Sóz soıyl №49

Jarnama

Tıgen kezde tumaý,
Vırýstardyń jaýy –
Kúshti dári mynaý.

Aǵyl-tegil terlep,
Kóńil kúıiń sergek.
Aıyǵasyń dertten,
О́z-ózińdi emdep.

Tábetińdi ashyp,
Loqsyǵyńdy basyp,
Mıkrobtar zorǵa,
Qutylady qashyp.

Tynysyńdy ashady,
Demikpeńdi basady.
Jarnamaǵa sendik,
Satyp alyp 5000-ǵa,
Áýselesin kórdik.

Tynysymyz taryldy,
Tumaýymyz qaǵyndy,
Jótelimiz órshidi,
Uıyqtatpadyq kórshini.
*  *  *
Áı, jarnama, jarnama,
Dári boldy-aý, bul sirá –
Bir buryshta qalǵan, á!

Birdemeni sezedi

Kim bilipti,
Ne istegenin basqalar –
Shetelderde,
Jatyr bizdiń aqshalar.
Nege sonsha qııanǵa asyrady,
Kimnen sonsha baılyǵyn 
jasyrady.
Pále bar-aý, tereńine úńilsek,
Astarynda osynyń,
Pıǵylynan, dollary kóp 
baılardyń,
Shoshydym.
Aram bolmasa jıǵany,
Taza bolsa, ary menen ımany,
О́zimizdiń bankimizge salmaı ma,
Qajet kezde almaı ma.

Jetkergen ÁBDIREIULY

Qyzylorda oblysy

***

Ne deýge bolady?

– Aınalaıyn balam, bizdiń aýdannyń ákimi jumys isteýdi qoıdy. Qashan barsań ornynda bolmaıdy. Toı toılap júre me, birdeńe ózi?.. Bizdiń aýylǵa aýyz sý qubyry tartylǵan, biraq áli kúnge durys jumys istemeıdi. Aýyldaǵy jastar jumyssyz, sendelip bos júr. Aýdan ákimi esep bergen kezde "bári jaqsy" dep ketedi, biraq bitip jatqan bir oń tirlik joq... Osyny biz sııaqty aqsaqaldar aıtpaǵanda kim aıtady? О́tinish, jazshy osyny gazetińe, aınalaıyn...
– Jaqsy, ata... Sol jaqtaǵy tilshige aıtaıyn, ózińizge habarlasady.
Bir aptadan keıin aqsaqal qaıtadan telefon shaldy.
– Aınalaıyn balam, tilshileriń kelip ketti. Bárin jazyp aldy. Endi sol maqalany gazetterińe bereıin dep jatsyńdar ma?
– Iá, osy aptada bereıin dep jatyrmyz.
– Aınalaıyn, sony ázirshe qoıa tursańdar bolmaı ma?
– Jaı ma, ata? Ne bop qaldy?
– Jaı bolǵanda, aýdan ákimi bir top aqsaqaldardy Astanaǵa EKSPO-ǵa aparaıyn dep jatyr eken. Sonyń tizimine men de kiretin sııaqtymyn. О́tinish, sál kúte turaıyqshy, balam... Eger tizimge kirmeı jatsam, onda aıaýshylyq joq, burqyratyp jaza berińder...

Oralhan DÁÝIT
Taraz

***

Birde...

Dárkembaı Shoqparuly sýyrypsalma aıtqyshtyǵymen de kópke tanymal bolatyn. Qazaqy qaljyńǵa júırik ol kisiniń otyrǵan jeri árqashan da ázil-qaljyńǵa, kúlki men dýmanǵa toly edi. Tómende sol Dákeńniń birqatar degenderin kópshilikke usynyp otyrmyz.

