Qojageldi batyr

Jańadan qurylatyn Aıa­góz okrýgine basqalarymen qatar búgingi Kókpekti, Tar­baǵataı aýdandary jerine qo­nystanǵan mataıdyń qap­taǵaı bóligine jatatyn qaraý­jasyq, qarakereıdiń muryn, baıjigit jáne qyrjy rýlary da kirýge tıis boldy. Osy­lar­dyń ishinde muryndar men qyrjylar orysqa qa­ra­ǵan, al qaraýjasyqtar men baı­jigitter qytaı yqpa­lyn­daǵy rýlarǵa jatty. Al shyn­dyǵyna kelgende, Aıagóz okrýgi qurylar qarsańda Altaı men Tarbaǵataıdaǵy, keıinnen tú­setin orys-qytaı shekarasyna qaraı ornalasqan rýlar kóp jaǵdaıda ózderiniń bedeldi sultandary men rý basylaryna baǵynyp, erkin jaǵdaıda júrdi.

Sol kezdegi Tarbaǵataı óńi­rindegi osy másele boıyn­sha qalyptasqan qózqaras, 1831 jyly Aıagóz syrtqy okrýgi ashylǵanda, orys mem­leke­ti­niń osy ákimshilik bılik qu­ry­lymyna úmit artqan jer­gilikti el bıleýshilerdiń atynan­ Sart Joshyuly general V.Bro­nevskııge tabystaǵan, 7 tar­­maq­tan turatyn talaptyń má­t­i­nin­de aıtylady. Onda: «...­El­ ıeligindegi jer men baı­lyǵy máńgilik erkimizde bolsyn, bizdiń azamattarymyz eshqashan jasaqqa alynbasyn, ásker jerimizge jiberilmesin, ólimnen basqa is musylmandyq jolmen sheshilsin, ishimdik úıleri salynbasyn, el quqy­ǵyn qorǵaý úshin 3-5 jylda aq patshaǵa ókildik jiberilip tursyn...» delingen.

Sol kezdegi Tarbaǵataı óńi­rindegi orys otarlaýyna tabandy qarsy turǵan tul­ǵalardyń biri – Qojageldi batyr. Zertteýshiler Qoja­geldi Atanuly shamamen 1757 jyly týǵan deıdi. Týǵan jeri belgisiz. Biraq ata-babalary birneshe ǵasyr jaılaǵan S­ary­arqanyń tórindegi Esil-Nura men Sarysý óńirlerinde nemese Syr boıynda týýy da ábden múmkin. Jasaǵan ıem batyrǵa qajetti mol qaırat, tabandylyq, úlken jiger bergen, aqylǵa da kemel Qojageldi Atan ulynyń súıegin eskishe taratsaq: qarakereı, muryn, jolymbet, nazar, janbolat, toqabaı sııaqty rýǵa aınalǵan atalardyń atymen kete beredi.

Qojageldi jasaq jıyp, qolbastaǵan ýaqyt Abylaı men Qabanbaı zamany emes. Bul kezde qazaqpen arpalysqan jońǵarlar tarıh sahnasynan ketken. Desek te óńir áli tynyshsyz. Qytaıdyń jáne orys­tyń yqpalyna engen rý­lar­dyń arasynda da ártúrli qaıshylyqtar bolyp jatatyn, otarlaýshylardyń jýa­sytý joryqtary da jıi bolatyn. Kezinde Tarbaǵataıdy jaılaǵan, qazaq-jońǵar so­ǵy­synyń barysynda bul óńir­lerden qytaı jerine aýǵan qalmaqtar men Tarbaǵataıdy meken qylǵan qazaqtar arasynda da álsin-álsin qaqtyǵystar áli bolyp turatyn. Qojageldi 16-17 jasynda at jalyn tar­typ minip, tájirıbeli joryq­shy batyrlardyń janyna ergen XVIII ǵasyrdyń 70-shi jyldarynyń basy, el áli beıbit jaǵdaıǵa tolyq kóship bolmaǵan kez edi.

