Táýelsizdik úshin kúresken halyqtyń beınetin tereń sezinetin jazýshy Latyn Amerıkasy osy kúnge ádebıetimen jetkenin jaqsy túsinedi. О́ıtkeni azattyq jolyndaǵy jeńis eń aldymen ádebıetten bastalyp edi. «Ádebıet – qarý» der edi olar. Keńes ókimetiniń kommýnıstik ıdeıasy, sosıalıstik júıede jetken «jetistikteri» men «jarqyn bolashaqtary» qanshama shyǵarmanyń ózegine aınaldy. Biraq Latyn Amerıkasynyń ádebıeti táýelsizdikke ákeldi de, sosrealızm kommýnızm ornata almady. Nege? Qoldan jasalǵan ádebıet emes, qoldaý kórgen ádebıet qana jemis beretindeı kórinedi osyndaıda. Bizdiń de táýelsizdigimizdiń túbinde bostandyqqa umtylǵan azat rýhymyzdy oıatqan sóz óneri desek, jańylmas edik.
Bahtınniń dıalog konsepsııasynan ushqyndaıtyn bir jaryq – halyq pen ádebıettiń arasyna durys dıalog ornatý. «Qylmys pen jaza» romanynyń ózeginde HIH ǵasyrdyń realıstik ádebıetiniń aldynda turǵan eń aýyr suraq jatqan edi. Fransýz býrjýazııalyq revolıýsııasynan keıin qalyptasqan jaǵdaıda Batys Eýropadaǵy jeke adam tulǵasy qalaı damydy jáne 1861 jylǵy Reseıdegi reformalardan keıin adam taǵdyry ne bolady degenge jaýap izdegendeı Dostoevskıı. Absolıýtti kózqaras joǵalǵan kezde adam balasy jan-jaqty damıdy dep sengen halyqtyń da úmiti aqtalmaǵan kez bolypty. Býrjýalar jeńgende jeke bastyń qamyn kúıitteıtin qoǵamda tulǵalardyń damýy múmkin emestigine ábden kóz jetti. Balzak, Stendal, Dıkkens, Tekkereı, Flober shyǵarmalarynda bundaı qoǵam tulǵanyń ósýine erkindik bergenimen, rýhanı júdeýlikke ákeletinin jazdy.
Fransýzdar aqsúıek bolsyn dep, romandarynda solar týraly jazǵan Balzaktyń úmiti aqtalmapty. Oqyrman-halqy býrjýalardy jaqsy kórip, aqsúıekterdi jek kórdi. Sebebi urlasa da, halyqty asyrap otyrǵan solar edi. Bul – balzaktyq paradoks. Kimniń degeni bolyp jatyr?! Aldyn boljaýǵa múmkindik bolǵanymen, yqtımaldyǵy óte tómen «kóripkeldiktiń» joly bolǵan kezi tym az. Al qazaq kimdi jaqsy kórip, kimdi jek kóredi? Jaýaby óte ózekti bolsa da, másele onda emes. Qazaq jazýshysynda balzaktyq ambısııa qaldy ma búgin?
Qazaq ádebıetiniń altyn ǵasyryna balanatyn HH ǵasyrdyń bederinde ádebıet kókjıegi ala-qula bolǵanymen halyqtyń júreginen oryn alǵan, keıipkerine qarap, oqyrmany túzelgen shyǵarmalar boldy. О́leńin jattap, ómirine qarap, sońynan halyq ergen aqyndary boldy. «Bes ǵasyr jyrlaıdy» antologııasy shyqqanda halyq boıyndaǵy arhetıpter qaıta oıanyp, dombyranyń kúmbirine qulaq tosty. Seksen altynyń yzǵary qaryǵan jastar arqa súıer taý izdegen ýaqytta Jazýshylar odaǵynyń aldyna baryp, Oljas Súleımenovti shaqyrdy. Sol tusta batyl sóz aıtqan Juban Moldaǵalıev, Safýan Sháımerdenov, Sherhan Murtaza, Seıdahmet Berdiqulov, Saǵat Áshimbaevtardyń aýzynan shyqqan ashýǵa toly sózder rejimge qarsylyqtan buryn, halyqtyń janaıqaıyna qulaq túrý edi. Táýelsizdikke degen umtylys sol janaıqaıdy túsinip, ishteı uǵysýdan, birin-biri qapysyz tapqan izgi tilekterden týǵan asyl murat bolatyn. Onsyz da ishte býlyǵyp jatqan ańsar-armannyń lap etip ottaı janýy aldymen Táńirge, sosyn sózge qaryzdar emes pe eken?