Jas ǵalym, jýrnalshy Saǵatbek Medeýbekuly «Jetisý» gazetinde az ýaqyt qana qyzmet istep, sol tustaǵy «Ana tili» gazetiniń bas redaktory Jarylqap Beısenbaıulynyń shaqyrýymen atalmysh gazetke aýysady. Onyń jumysqa ornalasýǵa kelgen sol sátinde belgili qolóner sheberi Dárkembaı Shoqparuly da bas redaktordyń bólmesinde otyr eken. Sonda Saǵatbekti jaqsy kóretin ol:
«Bul Saǵatbek «Jetisýdy» 
jarylqap pa, 
Kelip tur Beısenbaev 
Jarylqapqa» – depti.

*  *  *
Aqyn Tumanbaı Moldaǵalıev pen Dárkembaı Shoqparuly – bir aýyldyń túlekteri. Sol aýyldan bir kúni Aıtbaıuly Beısetaı degen kisi 60 jasqa tolyp, inilerin toıǵa shaqyrady. Toı-dýman qyzyp, árkim aǵalarynyń músheltoıyna arnap jyly lebizderin bildirip jatady. Bir mezgilde Beısekeńniń kelini Kúlásh degen kisige sóz kezegi kelgende qaıyn aǵasyna quttyqtaýyn aıta kelip:
– Aǵa, Kúlásh tátem ekeýińiz eshqashan qartaımańyz, – deı bergende,
Tumaǵań ilip alyp:
«Kúláshpen ońashada karta oınańyz» – dese, ázilqoı Dárkembaı:
«Kartadan basqa oıyndy tarta oınańyz» – dep uıqastyra qosyp jiberipti.

*  *  *
Bir kúni Dákeń naǵashyly-jıendi retinde, óziniń qashanǵy qaljyńdasa beretin qazaqy qalpymen sol kezdegi «Dala dıdary» gazetiniń bas redaktory Bekbolat Ádettiń úıine telefon shalyp:
– Ýa, Beke, ne istep jatyrsyz? – depti. Úı tirligine qol ushyn berip
jatqan Bekeń qapelimde qylyǵyn jasyra almaı: 
– Pııaz týrap jatyrmyn, – depti.
Dárkembaı: – Úıde joq-aý qaty­nyń, – dese, Bekbolat: – Úndemegin, aqyryn, – depti. 
Sonda Dákeń: – Solaı ma edi, paqyrym, – degen kórinedi.

*  *  *
Aýylda birge turatyn Muqash Qazaqbaev degen inisi qazanyn asyp qoıyp, Dákeńdi qonaqqa shaqyrady. Úıine kelse kelin joq, qazan qaınap jatyr, basqa eshkim kórinbeıdi. Bul kóriniske tańyrqaǵan aǵasyna Muqash: – Dáke, saspaı-aq qoıyńyz, kelinińiz bir jerge ketken edi, kelip te qalar, kelmese qazannyń qulaǵy ózimizdiń qolda ǵoı, – deıdi. Et pisti-aý degen mezette telefon shyryldap, Muqashtyń aýyldaǵy qyzmettesi Qalmaqan degen tez tyǵyz sharýamen kelip ketýin ótinedi. «Oıpyrm-aı, úıde Dákeń otyr edi, yńǵaısyzdaý boldy ǵoı» dep qynjylǵanyna qaramaı «Dákeń ózimiz ǵoı, bir 15 mınótke ruqsat sura» dep qolqalaıdy. Úıde jalǵyz qalyp, Muqashty saǵat jarymnan asa kútken Dákeńniń shydamy taýsylady. Amaly ábden taýsylǵan soń, qazannan bir jilikti alyp jep, sorpasyn iship, endi úıine qaıtaıyn dese, esiktiń aldynda jatqan dáý qara tóbettiń shyǵaratyn túri joq. Et berip, ıtti jýasytyp, sálden soń jilikti alysqa taman laqtyryp jiberedi. Shynjyryn súırete jilikke qaraı qara tóbet júgirgende, Dákeń aýladan atyp shyǵady. Sol sátinde bylaı dep jazyp, qaqpaǵa qystyryp ketedi: 
Degende Qazaqbaev, Qazaqbaev,
Dediń be bul Dákeńdi mazaqtaıyq.
Alypsoqpen bólip jep bir jilikti, 
Dárkembaı ketti úıine «nazad» taıyp.