Qojageldi batyrǵa baı­la­nysty el jadynda qal­ǵan derekterdiń bir bóligi – onyń qyrǵyzdarǵa jasa­ǵan joryqtary týraly bolyp keledi. Shynynda Qoja­geldi batyr at ústinde júr­gen XVIII ǵasyrdyń 70-80-shi jyldary qazaq pen qyrǵyzdyń arasyndaǵy qa­rym-qatynastardyń shıele­nisip turǵan kezeńine jatady. Kezinde jońǵarǵa baǵy­nyp qalyp, otyz jyldan astam ýaqytqa sozylǵan joń­ǵar-qazaq soǵysynda beı­ta­rap jaǵdaıda bolǵan qyr­ǵyzdar, Jońǵar memleketi tal­qandalǵannan keıin, qazaq áskeri jan alyp, jan berisken soǵystarmen bosatqan Jetisý óńirin jáne t.b. jerlerdi alý maqsatynda joryqtar jasaı bastady. Derekter boıynsha Áteke, Nádirbala sııaqty qyrǵyz batyrlary Aıagóz boıy­na deıin kelgen. Bul kezde qazaqtar, qalmaqtarmen júr­gizgen qııan-keski soǵys­tarynyń nátıjesinde ózderi jaýdan bosatqan, bir kezdegi ata-baba jurty Altaıdy, Tarbaǵataıdy, Jetisýdy bu­rynǵy jońǵar jerlerin ıelenýge quqylymyz dep esep­tegen Sın jaýlap alýshylarynyń qysymymen tastap shyǵyp, orys bekinisi Semeı túbine qa­raı sheginýge májbúr bol­ǵan edi. Sol kezde ómir súr­gen kapıtan Andreev qazaq rýlarynyń Shar ózeninen óte almaı, qytaılar olardy jibermeı turǵanyn jazǵan. Qyrǵyzdardyń qazaqtyń ózi bosatqan jerlerin ıemdenip qalý úshin kórsetken belsen­dilikteri osy kezge saı keledi. Bul jaǵdaı qazaqtar tarapynan ádiletti ashý-yzany tý­ǵyzǵany málim. Sol kezeń­degi oqıǵalardyń birazy qa­zaq-qyrǵyz qaqtyǵystaryna arnal­ǵan. Aqyry 1770 jyly qazaq áskeri Shý ózeniniń bas­taý­larynda, «Jáıil qyr­ǵyny» dep atalǵan shaıqasta qyrǵyzdardy oısyrata jeń­geni taǵy shyndyq.

Biraz bolsyn saıabyrsyǵan qaqtyǵystar XVIII ǵasyrdyń 80-shi jyldaryna qaraı qaı­tadan órshidi. Osy kezeń­der­de Qojageldi batyr qyr­ǵyzǵa qarsy joryqtardyń bar­lyǵyna qatysa bastaǵan. Onyń batyrlyq qabileti osy joryqtarda jurtqa málim bolǵan. 1785 jyly qyrǵyz torýylshylary qazaqtyń ataqty qolbasy batyry, zamanynda Er Qabanbaıdyń serigi bolǵan, shanyshqyly Berdiqoja batyrdy Ile boıynda qolǵa túsi­rip, azappen óltiredi. Sha­nysh­qylylar kezinde jaý­dan bosatylǵan shyǵys óńir­ge sonaý Táshken jaqtaǵy Shyr­shyqtan qonys aýdarǵan bolatyn. Bular Berdiqojanyń qazasynan keıin qaıtadan burynǵy jerlerine ketýge májbúr bolǵan. Berdiqojanyń ólimi qazaqtardy qatty sham­dandyrǵan. El ishindegi áńgi­melerde Qojageldi batyrdyń Berdiqoja úshin qyrǵyzdardan kek alǵandyǵy aıtylady. Bir qyzyǵy, muryn tabynyń nazar tarmaǵynyń ishinde ózderin Qojageldi qyrǵyzdan ákelgen sarybaǵyshtarmyz deıtin týys­­tar kezdesedi.

Bir sózben aıtqanda, Qoja­geldi batyr qazaqtyń erteden kele jatqan batyrlyq jáne jaýyngerlik dástúrin mol meńgergen, qazaq-jońǵar soǵy­syna qatysqandardyń janyna ergen, áńgimelerin tyńdaǵan, solardyń izin jalǵastyrǵan, búkil sanaly ǵumyryn elin, jerin jaýdan qorǵaýǵa arnaǵan tulǵa. 

Tarbaǵataı-Zaısan baǵy­tynda orys otarlaýy bel­sendi túr­de júre bastaǵan ýaqyttarda Qojageldi Atan­uly múmkin bolsa eshkimge de baǵynbaı, táýel­sizdikti saqtaý tuǵyryn berik ustanǵan. Onyń mundaı kózqarasta bolýyna da áser etken faktorlar boldy dep aıta alamyz. Birinshiden, bul kezeńde orys otarlaýy qansha qaýyrt júre bastasa da, XIX ǵasyrdyń sońy jáne XX ǵa­syr­dyń basyndaǵydaı qazaq jerine sharýa pereselenderdiń qap­tap kóship kelýi joq edi. Bul ýaqyt­ta jerdi otar­laý azyn-aýlaq kazaktar ar­qyly ǵana iske asyryldy. Qazaqtyń sany qalaı bolǵanda da basym. Osy jaǵdaı kúsh biriktirse, kelimsekterge qarsy turýǵa bolady degen úmit otyn da uıalatqan sııaqty. Ekinshiden, Qojageldige qatań baǵyt usta­nýyna múmkindik bergen, osy ustanymdy qoldaı­tyndardyń el ishinde birshama bolýy dep te esepteımiz.