Endi qarasańyz, búkil álemde jeńil tartyp bara jatqan ádebıettiń hálinen qazaq basy da aman emes sııaqty. Bardy joqqa shyǵaryp, joqtan baıbalam salýǵa haqymyz joq, ras. Biraq salmaqty sóz, qasterli ádebıet halyq úshin baǵasyz bolyp bara jatqan joq pa? Oǵan halyqtyń ádebıetti baǵalaı almaýy sebep emes. Ádebıet halyqqa óz dárejesinde jetpeı jatqandaı. Aıtylýdaı aıtylyp, jazylýdaı jazylyp kele jatqan kitaptyń taralym máselesin de sóz etkimiz kelmeıdi. Másele halyqtyń rýhanııatqa bet burýynda. Ádebıet pen halyq arasyndaǵy dıalogtyń ornaýynda. «Rýhanı jańǵyrý» degen baǵdarlamany jappaı zııaly qaýym qoldap jatqanda, qur uranshyldyqqa, jaıdaq sózge urynbaı, ondaǵy kórsetilgen tetikter naqty júzege asýy kerek. Rýhanı jańǵyrý halyqtan buryn, aqyn-jazýshylardyń ózderine kerek. Halyqtan buryn qalamgerler, óner adamdary rýhanı sanalaryn jańǵyrtpaı (eger osylaı aıtý kerek bolsa), eshteńe ózgermeıtindeı kórinedi. Ádebı shyǵarmanyń kórkemdiginen de mańyzdy sharýadaı seziledi.
Kóp aqynnyń «bir óleńim qalsa boldy erteńge» degen ishki tilek-ańsarlary óleńge túsedi. Erteńge qalatyn bir kórkem shyǵarmam bolsa degen arman ózge de qalamgerlerde bar. Aǵalar maqtasa, syılyq, júlde alsam, ádebıettiń tabaldyryǵyn attaı sala tórge ozsam deıtin jastyń «jalyny» óz aldyna, úlkender de Memlekettik syılyq, orden, marapat dep shabylady da júredi. Sonda murat ne? Qaztýǵan jyryna, Buqar tolǵaýyna, Abaı óleńine, Muhtar prozasyna erteń ne kúıge túser eken dep bas qatyrǵan joq. San ǵasyrlyq tarıhymyz ben mádenıetimizdi, rýhymyzdy asyl sóz arqyly búginge jetkizgen, ádebıetimizdi jasaǵan jekelegen tulǵalar ózine alańdamaǵan. Olardyń muńy – halqy, ańsary – halyq baqyty bolǵan. Sonda bizdiki ne alań? Búgingi qoǵamnyń keıpi jazylýdaı-aq jazylyp jatyr. Biraq qoǵamnyń ózinen alystaý. Jazýshy aınadaǵy beıneńdi kórsetkendeı etip jazýǵa ǵana emes, soǵan ózindik pikirin bildirýge de mindetti. Shyǵarmadan qoǵamnyń kelbeti ǵana emes, rýhanı dıdary, ahýaly sezilse, oǵan degen jazýshynyń kózqarasy týyndy ózeginde jatsa, bálkim, ádebıet degen sol.
Sheberliktiń shegi joq. Kim qalaı jazsam, ne jazam dese de, erki. Osy bir erkindikti durys sezine almaı, basqasha túsinip júrgen joq pa ekenbiz? Qalaı bolsa solaı jazý, bilimsiz bola tura bilgishsiný, ne bolsa sony aıtý. Paryqsyzdyq pen júıesizdikti erkindik dep shatystyryp júrgen joqpyz ba, neniń ozyq, neniń tozyq ekenin ajyrata almaıtyn dárejege túsip qalǵan joqpyz ba dep alańdaýǵa da sebep tabylyp jatady. Teledıdardan ázil-syqaq dep beriletin habarlardyń orynsyz jyrtańy, qaptaǵan ánshilerdiń shyǵarmashylyǵy reıtıng jınaıtyn-aq shyǵar. Biraq kópke unaıdy, reıtıng jınaıdy dep osy júrispen júrsek, qaıda baramyz? Tanymdyq, ıntellektýaldyq, halyqtyń janyna qozǵaý, aqylyna salmaq salatyn dúnıelerdi shyǵarmaı rýhanı jańǵyrý joq. Osy tusta aıtatyn bir jaıt, bizdiń telearnalarda birde-bir ádebıetti talqylaıtyn habar joq. «Mádenıet-Bilim» arnasynda birneshe jyl turaqty júrgen «Kitaphana» baǵdarlamasy da jabylyp qalǵan. Al ol bizge kerek-aq dúnıe edi. Jaýǵa silteıtin qylyshyńdy durys ustamasań, qolyńdy kesedi degen mazmundaǵy sóz bar edi. «Ádebıet – qarý» bolsa, ony sheber ustaǵan halyq qana ses kórsete alady.
Dúnıe dıdary sát saıyn qubylyp tur. О́zgermeıtin bir-aq nárse bar. Ol – halyqtyń rýhy, rýhanı qundylyǵy. Táýelsiz eldiń oıy azat, sózi myǵym bolýy úshin de ádebıet kerek. Bizdiń ádebıet endi táýelsizdik úshin kúrespeıdi. О́ıtkeni oǵan jetken! Endi rýh úshin, ult úshin, urpaq úshin ómir súredi. Al ómir – kúres!
Baǵashar TURSYNBAIULY,
«Egemen Qazaqstan»