*  *  *
Oblystyq «Jetisý» gazetiniń qyzmetkeri Nursadyq Sarǵojaev 60 jyldyq mereıtoıyn toılap, kóńil jeter aǵaıyn-týystary men áriptesterin shaqyrady. Sol toıda Dákeń de bolady. Sóz kezegi «Jetisý» gazetiniń fototilshisi Nurmambet Qızatulyna beriledi. Ol sol otyrǵan adamdardyń birqataryn meńzep, «Osy kúni Almaty oblysyn oń jambasyna alǵan Qojaevtar qaptap ketti» («Jetisý» gazetiniń bas redaktory Jaqypjan Nurǵojaev, «Araı» jýrnalynyń bas redaktory Asqanbaı Erǵojaev). Mine, qarańyzdarshy, Nurǵojaev, Erǵojaev, Sarǵojaev, kileń bir qaptaǵan Qojaevtar» dep ázildeı bergende, Dákeń Nurmambetke, – Nureke, olar siz aıtqandaı Qojaevtar emes, kileń ǵajaıyptar ǵoı, – degen eken.

Qamnur TÁLIMULY

ALMATY

***

«Qoldaý» korporasııasy

Qatarymyzdan kósh ilgeri ozyp, dáýletimen asyp-tasyǵan Pyqyp qurdasty sózge tartyp otyrmyn. 
– Páke, qansha jaqyn bolsaq ta seniń tirligińnen habarymyz az, korporasııanyń qupııa-syryn bólispes pe ekensiń? 
– Jazǵysh pále, «solaı da solaı eken» dep gazetińde gýletpeksiń ǵoı! 
– E, joq-a, osy jerde qalady. 
– Qarapaıymnan bastaldy. Ýnıversıtette ilinip-sa­lynyp muǵalim bolyp júrgen kezim. Birde ana teledıdarda isteıtin Telpek inishek: «Aǵa, bir habar uıymdastyryp jatyr edim. Kómegińiz kerek, bir on stýdentińizdi bere turasyz ba? Olar stýdııaǵa kelip, baǵdarlama túsirilý barysynda tek qol shapalaqtaýmen bolyp, bir-ekeýi biz daıyndaǵan suraqty qoısa boldy» degen soń, on-on bes stýdentti jibere salǵanmyn... Topty bastap baryp kelgen starosta «Mynany sizge berip jiberdi» dep konvertti qolyma ustatty. Ashyp qarasam... on myń teńge, paraqqa Telpek inim: «Aǵa, az da bolsa kópteý kórińiz. Bul sizdiń qalamaqyńyz... Stýdentterińizge rızamyz, aıtqandy artyǵymen oryndady. Baılanysymyz úzilmesin» dep jazyp jiberipti... Starostadan surasam, bárin urshyqsha úıirgen oǵan 5 myń beripti de, qalǵandarǵa 1000 teńgeden úlestiripti... 
Sóıtip, Telpek inim de jetisine bir ret tapsyrys túsire qoıady... Biz de daıyn, iriktelip bara qoıamyz.
Telpekten estip bir ázil-syqaq baǵdarlamasy da qosarlandy. Olar ártistik talap qoıdy. Zalda otyryp, dý qol shapalaqtaý bólek, yrjalańdap kúle bilýimiz de kerek eken. Aqysy ájepteýir, biz de oǵan mashyqtanyp maıyn tamyzdyq. 
Ne kerek, oqý-toqý jaıyna qalyp, ózim bas bolyp stýdentter qosymsha tabys jaqqa birjola moıyn buryp, elegizemiz de otyramyz. Bunymyz uzaǵynan súıindirip, ózime «Nege osyny násip eter kásiporyn qurmasqa» degen ıdeıa kele qalmasy bar ma... Sóıtip, lezde-aq «Dý qolshapalaq» atty jaýapkershiligi shekteýli seriptestikti qurdym da aldym. 
