynan emes, memlekettik múdde turǵysynan qaralýyna ortalyq organdar yqpal etýi tıis.

Parlament palatalary aýyl­dyń tynys-tirshiligindegi túıin­di máselelerdi tarqatýdyń zań­namalyq negizderin birtindep she­ship keledi. Atap aıtqanda, bıyl «Jaıylym týraly» zań­nyń qabyldanýy, sondaı-aq Jer kodeksi, Agroónerkásip ke­she­nin damytýdyń 2017-2021 jyl­darǵa arnalǵan memlekettik baǵdar­lamasyn júzege asyrý týraly zań jobalarynyń qaralyp jatýy, barlyǵy zań shyǵarýshy organ tarapynan aýyl sharýashylyǵyna qajetti zańnamalyq negizdiń jetil­dirilip otyrǵanyn kórsetedi. Biraq shekaralyq óńirlerdiń stra­te­gııalyq mańyzdylyǵy men ­ekonomıkalyq-áleýmettik ále­ýeti aýylsharýashylyq salasyna aıryqsha qoldaý kerektigin baı­qatty. Bul rette jer telimderin re­simdeý barysynda kezdesetin túrli kedergiler men shekteýler paıdalanylmaı bos jatqan jerlerdi aýyl sharýashylyǵy aınalymyna qosý baǵdarlamasyn oryndaýǵa múmkindik bermeıtinin, sondaı-aq ótken ǵasyrda júrgizilgen geo­botanıkalyq zertteýlerdiń, ıaǵ­nı jer telimderiniń aýyl sharýa­shylyǵyna jaramdylyǵy jónin­degi materıaldardardyń eskirip qalýy da qaıta qaraýdy qajet etetinin eskergen jón bolar.

Bul jaǵdaılardyń keıbiri Al­maty oblysynyń da shekaramen shektes aýyldaryna tán. Máselen, bıyl Raıymbek aýdanyndaǵy mektepterde oqýshy sany 200-ge deıin azaıdy. Aýdanda iri ónerkásip oryndary joqtyń qasy. Sondyqtan jastar jumys izdep, Almaty qala­syna baǵyt alyp jatyr. Jergilikti atqarýshy organnyń málimetinshe, munda da ondaǵan eldi-mekenderde dárigerlik pýnktter, mádenıet úı­leri, ákimshilik ǵımarattar qajet.

Elbasynyń tapsyrmasymen qabyldanǵan ondaǵan memlekettik, salalyq baǵdarlamalarǵa sońǵy jyldary saraptama jasalyp, ońtaılanǵany málim. Sondyqtan joǵaryda kóterilgen shekaralyq aýdandardyń máselesi osy aıada qaıta qaralyp, zańnama arqyly «shekara mańy aýdandary márte­besi» uǵymyn anyqtaý jáne she­kara­men shektes aýdandardyń erek­­shelikterin eskeretin sanattyq gra­dasııalarǵa negizdelgen keshendi baǵdarlama jasaý týraly tıisti vedomstvolardyń oılanýy óte ózekti der edik. Bul zań qajetti sharalardy jedel qabyldaýǵa negiz bolady. Shekaralyq aýmaqta halyqtyń turaqty turýy úshin ınfraqurylymdyq jobalarmen birge áleýmettik kepildikterdi qarastyrý kerek.

Parlament Senatynda Agrar­lyq máseleler, tabıǵatty paıda­laný jáne aýyldyq aýmaq­tardy damy­tý komıtetindegi áriptes­teri­mizben birge joldaǵan depýtat­tyq saýalymyzda biz, bıýdjet qyz­met­kerleriniń jalaqysyna qosymsha ústeme tóleý, bala týǵanda beri­letin áleýmettik kómekti jáne aı­ saıynǵy járdemaqy mól­sherin ósirý, memlekettik balalar járdemaqysyn kóterý, jas maman­dar úshin kóterme jár­demaqy mólsherin ósirý, sonymen qatar, shekaralyq aýdan­dardyń erekshelikterin eskere otyryp, jalpy respýblıkalyq nor­matıvtik kórsetkishterden bólek agro­ónerkásip kesheni sýbek­tileri úshin beriletin sýbsıdııa normatıvterin belgileý, shaǵyn jáne orta bıznes sýbek­tileri úshin erekshe salyq­tyq jeńil­dikter men preferensııalar engizý múmkindikterin qaras­tyrǵan edik. «Kúshke kúsh qosyl­sa – qup, elge el qosylsa – qut» degendeı, jumys kúshi artyq óńir­lerden keletin otbasylardy shekaralyq aýdandarǵa ornalastyryp, olardyń úı jaldaý men satyp alý shyǵyndaryn qaıtaryp berýdi jáne basqa da kóptegen yntalandyrý tetikterin qarastyrǵan abzal.

«Qazaqstan-2050» Strate­gııa­synda Elbasy shekara­lyq aýmaqtar máselelerin naqty sheshý­­­di belgilep bergendigi bel­gili. Árıne barsha istiń sheshimi qo­sym­sha bıýdjet shyǵyndaryna táýeldi. Sondyqtan Prezıdent tapsyrmasyn oryndaý úshin jyldan jylǵa tolastamaı otyrǵan osy máseleniń sheshimin tabý tetikteri jóninde tıisti quzyrly ortalyq organdardyń basshylary oılansa deımiz. Bul bizdiń el shetin bekitýge jasaǵan taǵy bir qýatty qadamymyz bolar edi!..

Dúısenǵazy MÝSIN,

Senat depýtaty