El ishindegi qaıratker­lerdiń osy máselede ustanym­darynyń turaqty bolmaýy birshama qaıshylyqtarǵa ákelgenin kórýge bolady. My­sa­ly, Aqsýat jerindegi buryn­nan kele jatqan áńgimelerde Hanqojanyń úlken uly Jan­bóbek pen Qojageldiniń ara­syndaǵy bolǵan bitispes jaý­lyq aıtylady. Biraq buǵan halyq áńgimeleri odan arǵy jaýapty bermeıdi.

Biz oǵan jaýapty tarıhı derekterge úńilgende tabamyz. Qojageldi batyr qa­za tabatyn 1826 jyldyń qarsańynda, keıinnen ózde­ri orys bıligine qarsy kú­res­ti bastaıtyn aǵaıyn­dy sultandar Janbóbek te, Sy­ban­qul da osy kezeńde orys­pen jaqyndasý saıasatyn ustanǵan. Osy ýaqyttarda bu­lar úshin úlken kedergi Qo­ja­geldi batyr boldy deýge bolady. Aqyry oqıǵanyń shıe­lenisýi el ishine Janbóbek sul­tannyń orys qarýly otrıadyn shaqyrtýyna alyp ke­ledi. Ol týraly «...sýltany Mý­rýn-Naımanovskoı volostı Hankojıny nachınaıýt prosıt o prısylke k nım kazachıh otrıadov... Sýltany na etý prısylký obıazalıs ýplatıt v polzý voıska remontnyı sbor loshadmı, prodovolstvovat otrıad na svoı schet. Poslannyı v 1825 g. otrıad vozvratılsıa na lınııý blagopolýchno, koman­dırovannye je v oktıabre 1826 g. sotnık Vezıgın, prı 25 kazakah, vstretıl, po ego slovam prı sbore loshadeı soprotıvlenııa so storony chastı mýrýnskıh kırgız, tak chto delo v konse konsov, dosh­lo do voorýjennoı stychkı» dep kórsetilgen. (N.Konshın. Materıaly dlıa ıstorıı Stepnogo kraıa // Pamıatnaıa knıj­ka Semıpalatınskoı oblas­tı na 1900 g. Vypýsk IV. Semı­palatınsk, 1900. S.8).

Osynda qazaqtardan laý su­raǵan kazaktar men jergi­likti turǵyndardyń arasyn­da bolǵan qaqtyǵysta úsh adam­nyń qaza tapqany jáne birneshe adamnyń jaralan­ǵandary aıtylady. Sonyń biri – aýyr jaralanǵan Qoja­gel­di batyr.

Qojageldi batyrdyń óli­min kezdeısoqtyq deý qıyn. Onyń jaýabyn jergilikti rýlardy qandaı jolmen bolsyn bútindeı baǵyndyrýdy kózdegen orys ókimetiniń saıa­satynan tabamyz. Biz budan, orys bodandyǵyna múlde qar­sy, erteńgi kúni eldi úlken qoz­ǵalysqa bastap shyǵýy múm­­kin tulǵanyń kóziniń bas­qa­larǵa sabaq bolsyn dep maq­satty túrde joıylǵanyn kóremiz.

Qojageldi batyrdyń óli­mine baılanysty oqıǵanyń anyq-qanyǵyn tekserýge Om­bydan Tarbaǵataı óńirine arnaıy komıssııanyń kelgenin de osyǵan jatqyzamyz. Aqy­ry, Qojageldi batyrdyń rý­las­taryn, jaqyn aǵaı­yn­da­ryn, eldi tynyshtandyrý maqsa­tynda Tarbaǵataı óńi­rinen Sankt-Peterbýrgke arnaıy bitim­gershilik depýtasııa sha­qy­rylǵan. Sol kezeńde qazaq dalasynan Peterbýrgke talaı delegasııanyń barǵanyn baıqaýǵa bolady. Barǵandarǵa patsha úkimeti úlken syı-sııapat jasaǵan. Múmkin bolsa, ımperatormen aýdıensııa da uıymdastyrǵan. Osyndaı sharalardyń astarynda, jaýlap alynǵan jerlerdi tolyq ıgergenshe, jergilikti halyqty aldap-sýlap tynyshtandyrý saıasatynyń da jatqanyn kóremiz.