Dý qolshapalaq teledıdardan basqa jerlerge de kerek eken, tapsyrys kóbeıip, isimiz ilgeri jyljı berdi. Aqyn kesh ótkize me, aqsaqaldyń ǵumyrnama kitabynyń tusaýkeseri bola ma, bizge báribir, tapsyrys bolsa boldy, tapjylmaı sonda bolamyz.
 Keı jerlerge qaraqurym el kerek bolyp, stýdentterdiń qataryn zerigip otyrǵan zeınetkerlermen, jumyssyz bos júrgendermen toltyra qoıamyz. Olarǵa 1000 teńgeden bere qoısań, bes saǵat tapjylmaı otyryp beredi. 
Paı-paı, órisimiz keńeıip, isimiz ilgeri ketip, keı keıde tapsyrys kóbeıip, qatar kelgenderine «stavkamyzdy» ósire qoıa­tyn dárejege jettik.
Bir-eki jerge adamdarymyz jetpeı, ana ofıser bajany da iske qosa qoıyp edik, sap túzetip, eki-úsh rota soldatyn ákep otyrǵyza qoıǵany da bar. Árkez ol: «Qyzmet etýge árqashan daıynbyz! Táýliktiń kez kelgen ýaqytynda, kez kelgen qurammen sonda bola alamyz» dep habarlasyp ta qoıady, – dep Pyqyp sál-pál kidirgende, tilshi emespin be:
– Qazirgi ataýlaryń «Qoldaý» korporasııasy emes pe? – dep qaldym.
– Bir kitap shyǵaratyn «Qoja­nasyr» korporasııasy atyna bola klıent tartynshaqtaı bergen soń, atyn ózgertkenin estigenmin. Sodan bizdiń «Dý qolshapalaq» ta álsizdeý bolyp, onyń ústine bedel artyp, óris keńeıip degendeı, seriktestikten sekirip korporasııa etip «Qoldaý» dep ózgerttik. Sol-aq eken birden oppozısıonerler habarlasyp, olardyń sherýine eki myń adam kerek eken, taıly-tuıaǵymyzben qatysyp ótkerip te berdik. Qudaıǵa shúkir, qazir maıda-shúıdeden tartyp mıtıng-sherý sııaqty irilerimen de irgemiz birge. 
Aıtpaqshy, alyp júrgen aılyǵyńnan alty ese kóp aqy tóleıin, maǵan úgit nasıhat, jarnama jaǵyna agent bolyp kelseń qaıtedi? – dedi ol maǵan. 
«...Alty ese aılyq...» degen sóz oıymnan ketpeı qoıdy. Sodan da shyǵar, óz ózimnen ońashada: «Jasasyn «Qoldaý» korporasııasy!» dep ornymnan atyp turdym... 

Ersultan Maǵjan

Taldyqorǵan

***

Solaqaı sózdik

О́sekshi – «shyǵarmasyn» aýyzdan-aýyzǵa tez tarata alatyn «avtor». 

Asaba – jattaǵanynan jańylmaıtyn kókek.

Madaq – isiń túsetin adamǵa aıtylatyn qýlyqpen qundaqtalǵan sóz. 

Jaǵympaz – ishki esebin sezdirmeıtin, anaý-mynaýdy kózge ilmeıtin, ala-qula ádebi, ózine-ózi ádemi pende. 

Aqsha – baıdyń kóńilin tabatyn, kedeıdiń mıyn shaǵatyn qaǵaz.  

Zań – arnasyn jıi ózgertip aǵatyn ózen. 

Keden – aqsha sanap otyrýǵa arnalǵan beket. 

Ádebı syn – uzaq jylǵa uıqyǵa ketken dáý. 

Jabaıy saýda – qaqpaqsyz qazan. 

Para – alaqannyń qyshýyn tez qandyratyn dári.  

Qańǵybas – otany bar, otaýy joq paqyr.

Júnis QOQYShULY
Almaty oblysy

Múıisti júrgizetin

Berik SADYR