Bul týraly belgili ólke­ta­nýshy Nıkolaı Iаkov­le­vıch Konshın 1900 jyly shyq­­qan «Pamıatnaıa knıjka Semıpalatınskoı oblas­tı» jınaq basylymynda ja­rııalaǵan óziniń maqalasynda: «V dekabre 1828 g. k General-Gýber­natorý postýpılo pro­shenıe ot ezdıvshıh v Peter­býrg depýtatov (starshıny Aı­darbeka Kýtebaeva ı 3 bıev) o vzyskanıı s Hanko­jınyh kýna za ýbıtyh v 1826 g. treh mýrýnsev ı ob ýda­lenıı Hankojınyh ız Mýrýn­skoı volostı» dep jazady. (N.Konshın. Mate­rıaly dlıa ıstorıı Stepnogo kraıa // Pamıatnaıa knıjka Semıpalatınskoı oblastı na 1900 g. Vypýsk IV. Semı­palatınsk, 1900. S.13).

Biz budan Aqsýat óńirinde halyq ishinde aıtylatyn «Qo­jageldi batyrdyń qunyn joq­tap Sháki bı, batyrdyń inisi Aıdarbek bı jáne Qısyq Te­zekuly Peterborǵa barǵan» degen sózderge dálel tabamyz. Mundaǵy aıtylatyn Aıdarbek bı sol kezdegi kórnekti tulǵa­lardyń biri. Onyń ákesi Kóte­baı Qojageldiniń birge týǵan aǵasy, ıaǵnı bular Atannyń uldary.

Nıkolaı Konshın oqıǵany: «Na­kones, v nachale ıanvarıa 1828 g. Iýchın prıehal ız Semı­palatınska v Omsk, otkýda, v konse togo-je mesıasa, ı byl otpravlen v Peterbýrg so «svıtoı» ız pıatı chelovek (od­nogo bııa, dvýh starshın, mýlly ı tatarına Faızýlly Seıfýllına) ı v soprovojdenıı naznachennogo «prıstavom» k depýtasıı nachalnıka otdelenııa Omskogo obshego oblastnogo ýpravlenııa Sýshına «prı dvýh kazachıh chınah» dep odan ári órbitedi. (Ol da son­da, 13-b.) Bizder budan Peter­býrgke bes adamnyń bar­ǵanyn kóremiz. Olar: depýtasııany bastaǵan, sultan Sart Joshyuly, Sháki bı, starshınalar dep kórsetilgen Aıdar­bek bı jáne 1734 jy­ly qurylatyn Kókpekti syrt­qy okrýginiń bolashaq aǵa sul­tany, óz zamanynyń asa kórnekti tulǵasy Qısyq Teze­kov, sol sııaqty jol basshy Faı­zolla Seıfýllın degen tatar azamaty men aty-jóni bel­gisiz bir molda.

Depýtasııaǵa  halyq ishinde asa bedeldi sultan Sart Jo­shy­uly, osy kúnge deıin jurt­shylyq atyn qurmetpen aıtatyn Sháki bı, sol kezde el aǵasy bolǵan, Qojageldi batyrdyń inisi Aıdarbek bı jáne Qısyq Tezekuly sııaqty azamattardyń kirgenderi-aq oqıǵanyń búkilhalyqtyq sı­pat alǵanyn, sonymen­ birge batyrdyń halyq ishin­degi bedeli­niń qandaı bolǵandyǵyn ańǵar­tady.

Qojageldi Atanuly otar­shyldardyń qolynan 1826 jyly opat bolǵanda, azamat, el aǵasy, qaıratker retinde keme­line kelgen kezi  69 jasta bolypty. Búgingi myna táýel­siz el bolǵan baqytty zamanda, týǵan halqynyń jarqyn bola­shaǵy úshin barlyq qıyn­dyqtarǵa tózip, bastaryn oqqa baılaǵan Qojageldideı erler­diń jankeshti isterin umyt­paý, eske alyp otyrý – búgingi urpaqtyń qasıetti paryzy.

Muhtarbek KÁRIMOV,
tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, professor, Semeı qalasynyń Shákárim atyndaǵy ýnıversıtetiniń Manash Qozybaev atyndaǵy tarıhı zertteýler ǵylymı ortalyǵynyń dırektory